impendere

1 impendĕre [CL; 3 sg. perf. also impendidit by assoc. w. dare, perh. esp. by infl. of phr. operam dare] 1 to pay (money), disburse, spend (also absol.); b (w. ref. to alms); c (spec. as reward, also fig.). d (p. ppl. impensus as sb. f.) money paid out, expenditure. e charge, cost, cause of expenditure. f (fig.) resources. inpendere, solvere GlC I 251; 1246 omnes labores et sumptus vestros negociis nostris inpensis salvos reputabitis Cl 417; o quanta cura in hiis [sc. auro et argento etc.] adunandis prius impendidit et uno die vel uno momento valefecit V. Ed. II 240; c1327 (v. discomputare). b c1155 quatinus ‥ elemosinas vestras eidem loco ‥ inpendatis Rec. Templars 162. c quatenus in caelis castae virtutis amator / arbiter omnipotens impendat praemia vitae Aldh. VirgV 2019; c880 pro Elfleda et pro amicis suis quibus ipsa gratitudines tenetur ~ere (Test. Ælfredi) CS 555; cum ut amicorum meorum me ad id obnixe incitantium voluntati morem geram, tum ut posterorum industrie, si forte quid inter eos emerserit quod horum exemplo ‥ juvari queat, parum quid muneris ~am Eadmer HN pref. 1. d inpensas Frith. 1132 (v. egere 1a); patri facile erat in Dei opere tot et tantas ~sas facere. nam, cum novem monasteriorum pater et plurimarum et amplarum et regionum et divitiarum possessor, ‥ Ric. Hex. Hist. Hex. I 5 p. 20; ut paterfamilias, cui ~sa perit et opera, damnificetur [Macrob. Sat. II 4. 30] opera et impensa periit J. Sal. Pol. 736D; non impensa tua precedat posse crumene D. Bec. 2192; ~sa, sumptus, dispensa Osb. Glouc. Deriv. 291; singulos ‥ sumptibus et ~sis ‥ confirmavit Gir. IK II 14 p. 151; s1440 ut totam tam suam deperderet operam quam ~sam (v. deperdere 1b). e laboriosi operis ~sam transmisit ad posteros W. Malm. GP II 73 p. 145; qui per rixam ictu debilem vel deformem hominem fecerit, reddat ~sas medici Rob. Flamb. Pen. p. 311. f c1430 quatinus ‥ vestras etsi non auri aut thesauri pecunias, cordis tamen et corporis expendatis ~sas, ad consolacionem proximi elanguentis Reg. Whet. II app. 378. 2 to give, grant, bestow; b (goods, money, or sim., also fig.); c (land or sim.); d (privilege, liberty, or sim.). e (p. ppl. as sb. f.) gift. f (p. ppl. as sb. n.) ? amount of work or payment allotted for a day. ~ere, donare Osb. Glouc. Deriv. 295; inpendo, -is, i. donare, unde ‥ hec impensio Ib. 445. b tertiam ‥ ejusdem [sc. census] partem advenis ‥ et pecuniam ab illo exigentibus, etiam et non exigentibus, ‥ laudabiliter et, sicut scriptum est ‘hilarem datorem diligit Deus’ [II Cor. ix 7], hilariter ~ebat Asser Alf. 101; cunctorum mentibus vel dicendo vel scribendo gratis acceptum [sc. scientie thesaurum] cum sui incremento gratis ~unt Gir. TH III pref. p. 139. c [Bugge] plurima basilicis impendens rura novellis Aldh. CE 3. 6; 739 (11c) ego Æthelhardus rex aliquam terram ad construendum monasterium ‥ perpetualiter ~ere curavi CS 1331. d 676 (12c) ego, supradictus Osricus rex, ‥ hoc privilegium ~ere ‥ decreveram, id est Bertanae abbatissae ‥ centum manentes ‥ tribuens ad construendum monasterium sanctarum virginum CS 43; 704 (13c) hanc libertatem aecclesiis ~o ‥ ut ‥ (v. impedimentum 3a). e pauperis impense [gl.: munera] sint miscellenia mense Garl. Mor. Scol. 197. f confirmate intelligibiliter in pensum [gl.: dægwi[ne]; ? l. inpensum] vestrum Ælf. Bata 5. 