temptare

temptare (tent-) [CL] 1 to touch or handle in an exploratory way, to test or investigate by touching, feel, try. b to seek out or try to discover by feeling. c (absol.). in sanctum corpus temerarie extendit digitum, experiri curiosus an illud adhuc esset solidum. expertus est autem ejus virtutem, cujus tentare ausus est conditionem Gosc. Transl. Aug. 37B; tentant ubera, sed nihil humoris eliciunt ex eis Ailr. Sanct. 795D; quesivit dominus si ignis esset in domo. [Maimundus] ‥ advocato murelego, ~avit si calidus esset an non Latin Stories 26; s1397 data lictori venia ‥ tentavit ‥ suis digitis mucronis aciem quo fuerat feriendus Wals. HA II 225.  b ceci qui baculo viam ~aret ‥ lux celitus obvia orbes implevit W. Malm. GP II 74; insulanus, contempto quo periculum oppositum ~abat baculo, viam expeditus regrediens consuetos lares repetiit Ib. V 266.  c cecus est et manu ~ans [II Petr. i 9] Bald. Cant. Commend. Fid. 596A. 2 to investigate, carry out an investigation (on). b to assess, test, try to find out the nature, quality, or extent of. c to try to find or work out (also w. indir. qu.). incipiebat occulte de longinquo obsequi eum ~ando, scire volens quomodo vitam nocturnam transegeret V. Cuthb. II 3.  b Deus ~ans oboedientiam Abrahae filium unicum ejus, eum quem diligit, in holocaustum sibi offerre praecepit Bede Hom. I 14. 71C; animum regis ~ans, deditionem sui obtulit W. Malm. GR II 141; 1221 †temptares [l. temptatores] cervisie non ~abunt cervisiam super terram priorisse nisi per unum solum ciphum semel impletum SelPlCrown 97; 1311 omnia vina venalia ‥ supervideri, ~ari, et assaiari MunCOx 22; non custodiunt officium suum ~ando lanas Iter Cam. 15.  c c793 constringe te ipsum ‥ hujus timoris catenis et ~a quomodo vel unam ardoris scintillam sufferre possis Alcuin Ep. 65; abbas, aliquid de miraculis sancti ~andum ratus W. Malm. GP V 274; rursum etiam ~andum si eidem diversis rationibus eadem convenit appellatio Balsh. AD 54; cursim ad judices properavit, ~ans an eorum auctoritate possessionem habere posset Gir. Symb. I 31 p. 312. 3 to put to the test; b (by questioning or sim.); c (absol.). sine respectu ~ant Deum, cujus praecepta ‥ contemnunt [cf. Deut. vi 16, Matth. iv 7] Gildas EB 62; cum ‥ [antiquus hostis] omnes nequitiae suae vires versuta mente ~aret Felix Guthl. 29; non ‥ datur signum generationi illi, id est ~antium Dominum et resultantium verbis ejus Bede Mark 209C; omnipotentia divine majestatis ‥ me ab ineunti etate, prout voluit, multifariam et multis modis ~ari permisit, quoad juvenilis etatis robur adversitatibus assuesceret Abbo QG 1 (2); obsessionis die septimo, fortunam scalis erectis ~arunt, in resistentes volaticas moliti sagittas W. Malm. GR IV 369; denique ‥ ad ‥ cognatum suum divertit, illiusque fidem et audaciam ac adminiculum ~avit Ord. Vit. XI 37 p. 294; egredi cupiebam armatus vires meas, equum, et arma ~are Map NC III 2 f. 36.  b 796 Christus, dum a Judeis ~aretur de muliere adultera, non statim legalis censuram sententiae protulit Alcuin Ep. 113; nec fraudabor vos questionibus expeditis, quas vel ~ando vel discendo obiciunt quique studiosi Abbo QG 1 (4); cum ‥ archiepiscopus, super solitis articulis tentatus et interrogatus, semper idem inveniretur W. Fitzst. Thom. 94; sicut sunt quedam communia omnibus scientiis et quedam singulis propria, sic ~are contingit aliquem circa communia et circa propria Kilwardby OS 533.  c unum vidi miraculum per manum ipsius a Domino factum, audivi plurima. ‥ veniebat ‥ episcopus ‥ non ut ~aret, sed quod fere credebatur vere posset scire Map NC II 3 f. 24v; magus ‥ venit ad eum temptans eum ‥. vir sanctus ‥ benedixit ramum aridum et ilico protulit ‥ fructum, ut magus ~avit (Carthagus 66) VSH I 198; ~are ‥ est ‥ experimentum de ignorantia sumere Kilwardby OS 533. 