tum

tum, then, at that time, in those times

tum demum civitas libera erit
then indeed the citizen body will be free tum mittendi legati fuissent, cum Perseus urbes obsideret
then the ambassadors ought to have been sent, when Perseus was besieging the cities consilia cum patriae tum sibi inimica cepit
he adopted policies unfavorable both to the fatherland and to himself

tum, adv. demonstr., of time [pronom. demonstr. stems to-, ta-; Gr. το, seen in ita, tam, etc.; cf. quom or cum], then.

I Absol.
- A Referring to a time previously specified.
- - 1 To a definite past time.
  - - - α To a period of time in which something was or happened (opp. later periods) = illis temporibus: is dictu'st ollis popularibus olim Qui tum vivebant homines, Enn. Ann. v. 308 Vahl.: quod tum erat res in pecore et locorum possessionibus, i. e. Romuli temporibus, Cic. Rep. 2, 9, 16: cum illi male dicerent, quod tum fieri licebat, i. e. Periclis temporibus, id. de Or. 3, 34, 138: erat omnino tum mos ut faciles essent in suum cuique tribuendo, id. Brut. 21, 85; cf. id. Tusc. 1, 46, 111: vastae tum in his locis solitudines erant, Liv. 1, 4, 6; 2, 6, 8; 3, 29, 3; 4, 6, 12; 42, 62, 11; 44, 9, 4: ut tum erant tempora, Nep. Att. 1, 2; 12, 3; Liv. 1, 3, 3; 1, 8, 4; 2, 7, 4; 2, 9, 8; 2, 50, 2; 2, 63, 6; 39, 6, 7 and 9.—With illis temporibus: nam jam tum illis temporibus fortius ... loquebantur quam pugnabant, Nep. Thras. 2, 4.—
      - β Referring to a point of time, then, at that time: insigne ita fere tum milia militum octo Duxit, Enn. Ann. v. 336 Vahl.: ut jacui exsurgo; ardere censui aedis: ita tum confulgebant, Plaut. Am. 5, 1, 15 (1067): jam duo restabant fata tum, id. Bacch. 4, 9, 35 (959); id. Cist. 1, 3, 14 (148): quot eras annos gnatus tum, quom, etc.? Me Septuennis, nam tum dentes mihi cadebant primulum, id. Men. 5, 9, 56 (1115); id. Merc. prol. 66; id. Most. 1, 2, 49 (132); id. Am. 2, 1, 56 (606); Ter. And. 109: sic igitur tum se levis ac diffusilis aether ... undique flexit. Lucr. 5, 467; 5, 837; 5, 911; 5, 432; 5, 942: atque huic anno proximus Sulla consule et Pompejo fuit. Tum P. Sulpicii in tribunatu, cottidie contionantis, totum genus dicendi cognovimus, Cic. Brut. 89, 306; id. Ac. 2 (Luc.), 22, 69: scribit Eudemum Pheras venisse, quae erat urbs in Thessaliā tum admodum nobilis, id. Div. 1, 25, 53; id. Rep. 2, 37, 63: hi tum in Asiā rhetorum principes, id. Brut. 91, 316; id. Sest. 11, 26; id. Planc. 37, 90; id. Quint. 61, 170; id. Fam. 9, 21, 2: hoc tum veritus Caesar Pharum prehendit, Caes. B. C. 3, 112: eodem anno a Campanis Cumae, quam Graeci tum urbem tenebant, capiuntur, Liv. 4, 44, 13; 1, 7, 14; 2, 9, 5; 2, 37, 7: praetores tum duos Latium habebat, id. 8, 3, 9: Aemilius, cujus tum fasces erant, dictatorem dixit, id. 8, 12, 13; 5, 8, 4; 22, 46, 6; 1, 7, 12: tum Athenis perpetui archontes esse desierunt, Vell. 1, 8, 3: tum Cimbri et Teutoni transcendere Rhenum, id. 2, 8, 3; Val. Max. 1, 5, 3; Tac. H. 4, 49; 3, 57: non timido, non ignavo cessare tum licuit, Curt. 3, 11, 5: Archiae, qui tum maximum magistratum Thebis obtinebat, Nep. Pelop. 3, 2; id. Phoc. 3, 3.—With in eo tempore: eum quem virile secus tum in eo tempore habebat, Asell. ap. Gell. 2, 13, 5.—Repeated by anaphora: quae nox omnium temporum conjurationis acerrima fuit. Tum Catilinae dies exeundi, tum ceteris manendi condicio, tum descriptio ... constituta est, tum tuus pater, etc., Cic. Sull. 18, 52; cf. Lucr. 5, 1377; 5, 1399.—
      - γ Esp., referring to a former state, implying that it no longer exists: quaesivit ex lege illā Corneliā quae tum erat, Cic. Clu. 20, 55: cum sententias Oppianicus, quae tum erat potestas, palam ferri velle dixisset, id. ib. 27, 75: Caere, opulento tum oppido, Liv. 1, 2, 3; 3, 52, 3: praetores aerarii (nam tum a praetoribus tractabatur aerarium), etc., Tac. H. 4, 9.—
      - δ Expressly opposed to present time (hodie, nunc, hoc tempore, etc.; class. and very freq.; but in post-Aug. writers tunc is regularly used): prius non is eras qui eras; nunc is factu's qui tum non eras, Plaut. Trin. 4, 2, 138 (980): tu nunc tibi Id laudi ducis quod tum fecisti inopiā? Ter. Ad. 105; id. Hec. 408: quae tabula, tum imperio tuo revulsa, nunc a me tamen reportata est, Cic. Verr. 2, 2, 46, § 112: tum imperator populi Romani deos patrios reportabat, nunc praetor ejusdem populi eosdem illos deos ... auferebat, id. ib. 2, 4, 35, § 77; cf. id. ib. 2, 4, 35, § 78; 2, 5, 20, § 51; id. Clu. 31, 86; id. Planc. 9, 22; id. Quint. 22, 71; id. Phil. 14, 8, 21; id. Leg. 2, 22, 57; Caes. B. C. 3, 17; Liv. 5, 3, 5; 6, 15, 11; 10, 9, 6.—
      - ε Opposed to another time specified: itaque tum eos exire jussit. Post autem e provinciā litteras ad conlegium misit, se, etc., Cic. N. D. 2, 4, 11: itaque ut tum carere rege, sic pulso Tarquinio nomen regis audire non poterat, id. Rep. 2, 30, 53; id. Mil. 21, 55: sicut legatorum antea, ita tum novorum colonorum caede imbutis armis, Liv. 4, 31, 7; 39, 22, 10; 9, 36, 1; 2, 52, 7; 4, 2, 10; 4, 57, 11; 21, 17, 1: et tum sicca, prius celeberrima fontibus, Ide, Ov. M. 2, 218; Verg. A. 11, 33; Nep. Arist. 2, 3; id. Ham. 11, 7.—
      - ζ In the historians in applying general statements or truths to the state of affairs spoken of: communi enim fit vitio naturae ut invisis atque incognitis rebus ... vehementius exterreamur; ut tum accidit, Caes. B. C. 2, 4; 3, 68; id. B. G. 7, 3; 2, 6; id. B. C. 1, 80: foedera alia aliis legibus, ceterum eodem modo omnia fiunt. Tum ita factum accepimus, Liv. 1, 24, 4; 1, 32, 14; 21, 31, 12.—
      - η Denoting coincidence or inner connection with an action before mentioned = a temporal clause (tum = cum hoc fieret), then, on that occasion: quis tum non ingemuit? Cic. Vatin. 13, 31: ne tum quidem hominum venustatem et facetias perspicere potuisti? i. e. cum coronam auream imponebant, id. Fl. 31, 76: apud imperitos tum illa dicta sunt; nunc agendum est subtilius, id. Fin. 4, 27, 74: itaque tum Stajenus condemnatus est, i. e. in that trial, id. Clu. 36, 101; id. Sen. 7, 22: M. Porcius Cato qui, asper ingenio, tum lenem mitemque senatorem egit, Liv. 45, 25; Val. Max. 8, 3, 3: sed tum supplicia dis ... decernuntur, Tac. A. 3, 64; 3, 72: Graecia tum potuit Priamo quoque flenda videri, Ov. M. 14, 474.— With the occasion referred to specified in the same clause: Manlius ... ex petulanti scurrā in discordiis civitatis ad eam columnam tum suffragiis populi pervenerat, Cic. Clu. 13, 39: emisti tum in naufragio hujus urbis ... tum, inquam, emisti ut, etc., id. Prov. Cons. 4, 7.—Repeated by anaphora: et Capitolinis injecit sedibus ignes. Tum statua Nattae, tum simulacra deorum, Romulusque et Remus cum altrice beluā vi fulminis icti conciderunt, Cic. Div. 2, 20, 45; so repeated seven times, id. Rep. 1, 40, 62.—
      - θ Redundant, the time of the action being clear without it (esp. in Cic.): atque hoc tum judicio facto ... tamen Avitus Oppianicum reum statim non facit, Cic. Clu. 20, 56: itaque tum ille inopiā et necessitate coactus ad Caepasios confugit, id. ib. 20, 57; id. Brut. 23, 90; 39, 145; 43, 161; cf. id. Sull. 18, 51, where tum redundant occurs six times successively.—
  - 2 In oblique discourse, referring to the time of the speaker, = nunc in direct discourse: quando autem se, si tum non sint, pares hostibus fore? if they were not now so, Liv. 3, 62, 1: (dixit Sempronius) ... nec tum agrum plebi, sed sibi invidiam quaeri, id. 4, 44, 9; 4, 57, 4: moenia eos tum transcendere non Italiae modo, sed etiam urbis Romanae, id. 21, 35, 9; 5, 21, 7 (in this use nunc is also freq.).—
  - 3 Referring to indefinite time.
  - - - α Then, at such a time of the year, day, etc., at such a season: tum denique tauros in gregem redigo (after Lyra rises), Varr. R. R. 2, 5, 12; 1, 35 fin.; Col. 11, 2, 87.—
      - β With the force of an indefinite temporal clause, at such a time, in such circumstances, i. e. when such a thing happens as has happened: qui (porci) a partu decimo die habentur puri, ab eo appellantur sacres, quod tum ad sacrificium idonei habentur primum, Varr. R. R. 2, 4, 16; 2, 7, 13: deinde cibum sequitur somnus ... quia plurima tum se corpora conturbant (i. e. cum cibum ceperunt), Lucr. 4, 957; 3, 599; 4, 892; 4, 919; 4, 1030: quam regionem cum superavit animus ... finem altius se efferendi facit. Tum enim sui similem et levitatem et calorem adeptus ... nullam in partem movetur, Cic. Tusc. 1, 19, 43; 1, 31, 75; 3, 23, 55; 4, 24, 54; Tac. Dial. 7.—
      - γ With the force of a conditional clause, then, in this instance, if so: immo res omnis relictas habeo prae quod tu velis. Ph. Tum tu igitur, quā causā missus es ad portum, id expedi (i. e. si ita est), Plaut. Stich. 2, 2, 39 (363); id. Most. 5, 1, 55 (1095); id. As. 1, 1, 93 (108); 2, 2, 64 (320); 3, 3, 36 (626); id. Aul. 3, 6, 31 (567); id. Capt. 3, 4, 108 (640); 4, 2, 78 (858): non potitus essem; fuisset tum illos mi aegre aliquot dies, Ter. Phorm. 159; id. Eun. 281; 839; id. Hec. 462: ego C. Caesaris laudibus desim, quas, etc.? Tum hercule me confitear non judicium aliquod habuisse, Cic. Planc. 39, 93: scribant aliquid Isocrateo more ...; tum illos existimabo non desperatione formidavisse genus hoc, id. Or. 70, 235; id. Font. 21, 49 (17, 39); id. Tusc. 1, 35, 85; id. Fam. 9, 8, 2; Ov. H. 18 (19), 81: vellem tam ferax saeculum haberemus ...; tum ego te primus hortarer, etc., Plin. Ep. 4, 15, 8.—
  - 4 Referring to future time.
  - - - α To a definite time before mentioned: ut sit satius perdere Quam aut nunc manere tam diu, aut tum persequi, i. e. after my future return, Ter. Ad. 235: jam nunc mente prospicio quae tum studia hominum, qui concursus futuri sint, Cic. Div. in Caecil. 13, 42; id. Verr. 1, 13, 37; 1, 10, 30; id. Prov. Cons. 7, 17; id. Marcell. 9, 30: tum meae ... Vocis accedet bona pars, Hor. C. 4, 2, 45.—
      - β With the force of a conditional clause (cf. 3. β, supra), then, in this instance, if so: specta, tum scies. Plaut. Bacch. 4, 9, 100 (1024); cf.: quom videbis, tum scies, id. ib. 1, 2, 37 (145): tuom incendes genus; Tum igitur aquae erit tibi cupido, etc., id. Trin. 3, 2, 50 (676); id. Curc. 2, 3, 17 (296): confer sudantes, ructantes, refertos epulis ... tum intelleges, etc., Cic. Tusc. 5, 34, 100; id. Planc. 18, 45; id. Phil. 2, 45, 115: agedum, dictatorem creemus ... Pulset tum mihi lictorem qui sciet, etc., Liv. 2, 29, 12; Cic. Phil. 10, 3, 6; id. Or. 23, 78; 71, 235; Liv. 4, 22, 11; 5, 16, 10; 9, 11, 4.—
- B Referring to a time subsequent to a time mentioned, then, thereupon.
- - 1 Simple sequence in time.