4 p. 68 (cf. GlN p. 224: inpensum, dæзwi). 3 (w. abstr. obj. or w. ref. to phys. sign or sim. thereof) to give, confer, pay: a (affection, friendship, or sim.); b (kiss); c (lamentation, grief, or sim.); d (tears); e (pardon, forgiveness, or sim.); f (help, favour, advice, or sim.); g (consent or sim.); h (care, attention, or sim.); i (honour, respect); j (obedience); k (time). a 601 quantus sit affectus venientibus sponte fratribus inpendendus ‥ cognoscitur (Lit. Papae) Bede HE I 28. b dum labris oscula trado, / dulcia compressis impendens basia buccis Aldh. Aen. 80 (Calix vitreus) 8; suavia compressis impendens oscula buccis Id. VirgV 2186. c officiales ‥ suos angores humiliter ~entes obsequiis fratrum Lucian Chester 72. d 1188 dolori ‥ lacrimas condignas ~ere (v. desolatio 2a). e 671 difficultatis veniam, precor, ~ite (v. impedimentum 3a). f de tribus maneriis, quae habuit regina E. in Sudrie, habet vicecomes vij li., eo quod ~it eis adjutorium cum opus habent DB I 30vb; dulcescit illatum tue benignitatis officium suaviter et ex sinu bone voluntatis impensum Lucian Chester 38; ut ei contra filium suum primevum ‥ restitutionis auxilium misericorditer ~at Gir. EH II 13 p. 331; 1217 (v. devote 2a); 1230 supplicamus quatenus ‥ consilium v[estrum] super his †inpedere [sic MS] velitis (AncC VI 104) RL II 4; comiti S., precor, in verbis vite consiliorum directiones ~ere studeatis Ad. Marsh Ep. 227; 1290 justiciarii cum abbate venerant ad judicium, et consilium et auxilium eidem contra ‥ Willelmum ‥ inpendebant State Tri. Ed. I 49 (cf. ib.: T. de W. ‥ consilium et auxilium pro dicto abbate ‥ inpendebat); 1350 pro innumeris beneficiis, que ‥ nobis impendidit (v. antidotum 2); 1428 quod nunquam ‥ ipse J. W. ‥ consilium vel favorem eisdem [hereticis] scienter ~et Heresy Tri. Norw. 34; 1447 tribus generosis domini episcopi favoribus suis ~endis in negociis monasterii, cuilibet vj s. viij d., xx s. Ac. Durh. 630; 1452 impensa mihi beneficia (v. eradicare 4a). g petitioni tue benignum ~entes assensum Gir. EH II 5 p. 318. h populis pastoralem inpendere sollicitudinem curabat Bede HE II 4 p. 87; c1211 curam autem debitam gregi commisso et diligenciam inpendere fere ex toto pretermittunt Gir. Ep. 6 p. 236; p1257 desolatis ‥ munimen protectionis ~it Mon. Francisc. II app. 268. i cum [juvenis] in pietate cotidiana parentibus jura inpenderet Felix Guthl. 41 p. 126; veteris tamen amicitiae vestigiis aliqua reverentia semper ~enda est P. Blois Opusc. 896A; c1212 cum domino non honor unus sed omnis inpendi debeat Gir. Ep. 5 p. 190; Pol. Poems I 236 (v. dyscolus b); nonne decapuciatus ~it talibus reverencias mundiales? Wycl. Mand. Div. 164 (v. decaputiatus); predicto autem signeto talem ~unt reverenciam [ME: swich reverence thei do] quod ‥ Itin. Mand. 56; V. Ric. II 84 (v. efferre 4c); s1425 ut ‥ ipsi et [archiepiscopo] ‥ ~erent reverencias, eas tamen ex liberalitate faterentur impensas (v. decretare). j 1545 superioribus suis obedientiam suam ~erunt Conc. Scot. I cclxiv. k tempus vivendi tibi impensum Anselm (Medit. 