urbanus
urbanus, of the city, of the town, in the city, in Rome
BWL
country and city life
a man not only wise, but truly also, as we now say, refined
- I Lit.
- A Adj.: nostri majores non sine causā praeponebant rusticos Romanos urbanis, Varr. R. R. 2, praef. § 1: rustica et urbana vita, id. ib. 3, 1, 1: vita (opp. rustica), Quint. 2, 4, 24; cf. Ter. Ad. 42: urbani assidui cives, quos scurras vocant, Plaut. Trin. 1, 2, 165 (203): scurra, id. Most. 1, 1, 14 (14): leges, id. Rud. 4, 3, 85 (1022): tribus, Cic. de Or. 1, 9, 38: praetor, Caes. B. C. 3, 20: plebes, Sall. C. 37, 4: servitia, id. ib. 24, 4: exercitus, Liv. 27, 3, 9: administratio rei publicae (opp. provincialis), Cic. Q. Fr. 1, 1, 15, § 43: res, Plaut. Cas. 1, 13 (101); Caes. B. G. 7, 6: motus, id. ib. 7, 1: luxus, Tac. A. 2, 44: praedia, land and houses, all land covered by buildings (v. praedium), Dig. 50, 16, 198; 8, 1, 1; cf. ib. 8, tit. 2: fundus, Cato R. R. 8, 2: rus, Just. 31, 2: cohortes, Dig. 25, 1, 8, § 9.—
- 2 Subst.: urbā-nus, i, m., an inhabitant of a city, a city man, citizen: urbani fiunt rustici, Plaut. Merc. 4, 3, 15 (714) sq.: omnes urbani, rustici, Cic. Fin. 2, 23, 77: sermo omnis non modo urbanorum, sed etiam rusticorum, id. Or. 24, 81: otiosi, Liv. 5, 20, 6: obrepere urbanis, Plin. Ep. 9, 20, 2.—
- B Esp., devoted to the city, fond of city life: diligere secessum, quem tu nimis urbanus es, nisi concupiscis, Plin. Ep. 2, 17, 29.—
- II Transf., in the city fashion, in the city style, citizenlike, both in a good and a bad sense.
- A In a good sense.
- 1 Polished, refined, cultivated, courteous, affable, urbane (syn.: comis, humanus): hominem non solum sapientem, verum etiam, ut nunc loquimur urbanum, Cic. Fam. 3, 8, 3; cf. Quint. 8, 3, 34 sq.; so Cic. Verr. 2, 1, 6, § 17.—
- b Transf., of plants, improved, cultivated, ornamental: sunt arborum quaedam urbaniores, quas his placet nominibus distinguere. Hae mites, quae fructu atque aliqua dote umbrarumve officio humaniusjuvant, non improbe dicantur urbanae. Plin. 16, 19, 32, § 78: acanthi topiariae et urbanae herbae, id. 22, 22, 34, § 76.—
- 2 Of speech.
- a In gen., refined, polished, elegant, nice, choice: in vocibus nostrorum oratorum recinit quiddam et resonat urbanius, Cic. Brut. 46, 171: genus dicendi, Quint. 2, 8, 4: os facile, explanatum, jucundum, urbanum, id est, in quo nulla neque rusticitas neque peregrinitas resonet, id. 11, 3, 30: distinctior et urbanior et altior Cicero, Tac. Or. 18.—
- b In partic., of wit, witty, humorous, facetious: urbanus homo erit, cujus multa bene dicta responsaque erunt: et qui in sermonibus, circulis, conviviis, item in contionibus, omni denique loco ridicule commodeque dicet, Domit. Mars. ap. Quint. 6, 3, 105: dictum per se urbanum, id. 6, 3, 54: circumfertur Marcii Philippi velut urbanissimum factum atque dictum, Col. 8, 16, 3: qui est in isto genere urbanissimus, Cic. Cael. 15, 36: Romani veteres atque urbani sales, id. Fam. 9, 15, 2: homines lauti et urbani, id. Verr. 2, 1, 6, § 17: hic tibi comis et urbanus liberque videtur, witty, clever, Hor. S. 1, 4, 90: urbanus coepit haberi, id. Ep. 1, 15, 27: in senatu dicax et urbanus et bellus, Plin. Ep. 4, 25, 3: urbanos qui illa censuerunt dicam an miseros? Dicerem urbanos, si senatum deceret urbanitas, id. ib. 8, 6, 3.—
- B In a bad sense, bold, forward, impudent: frontis ad urbanae descendi praemia, Hor. Ep. 1, 9, 11: audacia, Cic. Prov. Cons. 4, 8.—Adv.: urbānē (acc. to II. A.).
- 1 Courteously, civilly, affably, politely, urbanely: severe et graviter et prisce agere, an remisse ac leniter et urbane, Cic. Cael. 14, 33: urbanius agere, id. ib. 15, 36: urbanissime et prudentissime adjuvit, Treb. Poll. Gall. 14.—More freq.,
- 2 Of speech, wittily, acutely, elegantly, happily: aliquem facete et urbane ridere, Cic. Fin. 1, 11, 39: bene et urbane dicere, Quint. 6, 3, 42; 5, 7, 26; 6, 1, 46 al.: interrogare, id. 11, 3, 126: emendare, id. 8, 3, 54: urbanius elabi, id. 2, 11, 2: urbanissime respondere, Gell. 15, 5, 3.