  - - - α Time proper (only of an immediate sequence; otherwise deinde, postea, etc., are used): tum cum corde suo divum pater atque hominum rex Effatur, etc., Enn. Ann. 179: dico ei quo pactod eam viderim erilem nostram filiam sustollere. Extimuit tum illa, Plaut. Cist. 2, 3, 9 (551); id. Bacch. 3, 3, 29 (433); id. As. 4, 1, 58 (803): tum ille egens forte adplicat Primum ad Chrysidis patrem se. Ter. And. 924; id. Eun. 407; Cato R. R. 48 (49); 135 (136); so id. ib. 112 (113): equos quinto anno ... amittere binos (dentes); tum renascentes eis sexto anno impleri, Varr. R. R. 2, 7, 2 sq.: collo cari jussit hominem in aureo lecto, abacosque complures ornavit ... Tum ad mensam eximiā formā pueros jussit consistere, eosque, etc., Cic. Tusc. 5, 21, 61: dixerat hoc ille, cum puer nuntiavit venire ad eum Laelium ... Tum Scipio e cubiculo est egressus, etc., id. Rep. 1, 12, 18; id. Div. 2, 66, 135; id. Clu. 14, 40; id. Cat. 3, 5, 10; id. Ac. 2 (Luc.), 5, 13; id. Div. 1, 35, 77: hostes suos ab oppugnatione reduxerunt. Tum suo more conclamaverunt ut, etc., Caes. B. G. 5, 26; cf. id. ib. 7, 64; 5, 43 fin.; 5, 48: adsurgentem ibi regem cuspide ad terram adfixit. Tum spolia caputque abscisum spiculo gerens ... hostes fudit, Liv. 4, 19, 5; 5, 21, 1; 1, 26, 9; 1, 18, 10; 1, 20, 1; 1, 22, 6; 1, 28, 4; 1, 28, 9; 2, 24, 4; 3, 8, 11, etc.: tum Caesar cum exercitu Thessaliam petit, Vell. 2, 52, 1; Val. Max. 5, 1, 3; Curt. 4, 3, 7; Tac. A. 3, 28; 11, 35; id. H. 4, 84; Ov. M. 2, 122; 4, 80; 7, 121; 10, 481; 14, 386; Flor. 1, 13, 12; Gell. 1, 19, 5; 1, 23, 5.—
      - β In partic., foll. by an abl. absol.: tum, prope jam perculsis aliis tribunis, A. Verginius Caesoni capitis diem dicit, Liv. 3, 11, 9; 8, 32, 1; 10, 29, 12: tum omni spe perditā, Meherdates dolo ejus vincitur, traditurque victori, Tac. A. 12, 15; 12, 16: tum, ferro extracto, confestim exanimatus est, Nep. Epam. 9, 4.—
      - γ Implying a connection between two events, hence, under these circumstances, accordingly, thereupon: at pater omnipotens irā tum percitus acri ... Phaëthonta ... Deturbavit in terram, Lucr. 5, 399: madefactum iri Graeciam sanguine ... tum neque te ipsum non esse commotum, Marcumque Varronem et M. Catonem ... vehementer esse perterritos, Cic. Div. 1, 32, 68; cf. id. ib. 1, 34, 76; Caes. B. G. 4, 25; cf. id. ib. 5, 49; 5, 51; 7, 59: quippe quibus nec domi spes prolis, nec cum finitimis conubia essent. Tum ex consilio patrum Romulus legatos circa vicinas gentes misit, Liv. 1, 9, 2; 3, 26, 1; 3, 31, 7; 4, 45, 7.—
  - 2 Enumeration of a series of events; the co-ordinate clauses introduced by tum ... tum, or primum (primo) ... deinde ... tum, etc.
  - - - α Succession of time proper: ducem Hannibali unum e concilio datum (a Jove), tum ei ducem illum praecepisse ne respiceret, illum autem respexisse, tum visam beluam vastam, etc., Cic. Div. 1, 24, 49; 1, 27, 57; 2, 28, 58 sq.: primo ... deinde ... tum ... tum, id. Fin. 1, 16, 50; 5, 23, 65; id. Tusc. 5, 2, 5: primum ... deinde ... tum ... postremo, id. N. D. 2, 1, 3; 3, 3, 6: primum colonos inde Romanos expulit: inde in Latinam viam transgressus, etc., inde Lavinium recepit; tum deinceps Corbionem, Vitelliam; postremum, etc., Liv. 2, 39, 4: primi consules sub jugum missi, tum ut quisque gradu proximus erat, tum deinceps singulae legiones, id. 9, 6, 1: primo ... deinde ... tum ... tum, id. 21, 22, 8; id. praef. 9; id.3, 28, 8: id.5, 39, 7; id.23, 23, 6: deinde ... deinde ... Tum ... post quas, etc., Curt. 3, 3, 24: primum ... deinde ... deinde ... tum ... postea, Masur. Gabin. ap. Gell. 5, 13, 5; Gai. Inst. 4, 60.—
      - β So in partic.: tum (also hic, et; not deinde or postea), to denote the succession of speakers in dialogue: immo duas dabo, inquit adulescens ... Tum senex ille: Si vis, inquit, quattuor sane dato, Plaut. Stich. 4, 1, 46 (550) dub.: tum Piso ... inquit, etc. Tum Quintus ... inquit, etc. Hic ego ... inquam, etc. Tum ille ... inquit, etc. Tum Piso ... inquit, etc. Et ille ridens ... inquit, etc. Tum Piso exorsus est, etc., Cic. Fin. 5, 1, 2 sqq.: tum Atticus ... inquit, etc. Tum ille ... inquit, etc. Tum Brutus, etc. Tum ille, etc. Tum Atticus, etc. Tum Pomponius ... inquit, etc., id. Brut. 3, 11 sqq., and through the whole treatise; cf. id. Ac. 1, 2, 4; 1, 3, 9; 1, 4, 13; 1, 12, 43 and 44; 2, 19, 63; id. N. D. 1, 6, 15 sqq.; id. Rep. 1, 13, 19 sqq.; Liv. 7, 10, 2 sqq.; 23, 12, 8; Tac. Dial. 3; 15; 25; 42; Gell. 3, 1, 11 sqq.; 18, 1, 9 sqq.; Ov. M. 14, 594.—
      - γ Transf., of sequence or succession of thought, passing into mere co-ordination (v. C. 2. β, γ), then ... again ... furthermore: qui mi in cursu obstiterit, faxo vitae is obstiterit suae. Prius edico ne quis, etc. Tum pistores scrofipasci qui, etc. Tum piscatores .... Tum lanii autem qui, etc., Plaut. Capt. 4, 2, 28 (808); 4, 2, 34 (814); 4, 2, 39 (819): (res familiaris) primum bene parta sit, tum quam plurimis se utilem praebeat, deinde augeatur ratione, diligentia, etc., Cic. Off. 1, 26, 92; id. Ac. 2 (Luc.), 47, 146; id. Tusc. 1, 28, 68 sq.; 5, 40, 117; id. Ac. 2 (Luc.), 10, 30; id. de Or. 1, 42, 190; id. Cat. 4, 3, 5; id. Agr. 1, 2, 5; id. Clu. 2, 6; Liv. 3, 26, 11.—
- C Hence, as co-ordinating conjunction, introducing an additional assertion, or thought.
- - 1 Alone, = praeterea, and then, besides, also, moreover, on the other hand (freq. in ante-class. style and in Cic.; rare in Livy and post-Aug. prose): argenti aurique advexit multum, lanam purpuramque multam ... tum Babylonica peristromata, etc., Plaut. Stich. 2, 2, 54 (378); id. Rud. 2, 4, 10 (423); id. Bacch. 4, 3, 71 (682); 4, 8, 17 (858); id. Ps. 3, 2, 78 (867); id. Aul. 1, 2, 6 (84) [not found]; 1, 2, 16 (94); id. Men. 5, 5, 41 (939); id. Mil. 4, 2, 13 (1003); id. Pers. 1, 3, 15 (95); 4, 2, 3 (464); Ter. And. 262; 192; 381; id. Eun. 4; 1015; id. Heaut. 228; Lucr. 4, 680; cf. id. 1, 494; 4, 1152: magnum ingenium L. Luculli, magnumque optimarum artium studium, tum omnis ab eo percepta doctrina ... caruit omnino rebus urbanis, Cic. Ac. 2 (Luc.), 1, 1; 2, 14, 43; id. Div. 1, 24, 50; 1, 42, 94; id. de Or. 1, 46, 201; id. Off. 1, 6, 19; id. Fin. 1, 6, 21; 2, 16, 53; id. Leg. 1, 5, 17; 1, 9, 26; id. Rab. Post. 14, 40; id. Phil. 13, 12, 26: alterā ex parte Bellovaci instabant, alteram Camulogenus tenebat: tum legiones a praesidio interclusas maximum flumen distinebat, Caes. B. G. 7, 59; id. B. C. 3, 49: naves convenerunt duae Punicae quinqueremes; duae ab Heracleā triremes ... tum quinque Rhodiae quadriremes, Liv. 42, 56, 6; 1, 40, 4; Sen. Vit. Beat. 3, 4; Just. 5, 10, 3.—Sometimes connecting two terms of the same clause, with the force of cum ... tum (v. infra, 3. d.): quot me censes homines jam deverberasse, hospites tum civis? Ter. Phorm. 328: faciendum est igitur nobis ut ... veteranorum, tum legionis Martiae quartaeque consensus ... confirmetur, Cic. Phil. 3, 3, 7; Liv. 28, 43, 1 (in co-ordination often with etiam, autem, and sometimes with praeterea and porro; v. III. infra).—
  - 2 Tum as correlative of a preceding tum.
  - - - α With an added assertion or thought: ita est haec hominum natio: voluptarii atque potatores, Tum sycophantae ... plurimi In urbe habitant; tum meretrices mulieres Nusquam perhibentur blandiores gentium, Plaut. Men. 2, 1, 35 (260); id. Ep. 2, 2, 28 (208); id. Mil. 3, 1, 100 (695); 3, 1, 102 (697).—
      - β Tum ... tum = nunc ... nunc (modo ... modo), sometimes ... sometimes, now ... now, at one time ... at another (freq. in Cic., not in Caes., rare in Liv., and very rare in post-Aug. writers): tum huc, tum illuc inretitos impedit piscis, Plaut. Truc. 1, 1, 17 (38): tum hoc mihi probabilius, tum illud videtur, Cic. Ac. 2 (Luc.), 43, 134: mihi ... tum hoc tum illud probabilius videtur, id. Off. 3, 7, 33; so id. Am. 4, 13; id. Sen. 13, 45; id. Top. 7, 31; id. N. D. 2, 19, 49: (alvus) tum restringitur, tum relaxatur, id. ib. 2, 54, 136; id. Rep. 3, 13 (14), 23; id. Leg. 2, 7, 16; id. Or. 63, 212; id. Sen. 3, 7; id. Inv. 1, 37, 66: dictator tum appellare tum adhortari milites, Liv. 8, 39, 4; Suet. Ner. 1; Gell. 1, 11, 15.—Tum may be repeated several times: plerique propter voluptatem tum in morbos graves, tum in damna, tum in dedecora incurrunt, Cic. Fin. 1, 14, 47; 3, 7, 26; so three times, id. N. D. 1, 12, 29; 1, 14, 37; 1, 15, 39; id. Inv. 1, 52, 98; id. Or. 3, 45, 177; id. Off. 1, 7, 22; id. Leg. 2, 17, 43; id. Top. 25, 96; four times, id. N. D. 1, 43, 120; 2, 20, 52; 2, 39, 101; id. Verr. 2, 4, 34, § 75; five times, id. N. D. 2, 5, 14; id. Inv. 1, 13, 17; 1, 41, 76; id. Verr. 2, 5, 36, § 94; six times, id. ib. 1, 53, 120; seven times, Quint. 9, 4, 133; nine times, Cic. N. D. 2, 50, 51.—And in chronological order (to be distinguished from the instances B. 2. α and γ): Atheniensium (rem publicam constituerunt) tum Theseus, tum Draco, tum Solo, tum Clisthenes, tum multi alii, at different times, successively, Cic. Rep. 2, 1, 2.—
      - γ Preceded or followed by other co-ordinate words (alias, modo, aliquando, aut ... aut, nunc ... nunc): ex quo intellegitur qualis ille sit quem tum moderatum, alias modestum, tum temperantem, alias constantem continentemque dicimus, Cic. Tusc. 4, 16, 36: tum ... tum ... aliquando, id. Div. 2, 2, 6: tum ... tum ... aut ... aut, id. Or. 61, 204: modo ... tum autem, id. N. D. 2, 40, 142: nunc ... nunc ... tum ... tum, Flor. 1, 17, 5.—
      - δ Tum ... tum = et ... et, both ... and, not only ... but also, partly ... partly, without regard to time, the second term being frequently strengthened by etiam (mostly post-Aug.): Milo Compsam oppugnans, ictusque lapide tum Clodio, tum patriae, quam armis petebat, poenas dedit, Vell. 2, 68, 3: Muciam et Fulviam, tum a patre, tum a viro utramque inclitam, Val. Max. 9, 1, 8: Caesar Pompejo tum proprias, tum etiam filiae lacrimas reddidit, id. 5, 1, 10; Quint. 7, 3, 18; Sen. Q. N. 4, 2, 28; id. Clem. 1, 19, 2; Front. Aquaed. 1; Tac. A. 12, 33; Suet. Tit. 3; Nep. praef. 8; and with etiam, Val. Max. 2, 2, 8; 5, 9, 1; 7, 6 prooem.; Nep. Them. 2, 3.—
  - 3 As correlative with a preceding cum, introducing particular after a universal or a stronger or more important assertion after a weaker or less important.
  - - a Connecting complete sentences with different predicates, cum ... tum = as ... so, while ... (tum being not translated; ante-class. cum always with indic.; class. with subj. or indic.): quom antehac te amavi, et mihi amicam esse crevi ... tum id mihi hodie aperuisti, Plaut. Cist. 1, 1, 2 (2); id. Truc. 4, 1, 6 (704): quom id mihi placebat, tum uno ore omnes omnia Bona dicere, Ter. And. 96; id. Phorm. 188: quae cum res tota ficta sit pueriliter, tum ne efficit quidem quod vult, Cic. Fin. 1, 6, 19; id. Tusc. 5, 39, 13; id. Fam. 13, 16, 1; and so with subj., id. N. D. 1, 1, 1; id. Off. 3, 2, 5; id. Lael. 7, 23; id. Brut. 39, 145; 11, 250: cum omnium rerum simulatio est vitiosa, tum amicitiae repugnat maxime, id. Lael. 25, 91; id. Div. 2, 27, 58; and so with indic., id. Planc. 33, 80; id. Tull. 4, 8; id. Div. in Caecil. 20, 65; id. Sest. 1, 2; id. Fam. 16, 4, 4: haec cum merito ejus fieri intellegebat, tum magni interesse arbitrabatur, etc., Caes. B. G. 5, 4; 3, 16; id. B. C. 1, 58; Liv. 3, 34, 1; 4, 53, 4.—