1) III 77 (v. exigere 6f); diem ac noctem insompnem potibus ~unt Nig. Cur. 164. 4 (curam ~ere) to take care (of), pay attention (to). noscendis priorum gestis ‥ curam vigilanter ~is Bede HE pref. p. 5; tradit ‥ deos ‥ nullam curam rebus ~ere Alb. Lond. DG 9. 9. 5 (operam ~ere) to devote one’s energy, efforts, etc. (to): a (w. dat. of task); b (w. dat. of person); c (w. ad & gd.); d (w. pro). a exoro ut lectioni operam inpendas ‥ litterarum Bede AM 141; Ceadda maximam mox coepit ecclesiasticae veritati et castitati curam inpendere, humilitati, continentiae, lectioni operam dare Id. HE III 28 p. 195; c710 rerum domini discendae, docendae, custodiendae veritati operam inpendunt (Ceolfrith) Ib. V 21 p. 333; agriculture operam ~ens Alb. Lond. DG 7. 3. b c956 (12c) viris ecclesiasticis prae caeteris operam ~ere CS 936. c 1189 ad componendum inter archiepiscopum et monachos Cantuarienses diligenter operam ~emus (Lit. Regis) Ep. Cant. 325. d c1335 pro expedicione ‥ negocii operas vestras ‥ ~atis (v. expeditio 3b). 6 (studium ~ere) to devote one’s interest, attention, or sim. (to). quo minus sufficiebat meditationi scripturarum, eo amplius operi manuum studium inpendebat Bede HE IV 3 p. 208; Eadmer HN 260 (v. exstructio); turpi totum studium ~istis hactenus et ~itis prodicioni Gir. SD 32. 7 (servitium or obsequium ~ere) to render or do service: a (to king); b (to queen); c (to pope or archbishop); d (to churchman). e (w. ad, ? conf. w. studium ~ere, cf. 6 supra) to devote one’s energies or sim. (to). a 1260 (v. devote 2a); 1362 pro bono servicio quod ‥ nobis inpendidit (Pat) Reg. S. Aug. 612; 1460 pro bono et laudabyli servicio quod ‥ W. Paston, nuper unus justiciarorum nostrorum, ‥ nobis ‥ jnpendydit (Ch. Regis) Paston Let. 57. b 1453 pro bono consilio suo et laudabili servicio quod predictus consanguineus suus eidem regine ~it et ~et in futurum (DL Ac. Var. 5/8 f. 17) JRL Bull. XL 418; 1467 pro suo fideli servicio eidem regine impenso et quod durante vita sua ~ere desiderat (TR Bk 207 p. 35) Ib. L 476. c sollicitavit ‥ summum pontificem in virtute amoris et sub impensi protestatione obsequii ne ‥ J. Sal. Thom. 19 p. 314; 1289 pro obsequiis suis nobis et ecclesie nostre impensis et in posterum impensuris (Lit. Archiep. Cashel) RGasc II 489. d 1423 ego T. H. canonicus ‥ lego Mauricio P. pro bono et laudabili servicio michi impenso xx li. Reg. Cant. II 246. e in provisione simoniaca, ad effectualem ipsius consummacionem habendam, sua servicia ~unt Paul. Angl. ASP 1552 (v. effectualis 1a). 8 to give, devote (one’s work, trouble, time, etc.); b (w. ad). c (p. ppl. as sb. f.) materials (esp. for building). mercedarius, qui mercidem dat pro labore sibi inpenso GlC M 181; c1166 utinam totam vitam devoverim veritati et in assertione ejus ~erim animam J. Sal. Ep. 217 (196 p. 278) (cf. II Cor. xii 15); Alb. Lond. DG 1. 2 (v. exercitium 2a); 1368 considerato labore ipsius M., frequentius impenso hactenus et, ut speratur, in proximo ~endo ExchScot 310; 1447 magistro R. W. et W. B., jurisperitis, tam pro expensis suis quam ex dono domini prioris laboribus per eosdem impensis in eleccione ejusdem cxv s. Ac. Durh. 631. b clarum est rationalem creaturam totum suum posse et velle ad memorandum et intelligendum et amandum summum bonum ~ere debere Anselm (Mon. 68) I 79. c Salem autem ipsa est quae postea Hierusalem dicta a David rege. totius Judeae provinciae metropolis facta est, eo quod ibi locum templi emere et impensas structurae Salomoni filio dereliquerat Bede Gen. 151. 