operari

operari [CL], ~are [LL] 1 to work, be at work, perform tasks; b (w. ref. to performing customary service); c (w. ad, in, pro, or sim. to indicate place of work or task); d (pr. ppl. as sb.) one who works, worker. dies salutis vultibus paenitentium lucet, in quo bene ~ari potes, ne fiat fuga tua hieme vel sabbato Gildas EB 31; qui ~antur die Dominico, eos Greci prima vice arguunt, secunda tollunt aliquid ab eis, tertia vice partem tertiam de rebus eorum aut vapulent Theod. Pen. I 11. 1; dies ‥ ad ~andum nox ad quiescendum naturaliter condita est Bede Prov. 1032; dives erit, dure semper qui operatur in agro Alcuin Carm. 72. 188; chirurgicus ‥ i. medicus manu et ferri incisione ~ans Osb. Glouc. Deriv. 105; c1219 in festis sanctorum Alphegi et Georgii ‥ post missam ~ari concedimus (Const. Lond.) EHR XXX 302.  b c1234 virgatarii solebant ~ari et arare aruras consuetudinarias Cust. Glast. 149; 1275 ~abit ‥ qualibet septimana per diem lune Ac. Stratton 12; c1283 non debent ~are nisi forte necesse fuerit Cust. Battle 55; 1353 et ~abit tantum sicut unus virgatarius Cart. Boarstall 609 p. 208.  c ad curiam ~abantur sicut villani (Suss) DB I 17rb; c1122 si abbas de R. poterit monstrare quod nullus antecessorum suorum ‥ ~asset ad hominiam de B. ‥ precipio ut sit quietus inde Chr. Rams. 278; vulgus mathematicorum judicantium et ~antium per stellas magnas non multum proficiunt Bacon NM 527; 1376 mulieribus colligentibus muscum ‥ et ~antibus in stagno Ac. Durh. 583; 1379 quia noluit ~are ad maner’ prout tenebatur Hal. Durh. 162; 1468 repar’ et emendac’ magni furni coquine per viij dies ~antibus super adquisicione de le thyll in quarrera ex altera parte Wire Ac. Durh. 92; 1496 sol’ xviij hominibus ~antibus cum X. M. in degelando aqueductum monasterii tempore magni gelu hoc anno, per j diem, iij s. Ib. 654; 1537 sol’ diversis operariis ~antibus pro perimplecione plaustrorum fimo hoc anno ij s. Ib. 699.  d materiales lapides cum praeparantur aut ponuntur in aedificio nil ipsi laborem ~antis juvare ‥ possunt Bede Ep. Cath. 48; s1381 ortum est decidium civile rusticorum ceterorumque in mechanicis artibus ~ancium Chr. Kirkstall 124; 1373 item diversis laborantibus et ~antibus ibidem per idem tempus Ac. Durh. 210. 2 to act, operate, have effect, to function; b (w. God or His grace as subj.); c (w. act., abstr., or sim. as subj.). etiam si male ~arentur et facinorose flagitioseque viverent Bede Ep. Cath. 22; nam justificatus per fidem quomodo potest nisi juste ~ari? Ib.; 1223 de ‥ beneficiis ad ‥ episcopatum pertinentibus conferendis ‥ ~abitur per consilium nostrum Pat 382; a1254 ut tamen nostre medicine remedia efficacius ~entur Collect. Ox. I 46; nervi qui sunt sensibiles proprie ~antur ad motum Ric. Med. Anat. 218; 1324 pecierunt quod ‥ eisdem libertatibus gaudere possint et non secundum ‘statutum de quo waranto’ ~are MGL II 296; a materia cujuslibet alterius virtutis cardinalis, secundum quam homo juste ~atur ad alterum Ockham Pol. II 557.  b ut ~ante mirabiliter Domino longe melius de aqua fieret vinum Bede Cant. 1140; cum eum ~ante Spiritu Sancto in utero virginis incarnari disposuit Id. Retract. 