    - b Clauses with the same predicate, which is placed after the first clause (always with indic.): nam mihi, cum multa eximie divineque videntur Athenae tuae peperisse, tum nihil melius illis mysteriis quibus, etc., Cic. Leg. 2, 14, 36; id. Tusc. 4, 18, 42; id. Phil. 2, 5, 12; Liv. 4, 46, 10; 6, 38, 10.—
    - c Clauses with a common predicate placed before both co-ordinate terms, cum ... tum = not only, but also; as ... so especially: visa est Arcesilae cum vera sententia, tum honesta et digna sapiente, Cic. Ac. 2 (Luc.), 24, 77; id. Fin. 1, 16, 51; 2, 35, 119; 3, 1, 3: movit patres conscriptos cum causa tum auctor, Liv. 9, 10, 1; 4, 57, 2; Suet. Ner. 46 init.—
    - d With a common predicate after both co-ordinate terms: quom virum tum uxorem, di vos perdant, Plaut. Men. 4, 2, 103 (673): luxuria cum omni aetati turpis tum senectuti foedissima est, Cic. Off. 1, 34, 123; id. Clu. 59, 161; id. Verr. 2, 1, 34, § 86; id. N. D. 1, 21, 57; id. Deiot. 9, 26; id. Clu. 16, 46: concitatos animos flecti quam frangi putabat cum tutius tum facilius esse, Liv. 2, 23, 15; 6, 9, 8; 1, 57, 1; 10, 26, 13; Tac. Dial. 5.—With tum several times repeated: quem pater moriens cum tutoribus et propinquis, tum legibus, tum aequitati magistratuum, tum judiciis vestris commendatum putavit, Cic. Verr. 2, 1, 58, § 151; cf. esp. id. Planc. 40, 95. —
    - e Tum, in this construction, is freq. strengthened,
    - - α By vero: cum haec sunt videnda, tum vero illud est hominis magni, etc., in particular, Cic. Clu. 58, 159; id. Mur. 27, 55; id. Phil. 3, 5, 12; 7, 3, 9; cf. id. Or. 1, 23, 106; 3, 16, 60; Liv. 34, 39, 9; Quint. 12, 1, 25.—
      - β By maxime, above all, most of all, especially, chiefly: cum omnibus in rebus temeritas in adsentando turpis est, tum in eo loco maxime in quo judicandum est quantum, etc., Cic. Div. 1, 4, 7; id. Tusc. 4, 1, 1; 5, 12, 36; id. Rosc. Am. 25, 69: cum infamia atque indignitas rei impediebat, tum maxime quod, etc., Caes. B. G. 7, 56; Sall. J. 43, 5; Liv. 1, 8, 2; Suet. Claud. 30; Quint. 6, 1, 29.—
      - γ By praecipue, especially, chiefly, above all: cum omnium sociorum provinciarumque rationem diligenter habere debetis, tum praecipue Siciliae, Cic. Verr. 2, 2, 1, § 2; id. Fam. 13, 11, 3: fortuna quae plurimum potest cum in reliquis rebus, tum praecipue in bello, Caes. B. C. 3, 68; Liv. 22, 43, 11; 1, 40, 3; Quint. 1, 1, 29; 1, 10, 13; 5, 10, 106; Plin. Ep. 4, 3, 2.—
      - δ By inprimis, chiefly, principally: cum multa non probo, tum illud inprimis quod, etc., Cic. Fin. 1, 6, 18; id. Fam. 12, 22, 3.—
      - ε By cumprimis, chiefly, principally: quapropter bene cum superis de rebus habenda Nobis est ratio ... tum cumprimis Unde anima atque animi constet natura videndum, Lucr. 1, 131.—
      - ζ By certe, especially, at least, assuredly: at cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis, Cic. Fin. 4, 5, 13; id. Fam. 7, 4; cf. Quint. 2, 1, 10.—
      - η By nimirum, assuredly, undoubtedly: cum plurimas ... commoditates amicitia contineat, tum illa nimirum praestat omnibus quod, etc., Cic. Am. 7, 23. —
      - θ By etiam, besides, as well: cum omnes omnibus ex terris homines improbos audacesque collegerat, tum etiam multos fortes viros et bonos ... tenebat, Cic. Cael. 6, 14; id. Ac. 2 (Luc.), 10, 31; id. Tusc. 1, 1, 2: quos tu cum memoriter, tum etiam erga nos amice et benevole collegisti, id. Fin. 1, 10, 34; id. Verr. 2, 3, 23, § 56: cum suā virtute, tum etiam alienis vitiis, id. Leg. 23, 67; id. Fin. 2, 12, 38; id. N. D. 2, 37, 95; id. de Or. 3, 60, 225; Liv. 1, 21, 2; 7, 23, 6; 7, 32, 10; Val. Max. 7, 2, 3; 3, 2, 10; 9, 6, 3; Quint. 9, 1, 20; 9, 4, 143.—
      - ι By quoque, also, besides, as well: cum potestas major, tum vir quoque potestati par hostes trans Anienem submovere, Liv. 4, 17, 11; 1, 22, 2; cf. Quint. 12, 10, 72.—
      - κ By et, also, besides, too: cujus mortem cum luctus civitatis, tum et dictaturae undecim insignem fecere, Just. 19, 1, 7.—
      - λ By praeterea, moreover, besides: dicimus C. Verrem cum multa libidinose fecerit, tum praeterea quadringentiens sestertium ex Siciliā abstulisse, Cic. Verr. 1, 18, 56.
II Tum as correlative of dependent clauses (freq. in ante - class. writings and Cic., rare in post-Aug. writings).
- A With temporal clauses, introduced by cum, = at the time when, at a time when.
- - 1 Referring to definite past time.
  - - a Tum as antecedent of cum: jam tum cum primum jussit me ad se arcessier, Roget quis, Quid tibi cum illā? Ter. Eun. 510; id. Heaut. 262: qui (Hercules) tum dolore frangebatur cum immortalitatem ipsā morte quaerebat, Cic. Tusc. 2, 8, 20: bene apud majores nostros senatus tum cum florebat imperium decrevit ut, etc., id. Div. 1, 41, 91; id. Phil. 2, 44, 114; id. Div. 1, 17, 30; id. Verr. 2, 2, 66, § 160; id. Clu. 33, 89; id. Verr. 1, 2, 5; id. Brut. 2, 7; 23, 89; id. Off. 3, 27, 100; id. Agr. 2, 24, 64; id. Phil. 2, 39, 100; 3, 4, 11: tum mittendos legatos fuisse cum Perseus Graecas urbes obsideret, Liv. 45, 3, 7: tum cum Vipereos sparsi ... dentes, Ov. M. 4, 572; id. H. 3, 23; Val. Max. 6, 1, 12.—After pluperf.: nam tum cum in Asiā res magnas permulti amiserant scimus Romae solutione impeditā fidem concidisse, Cic. Imp. Pomp. 7, 19; Val. Max. 3, 6, 1; 2, 8, 15 fin.—Tum inserted in the temporal clause: cum Davo egomet vidi jurgantem ancillam ... quom ibi me adesse neuter tum praesenserat, Ter. And. 839.—
    - b Tum, introducing the apodosis of the temporal clause (generally not transl. in Engl.).
    - - α Of coincident events, cum ... tum = while: quom genui tum morituros scivi, Enn. ap. Cic. Div. 1, 58, 132 (Trag. Rel. v. 361 Vahl.); Ter. Phorm. 502: cum minime videbamur, tum maxime philosophabamur, Cic. N. D. 1, 3, 6; id. Agr. 2, 11, 26; id. Cael. 26, 63; id. Phil. 3, 5, 13: cum pavida mulier nullam opem videret, tum Tarquinius fateri amorem, orare, etc., Liv. 1, 58, 3; 5, 11, 4. —
      - β Tum = deinde, usu. after a pluperf.: id cum Sulla fecisset, tum ante oppidum Nolam Samnitium castra cepit, Cic. Div. 1, 33, 72; id. Brut. 92, 319; id. Ac. 2 (Luc.), 3, 9; 2, 3, 15; id. Fin. 1, 8, 26; id. Tusc. 4, 20, 45; id. Div. 1, 25, 53; 2, 2, 7; id. Rep. 2, 25, 47; Liv. 21, 11, 8; cf. id. 1, 26, 7; 23, 22, 4.—Inserted in the apodosis: cum jam humanae opes egestae a Veis essent, amoliri tum deum dona, Liv. 5, 22, 3.—
  - 2 Referring to definite present time: quem esse negas, eundem esse dicis. Cum enim miserum esse dicis, tum eum qui non sit, dicis esse, Cic. Tusc. 1, 6, 12.—
  - 3 Referring to indefinite time.
  - - a As antecedent of the clause, = at the time when, at a time when, whenever: hominum inmortalis est infamia; etiam tum vivit quom esse credas mortuam, Plaut. Pers. 3, 1, 28 (356); id. As. 1, 3, 55 (207); id. Merc. 3, 2, 7 (550); Cato R. R. 31: nec sibi enim quisquam tum se vitamque requirit Cum pariter mens et corpus sopita quiescunt, Lucr. 3, 919; 4, 444; 4, 455; 4, 1166: omnis praedictio mali tum probatur cum ad praedictionem cautio adjungitur, Cic. Div. 2, 25, 54; id. Fin. 2, 32, 104; id. N. D. 2, 3, 9: tum cum sine pondere suci Mobilibus ventis arida facta volant, Ov. H. 5, 109; Cic. Ac. 1, 12, 44; 2, 27, 88 (Luc. 88); id. Fin. 4, 8, 20; id. Tusc. 3, 9, 20; 5, 26, 73; id. N. D. 1, 4, 9; id. Off. 1, 27, 93.—Tum maxime ... cum plurimum = eo magis quo magis: eam (partem animi) tum maxime vigere cum plurimum absit a corpore, Cic. Div. 1, 32, 70; so, cum maxime ... tum maxime; v. b. α foll.—
    - b Tum introducing the apodosis.
    - - α As coincident: quom amamus, tum perimus, Plaut. Truc. 1, 2, 94 (188): ulmus, cum folia cadunt, tum iterum tempestiva est, Cato R. R. 17; so id. ib. 155 (156): cum ea quae quasi involuta fuerunt, aperti sunt, tum inventa dicuntur, Cic. Ac. 2 (Luc.), 8, 26; id. Fin. 5, 10, 29; 1, 17, 57; id. N. D. 2, 52, 129; 1, 19, 49; id. Imp. Pomp. 6, 15.—Cum maxime ... tum maxime = quo magis eo magis: nam quom pugnabant maxume, ego tum fugiebam maxume, Plaut. Am. 1, 1, 45 (197): quamobrem omnes, cum secundae res sunt maxume, tum maxume Meditari secum oportet, etc., Cic. Tusc. 3, 14, 30 poet.—
      - β As subsequent: ad legionem quom itum, adminiculum eis danunt tum jam aliquem cognatum suum, Plaut. Most. 1, 2, 47 (130): eo cum accessit ratio argumentique conclusio ... tum et perceptio eorum omnium apparet, Cic. Ac. 2 (Luc.), 10, 30; 2, 41, 128; id. Fin. 5, 9, 24; 1, 20, 69; 5, 15, 41; id. Tusc. 1, 4, 8; 1, 24, 58; 3, 2, 3; id. N. D. 2, 48, 123; id. Div. 2, 19, 44.—
  - 4 Referring to future time.
  - - - α Tum as antecedent of cum: quom mi haec dicentur dicta, tum tu, furcifer, quasi mus in medio pariete vorsabere, Plaut. Cas. 1, 51 (139); id. Bacch. 3, 4, 20 (519): non committam ut tum haec res judicetur cum haec frequentia Romā discesserit, Cic. Verr. 1, 18, 54; id. Agr. 2, 17, 44; 2, 25, 67; id. Fin. 4, 22, 62; id. Tusc. 1, 20, 46; Liv. 23, 13, 4; 41, 10, 7; Ov. M. 2, 651; id. H. 15, 293; Nep. Them. 6, 5.—
      - β Tum introducing the apodosis: quom videbis, tum scies, Plaut. Bacch. 1, 2, 37 (145); 4, 6, 30 (799): de quo cum perpauca dixero, tum ad jus civile veniam, Cic. Leg. 1, 12, 34; id. Clu. 2, 6; 4, 9; Liv. 3, 56, 10.—
- B With temporal clause, introduced by ubi.
- - 1 Tum as antecedent of the clause (very rare): vitem novellam resecare tum erit tempus ubi valebit, Cato R. R. 33: tum tu igitur demum id adulescenti aurum dabis, ubi erit locata virgo in matrimonium? Plaut. Trin. 3, 3, 52 (780).—
  - 2 Tum introducing the apodosis.
  - - - α Referring to definite past time (tum always = deinde): ubi eorum dolorem majorem quam ceterorum cognovi, tum meum animum in illos, tum mei consilii causam proposui, tum eos hortatus sum, etc., Cic. Verr. 2, 4, 63, § 140; Sall. J. 94, 3: ubi illuxit, et Romanis Punica et Gallica arma cognita, tum dubitationem exemere, Liv. 25, 10, 5; 1, 9, 10; 4, 57, 3; 9, 43, 16; 21, 25, 12; 23, 11, 4.—
      - β Referring to indefinite time: post ubi tempust promissa jam perfici, Tum coacti necessario se aperiunt, Ter. And. 632: Cato R. R. 3 init.; 17: ubi jam morbi se flexit causa ... Tum quasi vaccillans primum consurgit, Lucr. 3, 503; 6, 129; 6, 526.—
      - γ Referring to future time: otium ubi erit, tum tibi operam ludo et deliciae dabo, Plaut. Rud. 2, 4, 13 (426); id. Stich. 4, 2, 14 (592): ubi tu voles, Ubi tempus erit, sat habet si tum recipitur, Ter. Eun. 485; Plaut. Truc. 4, 4, 18 (871); id. Bacch. 4, 3, 72 (683); id. Pers. 4, 7, 19 (729); id. Cas. 3, 2, 27 (557): ut ubi id interrogando argumentis firmavero, tum testes ad crimen accommodem, Cic. Verr. 1, 18, 55: ubi haerere jam aciem videris, tum terrorem equestrem infer, Liv. 6, 12, 10; 22, 55, 8.—
- C With a temporal clause introduced by postquam.
- - 1 Tum as antecedent of the clause (very rare): Flaminius qui ne quieto quidem hoste ipse quieturus erat, tum vero postquam res sociorum ante oculos prope suos ferri vidit, suum id dedecus ratus, etc., Liv. 22, 3, 7; Val. Max. 3, 8, 1 (v. infra, III. A. 2. a. β).—
