illuminare

1 illuminare [CL] 1 to give light to, illuminate; b (absol.). semper quidem luminaria in firmamento caeli lucent ‥ sed temporibus opportunis inluminant terram Bede Gen. (i 15) 22; Paulus et Petrus qui ut duo luminaria caeli inluminant mundum Id. HE III 29 p. 197; [draco] qui splendore oculorum suorum patriam ~abat G. Mon. X 2; qualitatem sc. diei ~ate per illam lucem creatam S. Langton Gl. Hist. Schol. 41; in aere non ~ato luce extrinseca Gilb. III 127v. 2; de luna ~ata a sole Ockham Sent. IV 565; eodem modo est de candela, que eque primo ~at totum medium sibi adequatum et quamlibet ejus partem Id. Quodl. 27; innumerosis luminibus utebantur, ita ut nox sicut dies ~ari [cf. Psalm. cxxxviii 12] videretur Fordun Cont. IX 18.  b in hoc sole tria advertimus, sc. quod est, quod fulget, quod ~at Gros. Quaest. Theol. 207; potencia calefaciendi sicut et ~andi R. Marston QD 351. 2 to light (candle or sim.); b (fig.). c to provide (artificial) light for, to light up. d (intr., eccl.) to maintain a light. 1006 inluminentur omnia luminaria et pulsentur omnia signa Comp. Swith. 189; 1237 cereos ‥ ~are et extinguere (v. deguttare 1b); a1279 (v. illuminator 2); 1283 ~entur predicti iiij vel v cerei et ardeant continue Reg. Malm. II 246; s1087 centum millia candelas illi ~abo [W. Malm. GR III 281: ei libabo] Flor. Hist. II 16; 1344 quod ‥ cereos et lampadem ~at (Stat. Cantar.) Eng. Clergy 267; 1467 cerei in criptis erant ~ati Invent. Ch. Ch. 113.  b Sixtus ‥ misit unum episcopum ad Galliam ‥ ad lucernam fere extinctam ~andum, qui postea ‥ martyrizatur, suo tempore seviente paganismo Eul. Hist. I 174.  c ad emendum cereum paschalem et ad ~andam ecclesiam [ed. PL: ad ecclesie illuminationem] tum in oleo, tum in cera Beleth RDO 17. 30.  d 1383 clamant quia diversa tenementa in villa Kilkennie de antiquo tempore onerantur tam ~are coram imagine virginis gloriose Marie ville predicte quam ad emendandam ecclesiam predictam Lib. Kilken. 79. 3 to set fire to. b to light (fire, in quot., fig.). 1222 pro bosco ad ~andum rogum Ac. Build. Hen. III 138; 1268 galline ‥ spargebant stramen in ingnem ita quod bercia ipsius Alicie †illuminibatur [sic] unde eadem A. exusta fuit JustIt 1051 m. 30; 1293 juratores ‥ dicunt quod quidam R. B. ~avit predictam domum RParl I 123a; s1264 ~ata est ecclesia telis eorum, sed tamen post modicum ignis ille extinctus est W. Guisb. 195.  b tu inluminasti omnem mundum, ut ab eo lumine accendamur, et inluminemur igne claritatis tuae; sicut ignem inluminasti Moyse, ita inluminabis cordibus et sensibus nostris, ut ad vitam aeternam pervenire mereamur (Benedictto ignis) Egb. Pont. 129 (v. 5c infra). 4 to give sight to (the blind). Cf. Psalm. cxl 8. inluminatur caecus Bede HE II 2 p. 82; 800 quis potest lumen dare caeco nisi Deus? et si Deus est qui ~avit caecum, utique Deus est filius David Alcuin Ep. 204; puellam a nativitate caecam a magno pontifice Dunstano ~atam Osb. Mir. Dunst. 6; de ceco ~ato per beatum Anselmum Alex. Cant. Mir. 44 tit.; hoc precipue munus curationum licet plenius per Dei Spiritum rex Christianissimus habuisset, in ~andis tamen cecis speciali gratia prefulgebat Ailr. Ed. Conf. 762B; quia sexdecim cecos per manus ejus ~averit Deus J. Ford Wulf. 73. 5 to enlighten (spiritually), endow with (spiritual) light; b (w. ref. to religious conversion); c (intr. w. dat.). eum utique praeceptum Domini lucidum inluminans oculos [Psalm. xviii 9] sic inluminavit V. Greg. 84; quia Deus ignis est, consumens peccatores et ~ans justos Eddi 1; splendor virtutum et doctrinae Domini salvatoris credentes inluminabit Bede Hab. 1241; illustrante Deo qui illuminat omnia verbo Wulf. Swith. I 1545; ~ati, inquit, hominis fructus est omnis bonitas et justitia Lanfr. Comment. Paul. (Eph. v 3) 301A; quando ~abis oculos nostros Anselm (Prosl. 1) I 99 (cf. Eph. i 18 etc.); oriens splendor justitie qui ~at omnem hominem Canon. G. Sempr. 