4 to try to influence, sway, win over, or persuade (to). beatus Vitus, in puerilitate virtutibus maturus, primum a patre suo sacrilego Hyla, ut a cultura Dei recederet, tentatus est Bede Mart. 947A; insontes multos necavere, quos nequicquam tentaverunt ad transvertendum, vel quos majori obstaculo sibi esse perviderant W. Poit. I 7; hunc ad necem vel expulsionem viri Dei Ebroinus epistolis cum ~asset W. Malm. GP III 100; convenientibus illis ibidem coram justiciario, ~avit adhuc animum ipse archidiaconi, monens secretius quatinus aliquos de Anglia viros bonos nominaret Gir. JS VI p. 321; to begyle ‥ subducere, ~are, tergiversari CathA. 5 to tempt (often regarded as form of moral or spiritual test); b (to). ut daemones ab hominibus ~andis fracta suarum virium malignitate trementes ‥ resiliant Bede Sam. 586C; qui [immundi spiritus] temtare non desinunt in sua superbia Alch. Or. 144; 786 impedivit nos is qui tentat Ep. Alcuin. 3; ipsa ‥ peccatorem converti ‥ tentatum tentationi resistere, non tentatum sic permanere ‥ facit Simil. Anselmi 111; ne, dum temptentur, nimium temptando graventur Greg. Eli. Æthelwold 3. 6; habes certe ‥ ubi ‥ tue affectionis unguentum secure sine aliquo ‥ motu vitii tentantis effundas Ailr. Jes. III 27; securius est ‥ non ~ari quam cum temptatione congredi Bald. Cant. Serm. 3. 35. 525A; Esau tenptavit quem magna fames superavit Vers. Peterb. Psalter 41.  b boni innoxie ~antur ad culpam Bald. Cant. Serm. 17. 32. 507B; ~avit illum diabolus ut tolleret cucumerem et comederet O. Cheriton Par. 67. 6 to make an attempt (at), to attempt or try (course of action or sim.), take on (role or responsibility); b (w. inf.); c (in dismissive sense). 697 si aliter ~atum fuerit a qualibet persona sub anathematis interdictione sciat ‥ CS 97; 793 dum fluctivagi maris incertum iter ~are conpellar Alcuin Ep. 15; 955 (14c) ego divino fulciente numine nunc nuperrime rex regimina ~ans CS 917; ascensum ~are pedemque retrahere Ord. Vit. IX 13 p. 580; ardua ~are et difficilia sustinere nequivit que antecessor ejus longo usu exercitatus inivit Ib. XI 26 p. 260; 1224 thesaurarius minutas decimas ‥ contra justiciam detinet et eidem reddere contradicit in ~ando petitorium et dicendo se tali occasione dampnificaturum Cart. York 54; devictus in omni bello quod ~abat (Ergome) Pol. Poems I 132.  b 679 (14c) quisquis contra hanc donationem venire ~averit CS 45; cum fari pueriliter temtabat Felix Guthl. 12; cum viro Dei persuadere ~aret, rennuit primum Alcuin WillP 6; tantum facinus perpetrare tentati sunt Asser Alf. 12; in vanum laborant quicumque nocere sive renuere violenter illam ~ant V. Chris. Marky. 26; ut ipse cum suo exercitu ~arent movere saxum de via (Moling 12) VSH II 195.  c alii post illum in gente Anglorum religiosa poemata facere temtabant, sed nullus eum aequiperare potuit Bede HE IV 22. 7 to make a bid (for), (transf.) to strive (for or after). Petre, nimis tardas, nam Simon ad ardua temptat (Vers.) W. Malm. GR IV 338; multi non fidei pietate, sed temeritatis securitate, audaces ad ardua, impossibilia ~ant Bald. Cant. Commend. Fid. 604C. 8 to make an assault on. b to harass. c (transf.) to rival, vie with. tentant murum ariete, qui percussus in virga castellanorum frangitur W. Poit. I 33; Turchi ‥ posterius agmen ~are aggressi ‥ frustrati sunt insidiis W. Malm. GR IV 374; si terrigene temptarent astra gigantes [Lucan Bell. Civ. III 316] J. Sal. Pol. 811D.  b ab illius infestatione quem tot molestiis ~averat invita cessavit Ord. Vit. XI 9 p. 198; multa pericula vos ~averunt, set Deus ‥ nobis semper contulit salutare (Brendanus II 16) VSH II 283.  c utinam vel unus in hoc ordine, non dico qui hos [sc. Laurentium et Vincentium] ~et, sed qui saltem a longe sequatur et vestigia semper adoret [cf. Stat. Theb. XII 817], nostris diebus inveniatur Gir. GE II 33 p. 325. 9 (of condition) to afflict, strike. ad gratiorem laetitiam iterum tentantur tristitia, dum ‥ proclamatur tumba vacua Gosc. Transl. Aug. 37A.