  - 2 Tum introducing the apodosis (always = deinde).
  - - - α Referring to definite past time: posteaquam e portu piratae exierunt, tum coeperunt quaerere homines, etc., Cic. Verr. 2, 5, 38, § 100; Sall. J. 106, 6; 84, 1; id. Cat. 51, 40 (al. tunc): postquam satis virium collectum videbat, tum ex suis unum sciscitatum Romam ad patrem misit, Liv. 1, 54, 5; 3, 66, 5; 6, 13, 4; 22, 48, 4; 25, 10, 6; Gell. 5, 3, 6.—
      - β Referring to indefinite time: postquam vero commoditas quaedam ... dicendi copiam consecuta est, tum ingenio freta malitiā pervertere urbes adsuevit, Cic. Inv. 1, 2, 3.—
- D With a temporal clause introduced by ut.
- - 1 Tum as antecedent of the clause (very rare): tum vero ingentem gemitum dat Ut spolia, ut currus, utque ipsum corpus amici ... conspexit, Verg. A. 1, 485; cf. id. ib. 12, 218.—
  - 2 Tum introducing the apodosis.
  - - - α Of definite past time: nam ut dudum adcurrimus ad Alcesimarchum ... tum mi, puto, prae timore hic excidisse Cistellam, Plaut. Cist. 4, 2, 46 (716): sed ut intellectum est quantam vim haberet accurata ... oratio, tum etiam magistri dicendi multi subito exstiterunt, Cic. Brut. 8, 30; id. Phil. 9, 4, 9; Liv. 24, 44, 10; id. 21, 54, 9; 23, 34, 6.—
      - β Referring to future time: neque ut quaeque res delata ad nos erit, tum denique scrutari locos debemus, Cic. de Or. 2, 34, 146: traditum esse ut quando aqua Albana abundasset, tum, si eam Romanus rite emisisset, victoriam de Vejentibus dari (= si quando), Liv. 5, 15, 11 Weissenb. ad loc.—
- E With a temporal clause introduced by quando.
- - 1 Tum as antecedent of the clause.
  - - - α Of definite past time: auctoritatem senatūs exstare sentio, tum, quando Alexandro mortuo, legatos Tyrum misimus, Cic. Agr. 2, 16, 41.—
      - β Of future time: at scire tum memento quando id quod voles habebis, Plaut. Capt. 2, 1, 41 (235); id. Mil. 3, 1, 213 (808); id. Most. 3, 1, 136 (667); id. Men. 5, 7, 57 (1046): utinam tum essem natus quando Romani dona accipere coepissent, Cic. Off. 2, 21, 75.—
  - 2 Tum introducing the apodosis.
  - - - α Of indefinite time (quando = whenever): quando esurio tum crepant (intestina), Plaut. Men. 5, 5, 27 (925); id. Truc. 1, 1, 15 (36); id. Ps. 4, 7, 85 (1187): quando mulier dotem marito dabat, tum quae ex suis bonis retinebat reciperare dicebatur, Gell. 17, 6, 6; 7 (6), 14, 4.—
      - β Of future time: at tu, quando habebis, tum dato, Plaut. Men. 3, 3, 23 (546): quando ab eādem parte sol eodemque tempore iterum defecerit, tum signis omnibus ad principium revocatis, expletum annum habeto, Cic. Rep. 6, 22, 24: quando mihi usus venerit, tum quaeram ex te atque discam, Gell. 6 (7), 17, 4.—
F In the apodosis after simul ac: an simul ac nubes successere, ipse in eas tum Descendit (Juppiter), prope ut hinc teli determinet ictus? Lucr. 6, 402.—
G With a temporal clause introduced by dum.
- - 1 Tum as antecedent: sanctius visum est nomen Augusti, ut scilicet jam tum dum colit terras, ipso numine ac titulo consecretur, Flor. 2, 33, 66 (4, 12, 66).—
  - 2 Tum introducing the apodosis: dum habeat, tum amet, Plaut. Truc. 2, 1, 23 (231): dum se glomerant ... tum pondere turris Procubuit, Verg. A. 9, 540.—
H As antecedent of quamdiu: qui cum tibi amicus non modo tum fuerit quamdiu tecum in provinciā fuerit, verum etiam nunc sit cum, etc., Cic. Verr. 2, 2, 24, § 58.—
K Denoting a logical consequence after quando and cum: quando ergo erga te benignus fui ... tum te mihi benigne itidem addecet ... referre gratiam, Plaut. Rud. 5, 3, 35 (1391): cum magnus numerus deesset, tum iste homo nefarius in eorum locum ... substituere coepit cives Romanos, Cic. Verr. 2, 5, 28, § 72.—
L After relative clauses denoting time: quā tempestate Paris Helenam innuptis junxit nuptiis, Ego tum gravida expletis jam fere ad pariendum mensibus, Poët. ap. Cic. de Or. 3, 58, 219 (Trag. Rel. p. 246 Rib.).—
M With conditional clauses.
- - 1 With a conditional clause introduced by si, sin, ni (not nisi).
  - - - α Tum as antecedent of clause: tum pol ego interii, homo si ille abiit, Plaut. Ps. 4, 1, 6 (910); id. Men. 2, 2, 71 (343); Ter. Heaut. 718: si tenuis causa est, tum etiam argumentandi tenue filum, Cic. Or. 36, 124; id. Rep. 1, 40, 62; 2, 9, 15; id. Fin. 1, 19, 63; id. N. D. 1, 6, 13; id. Verr. 2, 3, 47, § 112: tum vero ego nequiquam Capitolium servaverim si civem in servitutem duci videam, Liv. 6, 14, 4; 3, 9, 11; 6, 14, 4; 7, 34, 14; Cato ap. Plin. 29, 1, 7, § 14; Gell. 2, 12, 1 sq.; 4, 13, 1; 14, 2, 21.—
      - β Tum introducing the apodosis: si triduum hoc hic erimus, tum arbores in te cadent, Plaut. Men. 2, 3, 30 (380); id. Rud. 5, 2, 59 (1346); 3, 4, 49 (754); id. As. 1, 3, 89 (241); id. Rud. 1, 3, 13 (197); id. Ps. 4, 1, 1 (905); 4, 1, 48 (952) (39); Ter. Eun. 355; 407; id. Phorm. 171; Cato R. R. 26; cf. id. ib. 27: quod si, ut spero, cepero, tum vero litteras publice mittam, Cic. Fam. 2, 10, 3; id. Div. 1, 44, 100; cf. id. Ac. 2 (Luc.), 10, 32; id. Fin. 2, 4, 79; id. N. D. 3, 36, 87; id. Rep. 1, 43, 66: id. Rosc. Am. 49, 142: si dimicandum erit, tum tu in novissimos te recipito, Liv. 7, 40, 13; 8, 10, 12; Hor. S. 1, 2, 97; Ov. M. 7, 32.— Esp., denoting the consequences of perjury in ancient formulas of oaths: si ego injuste illos homines dedier mihi exposco, tum patriae compotem me numquam sīris esse, Liv. 1, 32, 7; 1, 24, 8; 22, 53, 11; hence, quid si falles? Me. Tum Mercurius Sosiae iratus siet, Plaut. Am. 1, 1, 239 (391); 3, 2, 52 (933); id. Aul. 4, 10, 50 (780); cf. also Liv. 3, 64, 10.—
  - 2 With a condition contrary to fact.
  - - - α Tum, antecedent of clause: tum esset ostentum, si anguem vectis circumplicavisset, Cic. Div. 2, 28, 62; id. Verr. 2, 2, 68, § 164: tum id audirem si tibi soli viveres, id. Marcell. 8, 25; id. Fin. 4, 13, 33; id. Div. 2, 35, 73.—
      - β Tum introducing the apodosis: si quidem me amaret, tum istuc prodesset, Ter. Eun. 446: quodsi omnia nobis quae ad victum pertinent. suppeditarentur, tum optimo quisque ingenio, totum se in cognitione et scientiā collocaret, Cic. Off. 1, 44, 158. —
N After an abl. absol.
- - 1 With perfect participles (= postquam or cum ... tum), mostly with denique, vero, demum.
  - - - α Referring to definite past time: ut morte ejus nuntiatā tum denique bellum confectum arbitraretur, Cic. Mur. 16, 34: sed confecto proelio tum vero cerneres quanta vis animi fuisset in exercitu Catilinae, Sall. C. 61, 1: ita rebus divinis peractis tum de bello deque republicā dictator rettulit, Liv. 22, 11, 1; 2, 29, 1; 2, 29, 3; 3, 56, 1; 5, 50, 8; Plin. 11, 20, 22, § 68.—
      - β Referring to indefinite time: hisce omnibus rebus consideratis, tum denique id quod primum est dicendum, postremum soleo cogitare, quo utar exordio, Cic. Or. 2, 77, 315.—
      - γ Referring to future time (the abl. absol. = a fut. perf.): ita prope XL. diebus interpositis tum denique se responsuros esse arbitrantur, Cic. Verr. 1, 10, 31; 1, 18, 54; id. Fin. 4, 13, 32; id. Scaur. Fragm. 10, 22.—
  - 2 With pres. participles (post-class.): tacentibus cunctis, tum ipse (dixit), etc., Just. 12, 15, 6.
III Particular connections.
- A With other particles of time.
- - 1 Jam tum, already at that time, i. e. earlier than might be anticipated: jam tum erat suspitio Dolo malo haec fieri, Ter. Eun. 514; cf. id. ib. 725; id. Phorm. 1023: quippe etenim jam tum divom mortalia saecla Egregias animo facies vigilante videbant, Lucr. 5, 1169; 5, 1037: ut mihi jam tum divinasse ille (Romulus) videatur hanc urbem sedem aliquando summo esse imperio praebituram, Cic. Rep. 2, 5, 10; 2, 7, 12; id. Div. 2, 57, 118; id. Tusc. 4, 2, 4: jam tum in Palatio monte Lupercal hoc fuisse ludicrum ferunt, Liv. 1, 5, 1; 1, 7, 16; 1, 41, 7; 10, 21, 14; 24, 49, 1: ut jam tum qualis futurus esset ostenderet, Suet. Dom. 1; Curt. 4, 6, 29.—
  - 2 Tum demum and tum denique, then only, then at length, then at last, not till then, i. e. later than might be expected, implying delayed action.
  - - a Tum demum.
    - - α In gen.: adversisque in rebus noscere qui sit. Nam verae voces tum demum pectore ab imo Eiciuntur, Lucr. 3, 58: tum demum Liscus, oratione Caesaris adductus, quod antea tacuerat proponit, Caes. B. G. 1, 17; 5, 33; Sall. J. 46, 1: nec ante in campum degressi sunt quam, etc. Tum demum castra Etruscorum pro moenibus Fidenarum posita, Liv. 4, 17, 12; 45, 12, 6; 2, 20, 11; 5, 39, 2; 23, 19, 15 et saep.; Val. Max. 1, 6, 10; 1, 7, 4; Curt. 3, 12, 12; Tac. A. 3, 18; 3, 47.—
      - β In partic., referring to clauses introduced by cum, ubi, si, or abl. absol. (v. II. A. B. L. M.), denoting absolute restriction to the terms of the clause: imo etiam ubi expolivero, magis hoc tum demum dices, Plaut. Poen. 1, 1, 60 (188): tum demum mihi procax Academia videbitur si aut consenserint omnes, aut, etc., Cic. N. D. 1, 6, 13: cum is Casilini eo die mansurum dixisset, tum demum cognitus est error, Liv. 22, 13, 8; Vell. 2, 115, 4; Val. Max. 3, 8, 1 fin.; 7, 2, 4; Curt. 3, 11, 6; Plin. Ep. 8, 20, 7.—
      - γ Sometimes = nunc demum (anteclass.): victus es, Chaline. St. Tum nos demum vivere. Olympio. Gaudeo, Plaut. Cas. 2, 6, 65 (417).—
    - b Tum denique.
    - - α In gen.: tum denique tauros in gregem redigo, Varr. R. R. 2, 5: injectā glaebā tumulus is (locus) ubi humatus est vocatur, ac tum denique multa religiosa jura complectitur, Cic. Leg. 2, 22, 57; id. Fin. 3, 22, 76; id. Tusc. 3, 26, 61: nequiquam temptati ut tum denique desisterent impediendo bello, Liv. 4, 55, 5; Ov. M. 4, 519; 7, 857; 10, 664.—
      - β Referring to clauses with cum, etc. (v. II. A. B. L. M.): tum denique homines nostra intellegimus bona quom quae in potestate habuimus ea amisimus, Plaut. Capt. 1, 2, 33 (142): quo cum venerimus, tum denique vivemus, Cic. Tusc. 1, 31, 75; 3, 31, 75; id. Leg. 2, 4, 10; id. Rep. 1, 6, 11; so, tum denique si, id. Fam. 14, 2, 3; id. Q. Fr. 1, 1, 10, § 29; id. Verr. 2, 2, 1, § 1: indicandum primum fuisse, dein petendum praesidium, postremo ni impetraretur, tum denique querendum, Liv. 23, 43, 2; Cato ap. Plin. 17, 18, 29, § 126 (for tum vero denique after ut, Cic. Phil. 9, 4, 9, v. II. D. 2. α).—
  - 3 Tum primum (rarely primo), then for the first time: tum genus humanum primum mollescere coepit, Lucr. 5, 1014: ludorum gratiā quos tum primum anniversarios in circo facere constituisset, Cic. Rep. 2, 7, 12; id. Sen. 21, 78; Caes. B. G. 7, 11: ponte sublicio tum primum in Tiberi facto, Liv. 1, 33, 6; 2, 41, 3; 39, 22, 2; 2, 20, 6; 39, 49, 4; Vell. 2, 37, 5; Tac. A. 2, 27; id. H. 4, 57; Curt. 3, 12, 26. —
  - 4 With deinde, hic, postea, with consecutive force emphatic.
  - - a Deinde tum (very rare): primum ea quae sumus acturi cogitare debemus, deinde tum dicere ac facere, Varr. L. L. 6, 6, 62.—
    - b Tum deinde.
