veritas
veritas, truth, truthfulness, verity, reality
vērĭtas, ātis, f. [verus], truth, truthfulness, verity; the true or real nature, reality (always abstract; cf.: verum, vera).
- I In gen.: veritas, per quam immutata ea, quae sunt aut ante fuerunt aut futura sunt, dicuntur, Cic. Inv. 2, 53, 162: veritatem patefacere, id. Sull. 16, 45: argumentatio ... in quā perspicuam omnibus veritatem continet adsumptio, id. Inv. 1, 36, 65: veritatis cultores, fraudis inimici, id. Off. 1, 30, 109: o magna vis veritatis, quae ... facile se per se ipsa defendat, id. Cael. 26, 63: nescio quo modo verum est quod in Andriā (1, 1, 41) familiaris meus dicit: obsequium amicos, veritas odium parit ... veritatem aspernere, id. Lael. 24, 89: nihil ad veritatem (loqui), id. ib. 25, 91: in omni re vincit imitationem veritas, id. de Or. 3, 57, 215: simplex ratio veritatis, id. ib. 1, 53, 229.—
- II In partic.
- 1 Reality, real life, esp. of the likeness of life in works of art: non intellegit Canachi signa rigidiora esse, quam ut imitentur veritatem, Cic. Brut. 18, 70: ut mutum in simulacrum ex animali exemplo veritas transferatur, id. Inv. 2, 1, 3: oratores sunt veritatis ipsius actores, id. de Or. 3, 56, 214: haec tria genera exornationum perraro sumenda sunt, cum in veritate dicemus, in reality, i.e. in the forum, not for practice merely, Auct. Her. 4, 22, 32: vulgus ex veritate pauca, ex opinione multa aestimat, according to truth or reality, Cic. Rosc. Com. 10, 29: salus omnium nostrum non veritate solum, sed etiam famā nititur, id. Q. Fr. 1, 2, 1, § 2: res et veritas, id. de Or. 1, 17, 77: exploranda est veritas, Phaedr. 3, 10, 5.—
- 2 Nature, the truth of nature: sic enim se profecto res habet, ut numquam perfecte veritatem casus imitetur, Cic. Div. 1, 13, 23: habere in se omnes numeros veritatis, id. ib.; cf.: ut, quicquid accidat, id ex aeternā veritate causarumque continuatione fluxisse dicatis, id. N. D. 1, 20, 55.—
- 3 Consule veritatem, i. e. the etymology, = τὸ ἔτυμον, Cic. Or. 48, 159; so Quint. 1, 6, 32; 1, 7, 8.—
- 4 Of character, truth, rectitude, integrity: in tuam fidem, veritatem, misericordiam confugit, Cic. Quint. 2, 10: sint veritatis et virtutis magistri, id. Rep. 3, 3, 4: spes obtinendae veritatis, id. Deiot. 2, 5: judiciorum religionem veritatemque perfringere, id. Verr. 1, 1, 3: si ad illam summam veritatem legitimum jus exegeris, Cael. ap. Cic. Fam. 8, 6, 1: rustica Veritas, truth, integrity, Mart. 10, 72, 11; cf. Plin. Pan. 84, 1.—
- 5 Plur. (rare): veritates fortiter dicere, Gell. 18, 7, 4.
vēritās, ātis, f. (verus), die Wahrheit, I) im allg., die wahre, wirkliche, naturgetreue usw. Beschaffenheit, die Wahrheit = die Wirklichkeit, Naturgemäßheit, Naturwahrheit (Ggstz. imitatio, opinio, fama), in omni re vincit imitationem veritas, Cic.: u. so imitari veritatem, naturgetreu darstellen (v. Künstlern) od. naturgetreu sein (von Kunstwerken), Cic.; vgl. veritatem mutum in simulacrum ex animali exemplo (Original) transferre, Cic.: consule veritatem, Cic.: ne plus ei tribuas, quam res et veritas ipsa concedat, Cic.: natura rerum et ipsa veritas clamabat, Cic.: doctrina paulo asperior et durior, quam veritas et natura patitur, die Wirklichkeit u. das natürliche Gefühl, Cic.: vulgus ex veritate pauca, ex opinione multa aestimat, Cic.: quicquam potest casu esse factum, quod omnes habet in se numeros veritatis? der inneren Wahrheit, Notwendigkeit, Cic.: cum in veritate dicemus, in W. (d.i. auf dem Forum, nicht bloß zur Übung), Cic.: homines expertes veritatis, ohne alle Erfahrung (vor Gericht), Cic. – II) insbes., im Ggstz. zur Unwahrheit, zur Lüge, die Wahrheit (Ggstz. mendacium), 1) eig.: o magna vis veritatis, Cic.: nuda veritas, Hor. u. Apul.: simplex et nuda veritas, Ggstz. ornamentis extrinsecus additis fucata, Lact.: molesta (est) veritas, Cic.: nihil ad veritatem loqui, Cic.: cuius aures veritati clausae sunt, Cic.: aspernari veritatem, Cic.: id mihi gratissimum est, te libenter amicitiae dedisse, quod liquido veritati dares, daß du das, was du als Mann der Wahrheit mit Überzeugung sagen konntest, auch als Freund gern gesagt hast, Cic.: ut multis incommodis veritas debilitata tandem aequitate talium virorum recreetur, Cic.: historia numquam veritatem egredi debet, Plin. ep.: quae mihi ad spem obtinendae veritatis gravissima sunt, Cic.: qui argui posset, donec ad liquidum veritas explorata esset, Liv.: exploranda est veritas multum, priusquam etc., Phaedr.: convicio aurium cum extorta mihi veritas esset, Cic.: veritatem patefacere, Cic.: quae (amicitia) tota veritate perpenditur, deren Wert ganz nach der W. abgewogen wird, Cic.: veritas mendaciis velabatur, Amm. – Plur., veritates plerumque fortiter dicere, Gell. 18, 7, 4. – 2) meton., der Sinn für Wahrheit, die Wahrhaftigkeit, Offenheit, Geradheit, Rechtlichkeit, Ehrlichkeit, Unparteilichkeit (s. Klotz Ter. Andr. 857. p. 169 sq. Halm Cic. Verr. 4, 113), tristis veritas inest in voltu atque in verbis fides, Ter.: in tuam fidem, veritatem confugit, Cic.: in illa (sorore) tua simplicitas, tua veritas cognoscitur, Plin. pan.: rustica v., Mart. – übtr., v. Lebl., iudiciorum religio veritasque, Cic.: non offendit me veritas litterarum tuarum, Cic.