37v; ipse est qui ~at animas hominum in omni sapientia, et quia illud, quod ~at mentes nostras, vocatur nunc a theologis intellectus agens, quod est verbum Philosophi in tertio de Anima, ubi distinguit quod duo sunt intellectus, sc. agens et possibilis Bacon Tert. 74; accensus et ~atus ad laudandum Deum Rolle IA.  b conjugem vestram ‥ aeternitatis praemio per sacri baptismatis regenerationem inluminatam Bede HE II 10 p. 102.  c inluminabis cordibus et sensibus nostris Egb. Pont. 129 (v. 3b supra). 6 to enlighten (intellectually); b (intr. w. dat.); c (w. ref. to the soul, in Aristotelian theory of cognition). d (p. ppl. ~atus as adj.) enlightened. quia me in cellaria arithmeticae disciplinae pridie sagaciter induxisti vel astrologiae splendore inluminasti Alcuin Rhet. 1; cum scientia sit necessaria ‥ et manifestum sit nullum eam posse comprehendere qui minimas ejus partes neglegit colligere, nisi forte quis subito ~etur, sicut apostoli et prophete Alex. Cant. Dicta 3 p. 120; errans ‥ contra fidem, si non venit ad lucem districti et clari examinis illorum, quorum interest ~are errantem, male agit Ockham Dial. 464.  b 1337 nostra communitas ‥ ambulantibus in ignorancie tenebris ~are non desinit FormOx 97.  c prima causa ~at cognitionem intelligentiarum Bacon VII 119 (v. illuminatio 5b); Id. Tert. 75, 76 (v. illuminatio 5b).  d prophetis et ~atissimis viris omnique sapientia divina et humana peritis Ockham Dial. 833. 7 to brighten (colour; in quot., w. ref. to varnish). bernix etiam dicitur quiddam quod conficitur de oleo se[minis] lini et classa, et inde ~antur et solidantur colores picturarum SB 12 (cf. Alph. 22: inde illinentur [v. l. illuminantur] et consolidantur colores picturarum). 8 to decorate, paint (also fig.). b to illuminate (manuscript), to decorate (with gold or colours). 797 quosdam stellarum ordine, ceu picto cujuslibet magnae domus culmine, inluminare gestio Alcuin Ep. 121; celaturam navis ‥ colore niveo nitidissimo ~ari fecit Chr. Pont. Ebor. C 435 (v. caelatura 2a).  b collectaneum auro ~atum W. Malm. Glast. 68; 1206 debet invenire precentor incaustum omnibus scriptoribus monasterii et colores ad ~andum et necessaria ad ligandos libros (Cust.) Chr. Evesham 210; c1250 missale novum ‥ habens in capite kalendarium ~atum auro et duas primas literas ejusdem missalis ~atas auro Vis. S. Paul. 22; fratres qui raro in claustro resident suas carolas in claustro non habeant, sed neque alii fratres nisi in scribendo vel ~ando aut tantum notando communitati ‥ proficere sciant Cust. Westm. 165; Willelmus de Pontificibus libro ii. ‥ ita ut ipsemet episcopus [Osmundus] libros scribere ligare et ~are non fastidiret [Trevisa: schonede not to write and lumine and bynde bookes; Harl. 2261: was not aschame to wryte books, to elumyn theym, and to bynde þeim] Higd. VII 3 p. 294 (cf. W. Malm. GP II 83: nec scribere nec scriptos ligare fastidiret); 1388 duo portiforia grossa nova non ligata nec in toto alumnata IMisc 240/14 (cf. LTR AcEsch 10 r. 15d.: 1388 de precio duorum portoforiorum novorum et grossorum non ligatorum †et [l. nec] in toto ~atorum); 1413 unus [tractatus] fuit in quaternis non ligatis, ‥ qui fuit domini Johannis Oldcastell, militis, ‥ captus prius et repertus cum uno lymnore in Pater-noster Rowe, London, ad eluminand’. qui eluminator in ipsa capcione dixit cujus fuit liber (Reg. Cant.) Conc. III 352b; 1415 unum psalterium novum glossatum elumpnatum cum armis meis (Test.) Foed. IX 277; 1466 unum psalterium allomnatum Test. Ebor. III 157. 9 (alch.). trita omnia simul nonies et impastina et exsicca cum urina ~ata M. Scot Lumen 248; sicut [allumen Jammeni] ~at pannos, ita ~at Martem ut recipiat formam lune; ut enim lana ~atur, ita et metalla ~antur Ib. 254; sicut luna ~atur, ita metalla ~ari possunt Ib. 263.

2 illuminare [cf. 1 luminare] , a light, lamp or candle. c1300 Matilda ‥ dedit Deo et sancto Petro Gloucestrie ad ~ia ecclesie ecclesiam de Teynton Cart. Glouc. I 116 (cf. ib. II 137: 11‥ ad luminaria ecclesie de T.); liberabit custodi criptarum de cereo predicto xl lib. ad ~e beate Marie ibidem Cust. Cant. 104; potest insuper talis culpa pecunia emendari, sicut in elemosina pauperibus vel ad ~e alicujus sancti Ib. 125; 1391 pro ~e capelle et reparacione fenistrarum ubi tentum fuit scaccarium ExchScot 227.