    - - α = tum demum or tum denique, then at length, not till then, then only: nonne optime patronus occurrat prius conviciis luxuriae, etc., tum deinde narret de bonis Pallae? etc., Quint. 4, 2, 27; 12, 10, 11: emam, aedificabo, credam, exigam, honores geram: tum deinde lassam senectutem in otium referam, Sen. Ep. 101, 4; Plin. 16, 44, 95, § 251.—So corresp. with cum: quas cum solus pertulisset, tum deinde comitia collegae subrogando habuit, Liv. 2, 8, 3 (Weissenb. demum, by conj.); Col. R. R. 1, 6, 13. —
      - β = an emphatic deinde: nam praetermisit quod in primā parte sumere debuit; tum deinde eodem ipso quod omiserat quasi proposito ad confirmandum aliud utitur, Gell. 2, 8, 3; 13, 24 (23), 1; Just. 2, 1, 19.—
    - c With hic: hic tum repente Pacilius quidam accedit, ait, etc., Cic. Verr. 2, 2, 38, § 94: hic ego tum ad respondendum surrexi, id. Clu. 18, 51; 27, 73: hic tum injectus est hominibus scrupulus, id. ib. 28, 76; id. Sest. 11, 25.—
    - d Tum postea: tum postea complorantibus nostris, dies quidem tandem inluxit, Gell. 19, 1, 3; so id. 14, 3, 10 (for quid tum postea, v. D. 1.).—
  - 5 With interim: unum, alterum, tertium annum Sassia quiescebat ... Tum interim, Q. Hortensio, Q. Metello coss. ... despondet ei filiam suam, Cic. Clu. 64, 179.—
- B With particles of emphasis.
- - 1 Tum vero (sometimes tum enimvero or enimvero tum), then indeed, at that crisis, then if not before, etc., or merely = emphatic then, denoting either coincidence or sequence of action.
  - - - α In gen.: discedit a Melino Cluentia. Tum vero illa egregia mater palam exsultare ... coepit, Cic. Clu. 5, 14; 22, 61; id. Agr. 1, 1, 3; id. Verr. 2, 5, 41, § 107: semper equidem magno cum metu incipio dicere ... tum vero ita sum perturbatus ut, etc., id. Clu. 18, 51: tum vero dubitandum non existimavit quin ad eos proficisceretur, Caes. B. G. 2, 8; 5, 37; id. B. C. 1, 82; 2, 42: Aruns Tarquinius et Tullia minor ... junguntur nuptiis. Tum vero in dies infestior Tulli senectus ... coepit esse, Liv. 1, 47, 1; 2, 22, 6; 4, 49, 13; 10, 19, 12; 21, 45, 9; 21, 58, 5; Ov. M. 2, 227; 7, 685; Curt. 4, 13, 1; 3, 11, 5; Tac. Agr. 37.—And in enumerations: deinde ... post autem ... tum vero ipsam veterem Karthaginem vendunt, Cic. Agr. 1, 2, 5.—
      - β As correlative of temporal or conditional clauses, and after abl. absol.: quod ubi Romam est nuntiatum, senatui metum injecit ne tum vero sustineri nec in urbe seditio, nec in castris posset, Liv. 5, 7, 4; Sall. J. 94, 3: tum vero ... si, Cic. Fin. 1, 19, 63; Liv. 6, 14, 4 (v. II. M. 1. α, β).—With cum, Liv. 32, 12, 1: quae postquam frustra temptata rogumque parari ... vidit, Tum vero gemitus ... Edidit, Ov. M. 2, 621; Sall. J. 106, 6; 84, 1; id. Cat. 51, 40; v. C. 1. b. (so, tum vero denique after ut, Cic. Phil. 9, 4, 9; v. II. D. 2. and M. 1.).—
  - 2 Tum quidem, at that time, thereupon, then at least (usu. opposed to a later time): dixit sibi in somnis visum esse, etc. Et tum quidem incolumis exercitum liberavit; post triennium autem devovit se, etc., Cic. Div. 1, 24, 51; so, actum quidem, id. Fl. 25, 59; id. Lael. 11, 39: et tum quidem ab Dio Perseus in interiora regni recepit se ... post dies paucos, etc., Liv. 42, 39, 1; 1, 57, 10; 3, 2, 10; 7, 17, 3.—Often in resuming the narrative after a digression: ac tum quidem regem ... filium appellat, Curt. 4, 7, 25.—Merely emphatic: Duillio Cornelioque coss. etiam mari congredi ausus est. Tum quidem ipsa velocitas classis comparatae victoriae auspicium fuit, Flor. 1, 18 (2, 2), 7; so id. 1, 22 (2, 6), 20; 1, 40 (3, 5), 12.—With cum, Tac. Dial. 11.—
  - 3 Ne tum quidem, not even then: num quis horum miser hodie? Ne tum quidem, post spiritum extremum, Cic. Tusc. 1, 37, 89; id. Div. 1, 26, 55; id. Verr. 2, 2, 40, § 98: ubi ne tum quidem eos prodire intellexit, Caes. B. G. 1, 50; 7, 53; Tac. H. 5, 21; Curt. 3, 2, 18.—With cum: ille vere ne tum quidem miser cum ab Oroete in crucem actus est, Cic. Fin. 5, 30, 92; so id. Tusc. 5, 20, 57; id. Verr. 2, 5, 23, § 59; Liv. praef. 12; 39, 39, 11.—
  - 4 Tum maxime (sometimes tum cummaxime).
  - - - α Especially at that time, chiefly then: illi συμπόσια, nos convivia quod tum maxime simul vivitur, Cic. Fam. 9, 24, 35; id. Leg. 2, 11, 26.—With cum: quae quidem vis tum maxime cognita est cum ... M. Cato, legem suadens, in Galbam multa dixit, Cic. Brut. 23, 89; id. Sest. 21, 47; id. Par. 4, 1, 29.—
      - β Just then, just at that moment (not ante-Aug.): regi, tum maxime captivos ex Illyrico vendenti, Liv. 43, 20, 3; 1, 10, 1: per totam aciem vulgatum est, castra amissa esse, et tum cummaxime ardere, id. 40, 32, 1; so, tum cummaxime, id. 43, 7, 8: corpus enim suum a caupone trucidatum tum maxime plaustro ad portam ferri, Val. Max. 1, 7, ext. 10; 2, 10, 2; 3, 2, 2 fin.; Curt. 3, 4, 14; 6, 6, 10; Plin. 2, 63, 63, § 154; Quint. 2, 15, 30; 2, 61, 31; Suet. Caes. 65; id. Calig. 53.—So with cum: et quod tum maxime Abydum oppugnaret cum rex ab Attalo et Rhodiis ultro se bello lacessitum diceret, Liv. 31, 18, 2; Sen. Ira, 1, 15, 2.—
      - γ Strengthening the co-ordinate tum after cum, so especially; v. I. C. 3. e. β (for cum maxime ... tum maxime and tum maxime ... cum plurimum, v. II. A. 3. a. b.).—
  - 5 Tum potissimum = tum maxime, just then (rare): C. Caesar ... tum potissimum acie commissa impeditos religione hostes vicit, Front. Strat. 2, 1, 16.—
  - 6 Etiam tum.
  - - - α Even then: etiam tum vivit cum esse credas mortuam, Plaut. Pers. 3, 1, 28 (356): totum se Servilio etiam tum tradidit, even then, at so late a time, Cic. Sest. 62, 130: etiam tum cum verisimile erit, id. Rosc. Am. 20, 57.— So with cum, Cic. Verr. 2, 1, 59, § 154; id. Dom. 13, 23; id. Sest. 38, 81.—
      - β Still, as yet (also as one word; cf. etiamtum, and v. the foll. additional passages), Cic. Verr. 2, 4, 19, § 41; id. Fin. 3, 14, 48; id. Rep. 2, 12, 24; id. Arch. 3, 5; id. de Or. 2, 3, 12; id. Brut. 20, 80; id. Off. 2, 14, 47; Caes. B. C. 3, 93; Liv. 5, 40, 10; Val. Max. 9, 6, 3; Tac. A. 3, 72; Suet. Claud. 27 fin.; id. Dom. 22.— And with a negation, = nondum: ipsa ego non longos etiam tum scissa capillos, not yet long, Ov. H. 8, 79.—
  - 7 Tum etiam.
  - - - α Followed by si or cum, even if, even when: atque equidem filium Tum etiam si nolit, cogam, Ter. Ad. 851: qui tum etiam cum ... circumfusi erant caligine, Cic. Tusc. 1, 19, 45.—
      - β Then also, then too, besides: tum etiam illud cogitatote, sic vivere Cornelium ut, etc., Cic. Balb. 28, 65; id. N. D. 1, 16, 43; so id. Leg. 1, 13, 35; id. Fin. 2, 16, 53; Col. 12 praef.—
  - 8 Tum quoque.
  - - - α Also then, then likewise, then as before, then as on another occasion mentioned before: ceu lapidem si Percutiat lapis aut ferrum; nam tum quoque lumen Exsilit, Lucr. 6, 162: tum quoque homini plus tribui quam nescio cui necessitati, Cic. Prov. Cons. 11, 28: tum quoque multis milibus Latinorum in civitatem acceptis, Liv. 1, 33, 5; 2, 52, 2; 21, 22, 4; Caes. B. C. 3, 37; Ov. M. 14, 369.—
      - β Even then, = etiam tum (rare): et tamen tum quoque se absentes triumphare credunt, Liv. 45, 38, 13; 39, 41, 3; 39, 47, 11; Ov. H. 17 (18), 190.—
      - γ In orat. obliq. (v. I. A. 2.), even now: quod si Romani tum quoque aequa aspernarentur, Liv. 42, 62, 7. —
      - δ = sic quoque, even under the circumstances, even as it was, etc. (v. sic, V. 3.): ut si effugium patuisset in publicum, impleturae urbem tumultu fuerint. Tum quoque aliquotiens integro corpore evaserunt, Liv. 24, 26, 13; 40, 16, 6; 43, 4, 1; 9, 13, 9: tum quoque, amputatā dextrā, navem sinistrā comprehendit, Just. 2, 9, 18.—
  - 9 Tum ipsum = eo ipso tempore, at the very time, just then, even then (only in Cic. in four passages; cf.: nunc ipsum): tota igitur ratio talium largitionum vitiosa est, temporibus necessaria, et tum ipsum ... moderanda est, Cic. Off. 2, 17, 60: quem quidem cum suā voluntate ex patriā Karthaginem revertisset, tum ipsum cum vigiliis et fame cruciaretur, clamat virtus beatiorem fuisse quam Thorium, id. Fin. 2, 20, 65 Madv. ad loc.: tum ipsum cum immolare velis extorum fieri mutatio potest, id. Div. 1, 52, 118: ita (oratores), non injuriā, quotienscunque dicerent, id quod aliquando posset accidere, ne tum ipsum accideret, timere, id. Or. 1, 27, 123.—
- C Tum with co-ordinating particles.
- - 1 Tum autem.
  - - - α = praeterea, and then, besides (v. I. C. 1.): turpilucricupidum te vocant cives tui; tum autem sunt alii qui te volturium vocant, Plaut. Trin. 1, 2, 64 (102): oves scabrae sunt ... Tum autem Surorum nemo exstat qui ibi sex menses vixerit, id. ib. 2, 4, 141 (542); id. Mil. 4, 2, 13 (1003); id. Pers. 4, 2, 3 (464); id. Poen. 5, 5, 34 (1313); 5, 7, 22 (1393); Ter. And. 269; id. Eun. 1037; id. Hec. 211; 345: tum autem qui non ipso honesto movemur ... callidi sumus, non boni, Cic. Leg. 1, 14, 41; id. Or. 1, 58, 247; 2, 19, 80.—
      - β = tum ... tum: visne igitur inter hos populos inambulantes, tum autem residentes quaeramus eisdem de rebus? Cic. Leg. 1, 5, 15.—
      - γ = eo tempore, with autem as connective: tum illic autem Lemnius ... uxorem duxit, etc., Plaut. Cist. 1, 3, 25 (148): tum autem ex omnibus montibus nives proluit, Caes. B. C. 1, 48.—
      - δ But in this instance: uxori emunda ancilla'st: tum autem pluscula Supellectile opus est, Ter. Phorm. 665; 918 sq.—
  - 2 For tum etiam, v. B. 7. β.—
  - 3 Tum praeterea: nam tui similis est probe. Tum praeterea talem, nisi tu, nulla pareret filium, Ter. Heaut. 1022; so id. Ad. 345; id. Phorm. 517; Cic. Verr. 1, 18, 56 (v. I. C. 3. e. λ).—
  - 4 Tum porro: tum porro venti magnam quoque tollere partem Umoris possunt, Lucr. 6, 623; 4, 829 (827).—
- D Quid tum?
- - 1 In dialogue, what then? what next? what further? novi ego hos pugnos meos. Ca. Quid tum? Th. Quid tum? Rogitas? Hisce ego, si tu me inritaveris, placidum te hodie reddam, Plaut. Curc. 5, 3, 49 (727); so id. As. 2, 2, 83 (339); Ter. Eun. 339; 604; id. Phorm. 541.—And strengthened: quid tum postea? Plaut. Trin. 3, 3, 41 (769); id. As. 2, 2, 68 (324); 2, 2, 79 (335); Ter. Eun. 369; 637; 793; id. Ad. 649; id. Hec. 551: videsne abundare me otio? A. Quid tum? Cic. Tusc. 2, 11, 26.—
  - 2 In imitation of a dialogue: at mulctantur bonis exsules. Quid tum? Parumne multa de tolerandā paupertate dicuntur? Cic. Tusc. 5, 37, 107; so id. Quint. 22, 72; 27, 84; id. Verr. 2, 4, 59, § 132; id. Dom. 47, 123; id. Dejot. 7, 22; id. Phil. 1, 10, 26; Hor. S. 2, 3, 230.—
  - 3 As emphatic co-ordinative in quoting the different items of a document, law, etc.: quive in senatu sententiam dixit, dixerit. Quid tum? Qui eorum coiit, coierit, etc., what next? i. e. and then, listen! Cic. Clu. 54, 148; so id. Agr. 1, 5, 16; 3, 3, 11; id. Mur. 12, 26; id. Fl. 23, 55.—
- E Tum temporis = eo tempore (post class. and rare; cf.: tunc temporis): posterā die civitas principem suum, ac tum temporis consulem in foro expectabat, Just. 31, 2, 6.