1004; a1163 ad honorem Dei, ipsius ~ante gratia, constituam quandam domum religionis Reg. Paisley 1; tres sine prole mortui sunt. quartus Cloten dictus in vita remansit et prolem procreavit; creditur Deum ~asse pro eo quia verus heres Eul. Hist. II 234.  c in ipsa beata Virgine utraque hec vita, activa et contemplativa, perfecte ~abatur Ailr. Serm. 21. 42. 359; debeat optare omne illud quod scit non esse peccatum et ~ari ad salutem S. Langton Quaest. 150; ad quem [diem] sive venerit sive non, ante omnia capiatur assisa cum tantum ~etur ejus absencia quam presencia Fleta 318; c1300 credimus quod veredictum ipsorum ~abitur contra te Year Bk. 30 & 31 Ed. I app. 541; set quia speratur quod vera fides operatur Gower VP 9; 1437 quantum ‥ possit ‥ intercessio ~ari Bekynton I 8. 3 (w ref. to collusion or sexual intercourse). ~ati estis cum mulieribus Christianis et paganis, unde fetor ascendit in celum H. Hunt. HA VII 14. 4 to occur, take place. in quo utroque loco ad indicium virtutis illius solent crebra sanitatum miracula ~ari Bede HE IV 3 p. 212. 5 (trans.) to work, do, perform; b (task, craft, or trade); c (act or abstr.). haec ‥ omnia dona ~atur Deus Theod. Laterc. 22; ergastulum, locus ubi damnati aut marmora secant aut aliquid ~entur GlC E 276; cum quis construere domum dicitur qui nihil ~atur sed praecipit Anselm Misc. 347; albus [lapis] incipit apparere super aquas ‥ lapis ‥ rubeus contrarium ~atur, quia incipit apparere in ortu solis Bacon V 118.  b homines ~antur opera regis quae praepositus jusserit (Northants) DB I 219rb; mercator ‥ foranus nequit madidum pannum emere ‥ vel operam aliquam quod [v. l. que] ad cives pertinet ~ari (Lib. Lond. 8. 6) GAS 675; c1230 ~abit dimidium opus (Cust.) Crawley 235; c1283 ~ari debent quidquid eis injungitur usque ad disjunctionem carucarum Cust. Battle 15; 1295 iij s. vj d. in stipendiis iij garcionum ~ancium minuta opera KR Ac 5/8 m. 11; 1449 quorum quilibet ~abit j opus quolibet die operabili (Ac.) Crawley 487.  c 626 quae ‥ in ‥ regis ‥ inlustratione clementia Redemtoris fuerit ~ata (Lit. Papae) Bede HE II 10 p. 101; glorificantes Dominum magnifice in servis suis mira ~antem V. Cuthb. III 2; pigros dicit eos quos piget ~ari justitiam Bede Prov. 985; haec est tua consuetudo mala, quam ~aris erga nos Ælf. Bata 4. 3; sic ei miraculum quod in se fuerat ~atus exponens Ailr. Ed. Conf. 790A; prava et perversa nimis ~ante natura Gir. SD 140; manifestat / actus illicitos quos operare studes Garl. Hon. Vit. 156. 6 a (w. ref. to bringing about, making possible, or facilitating); b (w. ref. to causing or provoking). a ut patet in virtute visiva que mediante humore cristallino visum in oculo ~atur [Trevisa: †worchip, l] Bart. Angl. IV 4 p. 94.  