9 (refl.) to give oneself over (to), devote oneself (to): a (w. dat.); b (w. pro); c (w. gdv. or ad & gd.). a illius ceperunt cause favere, illius commodo, illius honori, se suaque pro voto certatim ~ere Eadmer HN 111; ad calices sedent epotandos et ebrietati continue se ~unt P. Blois Ep. 7. 20B. b me ipsum insuper pro vestrarum animarum salute ~erem O. Cant. Ep. 66. c abbas non una tantum feria sed sepius, dum ei vacuum fuerit utque opportunitas dictaverit, sese ad hoc agendum ~at RegulC 62; te loro ligandam amoris [o anima] impende J. Howd. Cant. 363. 10 (w. Deity or sim. as recipient): a to give, render (worship, honour, thanks, etc.). b to dedicate (person or offering); c (w. ref. to martyrdom). a immensas Christo pro sospitate vestra gratulabundus ~ere grates curavi Aldh. VirgP 1; nec religioni Christianae ‥ aliquid inpendebat honoris Bede HE II 20 p. 125; cum solito more matutinas laudes Domino Jesu inpenderet Felix Guthl. 33 p. 108; s1226 (v. divinus 4a); nam cum adoro hostiam / impendo sibi latriam Pol. Poems I 247 (v. eucharistia 2c). b S. Victoria ‥ ingressa latibulum beluae flagitat populum jam periculi expertem ut sibi oratorium in eadem cripta struant et puellulas ad patrocinium vitae ~ant Aldh. VirgP 52 p. 309; nichil adeo demulcet animum ut caste impensum caritatis obsequium Lucian Chester 38. c nec [Oswaldus] fraudabitur profecto martyrum gloria, qui, primo bone vite intendens, postmodum gloriose morti corpus ~ens, eorum trivit vestigia W. Malm. GR I 49 p. 54. 11 (w. Deity or sim. as donor) to give, bestow; b (w. ref. to grace); c (refl., w. ref. to sacrifice of Christ). 601 ut [Deus] per eos omnibus, quibus praelati fuerint, dona suae pietatis inpendat (Lit. Papae) Bede HE I 32 p. 67; visum est fratribus ‥ divinam suppliciter obsecrare clementiam ut misericordiam sibi dignaretur inpendere Ib. IV 14 p. 233; mystica dona Dei, / quae Deus aeternus cunctis impendere gratis / jusserat Alcuin Carm. 45. 45; victum nobis spiritualem ne deficiamus inpende Rit. Durh. 18 (v. excursus 4); fons sacer ‥ multis inde gustantibus salutem ~it V. Kenelmi B f. 81vb. b impensa sospitatis gratia freneticum curavit Aldh. VirgP 53 p. 311. c Filius desiderabat ‥ se totum ~ere P. Blois Serm. 648C (v. immulgere b). 12 (eccl.) to administer (sacrament, office, or sim.): a (sermon or sim.); b (last rites); c (funeral); d (anniversary); e (consecration to office). a c744 timeo ‥ damnum de predicatione quam populis inpendere debeo Bonif. Ep. 63 p. 130. b convocatis deinde fratribus, hortatur eos ~ere sibi ministerium sacrae inunctionis cum viatico Dominici corporis, quod ‥ debetur Christianis de hac vita transituris Eadmer V. Osw. 34 p. 36. c si sepulturae ~enda praeparari possunt RegulC 66; W. Cant. Mir. Thom. II 48 (v. exsequialis a). d 1461 ordinamus ut prepositus et prebendarii antedicti tempore vite nostre anniversarium pro