tum [CL] 1 at that time or moment (esp. in the past), then; b (coincident w. spec. event or circumstances). c (tum temporis) at the time. tantum gaudii ‥ tum caelo terraeque tua ad bonam frugem conversio quantum nunc maeroris ‥ ministravit ad horribilem ‥ vomitum nefanda reversio Gildas EB 34; anno Focatis, qui tum Romani regni apicem tenebat, primo Bede HE I 34 p. 72; qui tum forte in remotiore ab ecclesia loco ‥ solitarius manebat Ib. IV 28 p. 276; Anglum tum gemina fulgebat lampade regnum Frith. 529. b transitus ejus / rege Philippo; / tum Gilielmus / rex erat Anglus Ord. Vit. V 3 p. 311. c videntes legis doctores qui tum temporis erant longe a primorum perfectione Bede Sam. 578B; Johannem papam, qui tum temporis Romani pontificatus arcem tenebat Chr. Rams. 48; 1542 Georgio ‥ theologie doctori atque tum temporis magistro collegii Deeds Balliol 320. 2 after that, then (also w. vero); b (in dialogue, at change of speaker); c (in enumeration). tum omnes consiliarii una cum superbo tyranno caecantur Gildas EB 23; tum vero quasi repugnatore cessante tempestas excitata convaluit, et jam navigium superfusis fluctibus mergebatur Bede HE I 17 p. 34 ; tum subito supervenit exercitus malignorum ‥ spirituum Ib. V 14 p. 312; tum vero coram omnibus confessus est se domos archiepiscopi intra ecclesie illius septa eodem die spoliasse Gir. TH II 46. b tum respondit ovans sublimi e sede Palemon Alcuin Carm. 58. 43; convincunt igitur, inquam, imperfectius amantem. tum ille suspirans: o, inquit, quam miserabiliter falluntur, quam sunt sue salutis proditores Ailr. Spec. Car. II 20. 569B. c tum ille tertio ‥ inquit Bede HE II 12 p. 109; tum quarto, quia superior causa est perfectior in causando, ex secunda differentia Duns Ord. II 158. 3 at that time or moment or in those conditions (following or depending on some temporally or logically prior event or state of affairs), then; b (correl. to cl.); c (w. maxime). d (quid tum?) what then?. qua [pace] peracta in omni paene terra tum cessavere bella Gildas EB 5; tum spei caelestis ac si saporem praegustans senties quam suavis est Dominus Ib. 29; tum precipue nisi fortiter resisterimus [sic], ad carnales voluptates applicabimur Gir. GE II 18 p. 250. b cum diphthongus a vocali alterius verbi excipitur, tum hanc per synalipham transiliendam esse dicebant Bede AM 91; os syllaba, cum in disyllabis vel in trisyllabis venerit et media syllaba genetivi producta natura permanserit, tum longa erit, ut ‘nepos nepotis’ Ib. 101; si liber quem volo potissimum minime reddatur, tum, quod secundum est, vel pretium reddatur Bonif. AG 541; cum in omni sermone praecipua sit virtus brevitas, tum in eo qui ad alterum est efficacius operatur, acceptatur gratius J. Sal. Met. 913C; quando vero partes franguntur et mutant situm, tum secundum multitudinem partium est multitudo reflexionum Bacon MS 134; quia etsi natura sanguinis reddebat eam caram, gratie tum illustracio faciebat cariorem (Brendanus 4) VSH I 100. c cum ‥ semper placeamus ‥ Deo quotiens ejus dispositionibus in nullo dissonamus, tum maxime placamus ‥ Dominum, si ‥ Anselm (Ep. 9 III 112) . d quid tum interest inter numerorum nomina indeclinabilia et inter adverbia? Alcuin Gram. 867A; Thais: quid tum postea? [Ter. Eun. 4. 7. 22] concedere videtur que non negat J. Sal. Pol. 717D. 4 a (tum primum or sim.) then for the first time. b (tum denique or demum) then finally, not till then. a 676 cum nobis evangelica dogmata ‥ fuissent delata ‥ tum primitus ‥ CS 43; continue rebellabant, et tum primum inimicis, qui per multos annos praedas in terra agebant, strages dare coeperunt Bede HE I 14 p. 29 (cf. Gildas EB 20). b 716 tum demum beati angeli precipiebant ei, qui haec omnia extra corpus suum raptus spiritali contemplatione vidit et audivit, ut sine mora ad proprium rediret corpus Bonif. Ep. 10 p. 14; hoc quidem satis esset eis quos amor spiritus a terra perfectius elevavit, sed mihi adhuc carnis vinculis ligato tum demum satis erit, cum te corpore et animo praesentem videbo Ep. Anselm. (373) V 317; tum demum fracta et contusa Punica feritas est J. Sal. Pol. 729D; hoc dum erimus in terris, erit illi celesti vite simile et, cum illuc ex hiis vinculis feremur, tum denique vivemus Bacon Mor. Phil. 71. 5 (cum ‥ tum ‥) not only ‥ but also ‥, both ‥ and ‥; b (w. maxime); c (without cum). quorum petitioni cum pro debito veritatis amore tum pro eorum caritate ‥ non audeo resistere Anselm (Proc. Sp. 1) II 177; cum quia valde aptius ‥ fit, tum quia dominus hoc fecit Ib. (Azym. 2) II 225. b cum hereticos tum maxime percutit Judaeos ‥ Bede Ep. Cath. 95D; in quo me opusculo, cum alii plurimi fidei catholicae scriptores, tum maxime juvit Arator Id. Acts 937C; quod cum universis fidelibus tum illis maxime probatur esse necessarium Id. Cant. 1164D; superbiam dico, que cum ubique et in omnibus, tum maxime in bonis operibus cavenda est Ailr. Serm. 409D. c nonnulli propriorum sodalium et palatinorum, tum quam maxime vero consanguineorum suorum B. V. Dunst. 6. 6 (tum ‥ tum ‥, also w. etiam, indicating varying circumstances or sim.) at one time ‥ at another, (also, without temporal value) both ‥ and; b (tum ‥ tum ‥ tum); c (w. quia, esp. in log. contexts). vir ‥ tum sapientia tum moribus gravis Adel. ED 4; tum verbis tum rebus immodicus W. Malm. GR IV 314; tum ex hiis tum ex aliis virtutibus V. Chris. Marky. 38; tum ex verbis quattuor evangelistarum, tum etiam ex verbis Apostoli Bald. Cant. Sacr. Alt. 649A; molli ‥ responsione tum verborum tum etiam beneficiorum ‥ triumphare contende J. Ford Serm. 22. 5. b tum hi qui paupertatem amant, tum hi qui tolerant, tum etiam hi qui consolantur eam Bald. Cant. Serm. 16. 5 485A; huic consentire affectui utilissimum est, tum pro ipsarum emulatione virtutum, que ipso affectu facilius excitatur, tum pro horrore vitiorum, que ex virtutum diligenti consideratione sordescunt Ailr. Comp. Spec. Car. 30. 640D; qui tibi queat tum in somnis, tum in signis, tum coram, cum usus postulat, mala atruncare, bona prosperare, secunda regere, adversa corrigere Bacon Mor. Phil. 20. c suspectus habebatur, tum quia ‥ castella ‥ reddere negligebat, tum quia mobilem ‥ animi naturam ‥ obsidibus vel fidejussoribus datis nequaquam firmarat G. Steph. 94; quod facillime factu ‥ erat, tum quia parentes virginis illius patrocinio se funditus subdiderant qui ad intercedendum introducebatur, tum quia divini nectaris plenitudo illorum etiam animos imbuerat R. Shrewsb. 1. 6; Endeus volebat quod Pubeus esset principalior, tum quia etate senior, tum etiam quia auctoritate dignior (Endeus 23) VSH II 70; tum quia secundum Philosophum omne quod movetur partim est in termino a quo, et partim in termino ad quem Ockham Qu. 31; probatio consequentie, tum quia sicut repugnat dimensio dimensioni, ita ‥; tum quia sicut corpus aliud ab infinito faceret cum illo aliquid maius infinito, ita ‥ Duns Ord. II 127. 7 in addition, besides, moreover. tum regina gravis hujusce scismatis auctrix / presumpsit pretias sancto divellere capsas Frith. 820; et tum ita rebelles sumus quod aut nihil aut parum proficimus infra triginta primos annos Bacon CSPhil. 405.