discurrere per cuncta ~a et rustica loca
[prata ] in media ~orum pratorum
fora ~a Gallicis mercibus ‥ referta conspiceres
omnes terras et predia ~a seu rustica que possedimus
~us,burhsita velburhman
gens [Cantuarie ] urbana et rustica, plusquam ceteri Angli conscientiam adhuc antique nobilitatis spirans
divitibus ‥ et pauperibus, viris et mulieribus, monachis et clericis, ~is et rusticis
~is et suburbanis, colonis quoque vel rusticis
obviantes sibi turbe ~e funebria carmina canentes(
urbana [gl.: ~i vocabantur qui Rome habitabant; qui in ceteris locis oppidani; nam sola urbs Roma, cetera oppida ]
plebs ~a, populus Romanus
mores urbanos adjuncta superbia ledit
~a [gl. docta, ] verborum facundia fretusmid getincgere
~ae sint conversationis ignari
nemo est tam ~a facundia facetus
cras in ollam candidi dimittentur lapilli. ~um sane proverbium quod in prosperis agendorum dicitur successibus
hec Morpheum fecisse scias, et me fratrem ejus, qui talibus et tam ~is frequenter usi lusibus non trahimus ad gehennam ‥ quempiam
sermo satis est urbanus / quem gemmata juvat manus / per decorem jaspidis
scribo ‥ exercicii causa ut hunc jejunum et rusticanum sermonem verbis corrigas ac ~um reddas
- 1. van, in, uit de stad (ihb. Rome), stads-, stedelijk [populus; vita; tribus; plebes; administratio rei publicae (itt. provincialis); praetor die in Rome tussen Romeinse burgers rechtspreekt; consilium besluit mbt. binnenlandse politiek; praedium landgoed bij de stad; gratia invloed in Rome; exercitus];
- 2. (meton.) op de manier v.e. stadbewoner, steeds: (a) verfijnd, beschaafd [cives; homo man v.d. wereld]; (b) (v.e. redevoering) verzorgd; (c) geestig, grappig [homo; sermo]; (d) (poët.) vrijpostig, brutaal, onbeschaamd [frons]; II. subst. ī m
- 1. stadbewoner, stedeling, Romein;
- 2. (metaf.) (Hor.) grapjas.
- urbs, of the city, of the town, in the city, in Rome: vitam urbanam atque otium Secutus sum, T.: tribus: praetor, Cs.: exercitus, L.: administratio rei p.— As substn., an inhabitant of a city, city man, citizen, resident in Rome: omnes urbani, rustici: otiosi, L.—In city fashion, in city style, citizenlike, polished, refined, cultivated, courteous, elegant, nice: hominem ut nunc loquimur urbanum: resonare urbanius: sic utroque distinctior et urbanior Cicero, Ta.—Witty, humorous, facetious, jocose, clever: in isto genere urbanissimus: sales: urbanus coepit haberi, H.—Bold, forward, impudent: frons, H.: audacia.
-
…video cui sit Apulia attributa, quis habeat Etruriam, quis agrum Picenum, quis Gallicum, quis sibi has urbanas insidias caedis atque incendiorum depoposcerit. omnia superioris noctis consilia ad me perlata esse sentiunt ; patefeci in senatu hesterno…
Cicero, in Catilinam
-
…denique, quod saepe iam dixi, secernantur a nobis ; desinant insidiari domi suae consuli, circumstare tribunal praetoris urbani, obsidere cum gladiis curiam, malleolos et faces ad inflammandam urbem comparare ; sit denique inscriptum in fronte unius…
Cicero, in Catilinam
-
…rerum mutari omnia student, turba atque seditionibus sine cura aluntur, quoniam egestas facile habetur sine damno. Sed urbana plebes, ea vero praeceps erat de multis causis. Primum omnium, qui ubique probro atque petulantia maxume praestabant…
Sallust, Catilina
-
…aetas tantummodo quaestui neque luxuriae modum fecerat, aes alienum grande conflaverant. Per eas se Catilina credebat posse servitia urbana sollicitare, urbem incendere, viros earum vel adiungere sibi vel interficere. Sed in iis erat Sempronia, quae…
Sallust, Catilina
-
…victoria talia sperabat. Praeterea iuventus, quae in agris manuum mercede inopiam toleraverat, privatis atque publicis largitionibus excita urbanum otium ingrato labori praetulerat. Eos atque alios omnis malum publicum alebat. Quo minus mirandum est homines egentis ,…
Sallust, Catilina
-
…, quid mirum est in hoc felicitatis famam sermonemque valuisse sed si haec leviora ducis quae sunt gravissima et hanc urbanam suffragationem militari anteponis, noli ludorum huius elegantiam et scaenae magnificentiam tam valde contemnere ; quae huic admodum profuerunt .…
Cicero, pro Murena
-
…facere videantur et hederam vendere. iam ἀποδυτηρίῳ nihil alsius, nihil muscosius. habes fere de rebus rusticis. Vrbanam expolitionem urget ille quidem et Philotimus et Cincius sed etiam ipse crebro interviso, quod est facile factu. quam…
Cicero, Epistulae ad Quintum fratrem
-
…tamque praeclara non habet ullum voluptas locum, non modo illa, quam in motu esse dicitis, quam omnes urbani rustici, omnes, inquam, qui Latine loquuntur, voluptatem vocant, sed ne haec quidem stabilis, quam…
M. Tullius Cicero, de Finibus Bonorum et Malorum
-
…abs te non ametur. illa pars epistulae tuae minime fuit necessaria in qua exponis quas facultates aut provincialium aut urbanorum commodorum et aliis temporibus et me ipso consule praetermiseris. mihi enim perspecta est et ingenuitas et magnitudo animi tui…
Cicero, Epistulae ad Atticum
-
…designatum audieris, ut tibi curae sit quod ad pantheras attinet rogo. syngrapham Sittianam tibi commendo. commentarium rerum urbanarum primum dedi L. Castrinio Paeto, secundum ei qui has litteras tibi dedit. Scr. Romae circ .…
Cicero, Epistulae ad Familiares