b iram enim Dei ‥ potius ~atur Lanfr. Comment. Paul. 119B. 7 to affect by work or labour, to process, cultivate, refine, or sim (also as true pass.): a (land or crop); b (substance, material, or alch.); c (artefact, w. ref. to additional decoration or elaboration). a pauperes potentium vineas sine mercede et cibo ~ati sunt Gildas EB 59; 1231 juste pene inflictio est ut [populus Judeorum] terram laboriose ~etur Gros. Ep. 5 p. 35; cum ~atus fueris terram spinas et tribulos generabit tibi [cf. Gen. iii 17–18] Eul. Hist. I 10.  b ille pelliparius vel qui ~atur tanatas pelles vel qui eas tanat Osb. Glouc. Deriv. 11; 1309 aurum non ~atum, serica non ~ata PQW 824b; lana de Anglia ad illas partes transmissa mirifice ~atur et aliis regionibus transmittitur Eul. Hist. II 100; obligavimus monasterium nostrum ‥ ad inveniendum ‥ meremium, non tamen ~atum vel carpentatum Meaux II 211; 1409 summa cclxxviij blomes ‥ continentes iiijm clxiiij petras ferri, unde lxj blomes nondum ~antur in ferrum Ac. Forge Durh. 529; 1439 it’ Ric’ o Smyth ~anti xiiij petr’ ferri antedicti Ac. Durh. 71; ponatur totum in vase precipitacionis et primo cum lento igne per hebdomadam ~are Ripley 204.  c 1208 item j cuppam deauratam ~atam Invent. Exch. 121; 1269 samitum ‥ brudatum largissime et ~atum cum perulis optime Cl 69; 1288 habent truncos fullonis ad ~andum falso modo veteres pannos Leet Norw. 5; c1334 olle argentee ad aquam ‥ item. quinta olla ‥ ~ata (Invent. Ch. Ch.) Arch. J. LIII 275; c1348 ad unam aulam de worsted’ ~atam cum papagaill’ pro aula dicte domine sue (AcWardr) Arch. XXXI 71; 1388 unum lectum de panno aureo de rubeo campo cum foliis aureis ~atis in quodam frecto albo Foed. VII 577; 1440 cum uno lecto de Arras ~ato cum auro FormA 432. 8 to make, produce, manufacture; b (w. ref. to building or sim.); c (w. ref. to minting coins). ut illa doceret filiam ejus aurifrisium ~ari (Bucks) DB I 149rb; posse facere picturam, litteras formare, scalpello imprimere, ex auro, argento, aere et ferro, quicquid liberet ~ari Osb. V. Dunst. 8 p. 79; lanam et linum ‥ querere solent ut exinde vestes ~entur et elaborent Andr. S. Vict. Sal. 90; nonne videtis homines ‥ nobiles quasi rusticos manibus suis cibum suum ~ari? Ailr. Serm. 3. 11. 222; ipsi vero de auro et argento meo ~ati sunt Baal P. Blois Ep. 102. 317C; quod illi qui venerint et pannos ~ati fuerint, sint quieti de theolonio et tallagio Leg. Ant. Lond. 137; de arboribus lana colligitur et exinde sericum ~atur Eul. Hist. II 96; 1371 in una magna campana per J. de S. ex convencione ~anda Fabr. York 9; in convencione facta cum domino J. C. pro j novo cloke ~ando cum toto apparatu preter plumbum et campanam Ib. 10; 1404 item in fine ecclesie jacet una fenestra nova lapidea noviter ~ata Ac. Durh. 395.  b 1255 quod aulam ‥ de peccunia costume majoris ~ari faciat RGasc I sup. p. 55a; 1395 ~antes muros lapideos vel lapidea fundamenta Mem. York I 148.  c c1153 habere ‥ unum †cuncum [l. cuneum] ad ~andam monetam Reg. Ant. Linc. I 58 (cf. CalCh IV 382). 9 (w God as agent) to create. ecclesia ‥ inconcussa fide tenere confitetur divinam potentiam ~atam esse ex nihilo terram, aquam, aera et ignem, lucem quoque et angelos atque animam hominis Fridug. 128. 10 (p ppl. as sb. n.) work, product, result. ~ata aliarum scientiarum requirunt tempora idonea Bacon Maj. I 390.