tum, (4) adv., alors, ¶ 1 [seul] alors, à cette époque-là, à ce moment-là : Cic. Rep. 2, 16 ; Br. 85, etc. ; [av. gén.] tum temporis Just. 31, 2, 6, à ce moment-là || [en part., après un fait exprimé] alors, après cela : Cæs. G. 5, 26, 4 ; 5, 43, 7, etc. ; Cic. Tusc. 5, 61, etc. || [dans le dial.] : tum Scipio, alors, sur quoi Scipion... : Cic. Rep. 1, 18 ; Div. 2, 135 ; Br. 11, etc. ¶ 2 [en corrélation] : a) tum... cum, alors que, au moment où, quand ; tum ipsum... cum Cic. Div. 1, 118, juste au moment où || cum... tum, quand... alors : Cic. Verr. 2, 5, 27 ; Fam. 16, 12, 6 ; Nat. 1, 6, etc. || tum... ubi au moment où : Cato Agr. 33 ; ubi... tum Cic. Verr. 2, 4, 140, quand... alors || tum... postquam Liv. 22, 3, 7, alors, après que ; postquam... tum Cic. Verr. 2, 5, 100, après que... alors || tum... ut Virg. En. 1, 485 ; 12, 218, au moment où ; ut... tum Cic. Br. 30, quand... alors || tum... quando Cic. Agr. 2, 41, [le t. retenu auj. de cet ex. est plutôt tum cum ] à lʼépoque où ; quando... tum Cic. Rep. 6, 24 ; Gell. 17, 6, 6 || tum... si Cic. Tusc. 3, 52 ; Verr. 2, 4, 26, etc., alors... si... ; seulement si, ou tum denique... si Cic. Verr. 2, 2, 1 ; Fam. 14, 2, 3 ; si... tum (vero) Cic. Div. 1, 100 ; Ac. 2, 32 ; Fin. 2, 79, etc., si... alors || morte ejus nuntiata, tum Cic. Mur. 34, quand sa mort serait annoncée, alors, cf. Cic. de Or. 2, 315 ; Fin. 4, 32 ; Verr. 1, 1, 31 ; 54 ; b) cum... tum, dʼune part... dʼautre part en particulier ; cum... tum maxime Cic. Div. 1, 7 ; Tusc. 4, 1 ; 5, 36 ; Cæs. G. 7, 56 ; tum præcipue Cic. Verr. 2, 2, 2 ; Fam. 18, 11, 3 ; Cæs. C. 3, 68, 1 ; tum inprimis Cic. Fin. 1, 18 ; Fam. 12, 22, 3, dʼune part... dʼautre part surtout ; c) tum... tum..., tantôt... tantôt : Cic. Verr. 2, 4, 75, etc. ¶ 3 marquant des rapports divers : a) [succession] puis, ensuite : num te illa terrent... tum illud...? Cic. Tusc. 1, 10, as-tu peur de cela... ou encore de cela ? precari ab indigno, supplicare, tum acerbius in aliquem invehi Cic. Læl. 67, prier un indigne, le supplier, puis sʼemporter avec violence contre qqn, cf. Cic. Tusc. 5, 7 ; Nat. 1, 43 ; Fin. 2, 53 ; Off. 1, 71, etc. ; primum... deinde... tum... postremo Cic. Nat. 2, 3 ; 3, 6, cf. Cic. Fin. 1, 50 ; 5, 65 ; Tusc. 5, 5 || dʼautre part aussi, en outre : Cic. Ac. 1, 1 ; Div. 1, 50 ; Off. 1, 19, etc. ; b) [comme ita ] dans ces conditions : scribant... tum existimabo... Cic. Or. 235, quʼils écrivent..., alors je croirai..., cf. Cic. Marc. 25 || alors, dès lors : recordare... tum intelleges Cic. Phil. 2, 115, rappelle-toi... alors tu comprendras, cf. Cic. Tusc. 5, 100 ; Planc. 45 ; c) quid tum ? eh bien ! après ? et puis après ? que sʼensuit-il ? Cic. Tusc. 2, 26 ; 5, 107 ; Verr. 2, 4, 132, etc. || [simple formule de liaison] et puis : Cic. Clu. 148 ; Agr. 1, 16 ; 3, 11 ; Mur. 26.