quondam illustrissimo principe J. Scotorum rege ‥ devote ~ant Midlothian 69. e 1178 arguit enim meam et fortius urit conscientiam quod ‥ munus benedictionis ~erim illicitum et elicitum Ch. Sal. 42; 1320 juxta facultatem ‥ ad idem munus [sc. consecracionis] nobis ~endum concessam Trokelowe 106; 1338 pro consecracionis munere ~endo (v. devovere 5c); s1124 monachi ‥ archiepiscopum requirunt ut electo [sc. abbati] eorum benediccionem solempnem inpendat in monasterio suo Thorne 1798; s1151 posuit eidem terminum, non benedictionis faciende, set certum quid faciendi. tandem vero prefixit sibi certum diem benediccionis inpendende . ‥ ornatur archiepiscopus vestimentis suis pontificalibus more suo, quasi benediccionem electo inpensurus Ib. 1811. 13 to administer, provide (food or drink). petentes / quatenus impendat judex alimenta misellis Aldh. VirgV 1590; proficiscentibus vero peregrinis, secundum quod loci suppetit facultas, eis ~atur victualium solatium RegulC 63. 14 (med.) to administer (medicine or course of treatment); b (absol.). ut possent fibris putres explodere pestes / atque salutiferam morbis impendere curam Aldh. VirgV 1083; caraios et divinos precantatores filecteria ‥ diabolica vel erbas vel †facino [vv. ll. sucino, succinum] suis vel sibi inpendere Egb. Pen. 8. 4; cui nulla medicina subvenire poterat ‥ impensa V. Chris. Marky. 40; frater qui custos deputatur super infirmos fratres ‥ eis ‥ preter liquiriciam ad decocciones nullam rem medicinalem nisi de gracia ~ere consueverat Cust. Cant. 326. b accurrunt medici mox, Hippocratica secta. / hic venas fundit, herbas hic miscet in olla; / ille coquit pultes, alter sed pocula praefert. / et tamen, o medici, cunctis impendite gratis / ut manibus vestris adsit benedictio Christi Alcuin Carm. 26. 15. 15 to dispense, do (justice). s1259 H. Bigot ‥ capitalis justiciarius ‥ cepit per Angliam circuire ‥ omnibus pro meritis impensurus justiciam Flor. Hist. II 427; 1425 justiciam ‥ ~ere non curastis (v. efficialiter).

2 impendēre [CL] 1 to hang from, be suspended upon; b (pr. ppl., w. ref. to seals) pendent. multorum cervicibus ~ens juvenis ferebatur Osb. Mir. Dunst. 5. b 1313 litteras ‥ Pembroch’ comitis ‥ ejusque sigillo ~enti, ut prima facie apparebat, sigillatas nos recepisse noveritis RGasc IV 1171; 1445 literas apostolicas ‥ bullis plumbeis more Romane curie ~entibus bullatis [? l. bullatas] coram nobis exhibuit Reg. Brechin I 98; 1451 ut patet per literas regis sub privato sigillo ~ente in pergameno sigillatas ExchScot 437. 2 to overhang (w. in). b to tower or rise above. veluti si arbor in alienas edes inpendebit, item si arbor in alienum agrum inpendebit Vac. Lib. paup. 13. b †impendit, super eminet GlC I 317. 3 to hang over threateningly, impend. b (gdv. as if pr. ppl.) impending. gravem Dei iram super genus humanum ~ere priores prophete sentiebant, quam postea per misericordiam relaxandam prenuntiabant Eccl. & Synag. 121. b allegorice autem terra significat ‥ fragilitatem carnis nostre et rerum terrenarum per inpendendam vilitatem Gros. Hexaem. VII 11. 1; 1307 nos ‥ de facto vestro, interim in hac parte ~endo, reddatis certiores (Breve Regis) MGL II 158.

impendere

Saved

Recent