tum adv., of time

3 TA-.—Of time past, then, at that time, in those times: placuit tum id mihi, T.: qui tum vexare cupiebant: vastae tum in his locis solitudines erant, L.: Caere, opulento tum oppido, L.: tum Staienus condemnatus est, i. e. in that trial.—In emphatic opposition to other advv. of time: tu nunc tibi Id laudi ducis quod tum fecisti inopiā?T.: quae tabula, tum imperio tuo revolsa, nunc a me tamen deportata est: Et tum sicca, prius creberrima fontibus, Ide, O.—Of time present (only in orat. obliq., for nunc), now, at this time, then: quando autem se, si tum non sint, pares hostibus fore?if they were not now so, L.—Of time future, then, in that case, if that be done, thereupon: Tum meae . . . Vocis accedet bona pars, H.: confer sudantes, ructantes . . . tum intelleges, etc.: agedum, dictatorem creemus . . . Pulset tum mihi lictorem, qui sciet, etc., L.—Of time indefinite, then, at such a time, in such circumstances, in this instance, if so: nam quid agimus, cum sevocamus animum? . . . quid, inquam, tum agimus, nisi, etc.?—Repeated, tum . . . tum, sometimes . . . sometimes, now . . . now, at one time . . . at another: tum hoc mihi probabilius, tum illud videtur: dictator tum appellare tum adhortari milites, L.—Of succession in time, then, thereupon, next, afterwards, forthwith: conlocari iussit hominem in aureo lecto . . . Tum ad mensam eximiā formā pueros iussit consistere: tum, prope iam perculsis aliis tribunis, A. Virginius Caesoni capitis diem dicit, L.—In a series, repeated, or with other advv. or conjj. varying the expression: ducem Hannibali unum e concilio datum (a Iove), tum ei ducem illum praecepisse ne respiceret, illum autem respexisse, tum visam beluam vastam, etc.: tum . . . alias . . . tum . . . alias: tum . . . tum . . . aliquando: tum . . . tum . . . aut . . . aut: modo . . . tum autem.—Fig., of succession in thought, and then, besides, also, moreover, again, further, on the other hand: Quot me censes homines iam deverberasse, Hospites tum civīs?as well as, T.: faciendum est igitur nobis ut . . . veteranorum, tum legionis Martiae quartaeque consensus . . . confirmetur.—After a general clause with cum, introducing a particular or emphatic assertion: cum . . . tum, as . . . so, while . . . also, not only . . . but also, as . . . so especially: Quom id mihi placebat, tum uno ore omnes omnia Bona dicere, T.: cum omnium rerum simulatio vitiosa est, tum amicitiae repugnat maxime: movet patres conscriptos cum causa tum auctor, L.—Cum, followed by tum vero, tum maxime, tum praecipue or tum inprimis, while . . . in particular, not only . . . but especially, while . . . above all, not only . . . but chiefly: cum haec sunt videnda, tum vero illud est hominis magni, etc.: cum infamia atque indignitas rei impediebat, tum maxime quod, etc., Cs.: cum multa non probo, tum illud inprimis quod, etc.— Cum, followed by tum certe, tum nimirum, tum etiam, tum quoque or tum praeterea, while . . . at least, as . . . so assuredly, both . . . and as well, not only . . . but moreover: at cum de plurimis eadem dicit, tum certe de maximis: cum memoriter, tum etiam amice, etc.: cum potestas maior, tum vir quoque potestati par, etc., L.—Referring to a temporal clause, with cum.—Of coincidence of definite time, tum . . . cum, or cum . . . tum, at the time when, at a time when, even when, already when: tum, quom gratum mihi esse potuit, nolui, T.: cum minime videbamur, tum maxime philosophabamur: tum mittendos legatos fuisse cum Perseus Graecas urbes obsideret, L.—Of succession in time, then, next, at once, forthwith: id cum Sulla fecisset, tum ante oppidum Nolam Samnitium castra cepit: cum muros defensoribus nudasset, tum Afros ad subruendum murum mittit, L.—Of indefinite time, tum . . . cum, or cum . . . tum, at the time when, at a time when, at such times as, whenever: omnis praedictio mali tum probatur cum ad praedictionem cautio adiungitur: tum cum sine pondere suci Mobilibus ventis arida facta volant, O.—With ubi, of succession in time, then, next, at once, forthwith: ubi eorum dolorem cognovi, tum meum animum in illos proposui: ubi spectaculi tempus venit, tum orta vis, L.—Of indefinite time, ubi . . . tum, whenever: Post ubi tempust promissa iam perfici, Tum coacti necessario se aperiunt, T.—With postquam or postea quam, of succession in definite time, then, at once: tum vero postquam res sociorum ante oculos prope suos ferri vidit, suum id dedecus ratus, etc., L.: posteaquam e portu piratae exierunt, tum coeperunt quaerere homines, etc., as soon as.—In indefinite time, then, always: postquam commoditas prava dicendi copiam consecuta est, tum malitia praevertere urbīs adsuevit.—With ut, ut . . . tum, or tum . . . ut, when, after, as soon as: ut vero accessit cohortatio . . . tum vero filium seduxit: ut vero aquam ingressi sunt, tum utique egressis rigere corpora, L.—With quando, tum . . . quando, or quando . . . tum, when, as soon as: utinam tum essem natus quando Romani dona accipere coepissent.—With dum, then, meanwhile: dum se glomerant . . . tum pondere turris Procubuit, V.—With quam diu, then, so long: qui, quam tibi amicus non modo tum fuerit quam diu tecum in provinciā fuit, verum, etc.—With a relative, then, at that time: Quā tempestate Paris Helenam innuptis iunxit nuptiis, Ego tum gravida expletis iam fui ad pariendum mensibus, C.poët.—With an ablabsol., then, thereafter, at once: ut morte eius nuntiatā tum denique bellum confectum arbitraretur: ita rebus divinis peractis tum de bello dictator rettulit, L.—Fig., in a conclusion after cum or si, then, therefore, consequently, in that case: cum magnus numerus deesset, tum iste homo coepit, etc.: quid tum quaeso, si hoc pater resciverit? T.: Si quidem me amaret, tum istuc prodesset, T.—In particular phrases, iam tum, already at that time, as soon as that: iam tum erat suspitio Dolo malo haec fieri, T.: ut mihi iam tum divinasse ille videatur hanc urbem esse, etc.—Tum demum or tum denique, then only, then at length, then at last, not till then, as late as that: tum demum Liscus, quod antea tacuerat, proponit, Cs.: quo cum venerimus, tum denique vivemus.—Tum primum, tum primo, or tum deinde, then first, then for the first time, not till then: ludorum gratiā, quos tum primum anniversarios in circo facere constituisset: tum primo, L.: quas cum solus pertulisset, tum deinde comitia conlegae subrogando habuit, L.— Hic tum, at this point, just here, just then: hic tum iniectus est hominibus scrupulus.—With emphatic particles, tum vero, tum enim vero, or enim vero tum, then indeed, just then, at that crisis, then if not before, then: discedit a Melino Cluentia. tum vero illa egregia mater palum exsultare . . . coepit: Quae postquam frustra temptata rogumque parari . . . Sensit, Tum vero gemitūs . . . Edidit, O.—Tum quidem, at that time, thereupon, then at least: et tum quidem incolumis exercitum liberavit; post triennium autem, etc.—Ne tum quidem, not even then: num quis horum miser hodie? ne tum quidem, post spiritum extremum.—Tum maxime or tum cum maxime, especially at that time, chiefly then, just then, precisely at that time: quem provincia tum maxime exspectabat: regi, tum maxime captivos ex Illyrico vendenti, at that very time, L.—Etiam tum, even then, even at that time, even already, even yet: totum se Servilio etiam tum tradidit: Ipsa ego non longos etiam tum scissa capillos, not yet long, O.—Tum quoque, also then, then likewise, then as before, then too, then once more, even then: tum quoque homini plus tribui quam necessitati: tum quoque multis milibus Latinorum in civitatem acceptis, L.—Tum autem, and then, besides further, moreover, nay even, statim se ad hominis egentis, tum autem iudicis, familiaritatem se applicavit: tanta enim tempestas cooritur . . . tum autem nives proluit, etc., Cs.— Tum ipsum, at that very time, just then, even then: id quod aliquando posset accidere, ne tum ipsum accideret, timere.—Quid tum? what then? what next? what further?: dic; cras est mihi Iudicium. quid tum?T.: videsne abundare me otio?A.quid tum?

…, praesertim cum magna ex parte eorum precibus adductus bellum susceperit ; multo etiam gravius quod sit destitutus queritur. Tum demum Liscus oratione Caesaris adductus quod antea tacuerat proponit esse non nullos, quorum auctoritas apud plebem plurimum valeat ,…

Julius Caesar, Gallic War
…eum in itinere convenissent seque ad pedes proiecissent suppliciterque locuti flentes pacem petissent, atque eos in eo loco quo tum essent suum adventum expectare iussisset, paruerunt. Eo postquam Caesar pervenit, obsides, arma, servos qui ad…

Julius Caesar, Gallic War
…hostium numero valebat, ut ad speciem alariis uteretur ; ipse triplici instructa acie usque ad castra hostium accessit. Tum demum necessario Germani suas copias castris eduxerunt generatimque constituerunt paribus intervallis, Harudes, Marcomanos, Tribocos, Vangiones ,…

Julius Caesar, Gallic War
…ex parte leniter acclivis aditus in latitudinem non amplius pedum CC relinquebatur ; quem locum duplici altissimo muro munierant ; tum magni ponderis saxa et praeacutas trabes in muro conlocabant. Ipsi erant ex Cimbris Teutonisque prognati, qui, cum…

Julius Caesar, Gallic War
…est admirandum, dies dixi ego idem in senatu caedem te optimatium contulisse in ante diem v Kalendas Novembris, tum cum multi principes civitatis Roma non tam sui conservandi quam tuorum consiliorum reprimendorum causa profugerunt. num infitiari potes te…

Cicero, in Catilinam
…erat meritus, morte multassem, fore ut eius socios invidia oppressus persequi non possem, rem huc deduxi ut tum palam pugnare possetis cum hostem aperte videretis. quem quidem ego hostem, Quirites, quam vehementer foris esse timendum…

Cicero, in Catilinam
…ex castris utrisque copias suas eduxit paulumque a maioribus castris progressus aciem instruxit hostibusque pugnandi potestatem fecit. Ubi ne tum quidem eos prodire intellexit, circiter meridiem exercitum in castra reduxit. Tum demum Ariovistus partem suarum copiarum, quae…

Julius Caesar, Gallic War
…Catilinam non modo invidiae meae verum etiam vitae periculo sustulissem. sed cum viderem, ne vobis quidem omnibus etiam tum re probata si illum, ut erat meritus, morte multassem, fore ut eius socios invidia oppressus persequi non…

Cicero, in Catilinam
…esse dicat. verum ego hoc quod iam pridem factum esse oportuit certa de causa nondum adducor ut faciam. tum denique interficiere, cum iam nemo tam improbus, tam perditus, tam tui similis inveniri poterit qui id non…

Cicero, in Catilinam
…invidia quam inertiae ac nequitiae pertimescenda. an, cum bello vastabitur Italia, vexabuntur urbes, tecta ardebunt, tum te non existimas invidiae incendio conflagraturum his ego sanctissimis rei publicae vocibus et eorum hominum qui hoc idem sentiunt mentibus…

Cicero, in Catilinam

Frequency

93rd

most frequent word

Most used by

Vergil
Silius Italicus
Augustus
Celsus
Livy

Collocations

cum 845
etiam 767
magnus 628
video 559
multus 490
verus 449
primus 382
iam 368
homo 366
quidem 345

Textbooks

Shelmerdine 4
CambridgeLatin 6
Wheelock 5
MorelandFleischer 14
LTRL 12
EcceRomani 4

tum

Saved

Recent