corpus nostrum illa immortalitatis gloria sublimatum subtile quidem sit per effectum spiritalis potentiae, sed palpabile per ~atem naturae
quod ‥ corpus Domini ‥ sumere videbatur apparitio revera, et non veritas fuit
secundum autem veritatem essentialem frons est ‥ os semicirculare
fratrum nostrorum, ut in ~ate credimus, eodem die ducentis et triginta decollatis
quantumcumque ‥ Orlandinus se in dicto instrumento confiteatur ‥ pecuniam a nobis recepisse, tamen in ~ate nichil ‥ recepit
hoc ‥ miraculum ‥ in ~ate verum esse comperi
discordia ‥ inter australes et boriales, qui omnes in ~ate unius et ejusdem nacionis sunt
nec mirum ‥ si a tramite ~atis ‥ deviaverint, cum nihil oculata fide, nihil nisi per indicem ‥ agnoverint
~as est coequatio rerum et intellectuum
~as ‥ est adequacio rei et intellectus, que adequacio non potest esse nisi in intellectu cognoscente
si non est talis [sc. scriba regis ] corrumpet honorem et ~atem et voluntatem tuorum factorum et dictorum
nisi prius receptis juramentis ab executoribus de fidelitate et ~ate inventariorum
odium ~atis cum assertoribus amorque mendacii cum suis fabricatoribus
omnia quae tetigerat in aurum vertebat, quod nemo, nisi ~atem spernens, credit
siqua in his ‥ aliter quam se ~as habet posita reppererit, non hoc nobis inputet
ille [pugnat ] mendacio, tu ~ate
licet testis ~atem debeat dicere totam
priusquam ~as de vita vel de morte vulnerati poterit sciri
accersita ‥ a regina ~ate super statu suo et premissis gravaminibus
legalium hominum per quos rei ~as melius sciri poterit
dicit se nunquam ‥ Willelmum defamasse, immo ~atem dixisse et ~as non est defamacio
qui‥ loquitur ~atem vel ut honoretur vel ditetur vel ut infamiam ‥ evitet ‥ non ideo verax et virtuosus est
librum ‥ de ~atibus collectis ex sacra scriptura et ex scriptis sanctorum et doctorum
primum Hebraicam ~atem Hebreis verbis et litteris
juvante se gratia catholicae ~atis
in gaudio perennis gloriae aeterna beatitudine constituit, sicut apostolica ~as depromsit, ‘quos praedestinavit, hos et vocavit’ [] Rom. viii 30
Pictorum ‥ natio ‥ catholice pacis et ~atis cum universali ecclesia particeps existere gaudet
juxta Hebraicam ~atem
huic sententie hebraica ~as consonare videtur
in ~atis catholice professione
unus gradu bachalariatus veritatis theologice ‥ decoratus
et ipsa ~as dixit ‘in hoc cognoscent omnes qui mei estis discipuli’ [] Joh. xiii 35
Herodem ~as ipsa vocat vulpem
si ~as dicat, ‘de omni verbo ocioso quod loquti fuerint homines reddent racionem’ [] Matth. xii 36
dixerit ~as summa, ‘Maria optimam partem elegit’
sequitur ex ipsa [ratione ] quod nunquam de aliquo pagano ‥ constat quod habuerit veram virtutem, que est ~as seu veracitas
qui enim loquitur veritatem ‥ ut honoretur ‥ non ideo verax et virtuosus est. quemadmodum ambitiosi ‥ veritatem dicunt et actus bonos aliquos operantur, non autem habent ~atem, que est virtus vera
habens severitatem erga injustos et ~atem erga pios
fidei ~as et vite sinceritas
electis Dei in ~ate ambulantibus
misericordia ‥ obvians ~ati sententiam quam illa dictaverat sua lenitate temperavit
vērĭtās, (9) ātis, f. (verus), ¶ 1 la vérité, le vrai : nihil ad veritatem loqui Cic. Læl. 91, ne rien dire de conforme à la vérité ; veritates Gell. 18, 7, 4, des vérités || sincérité, franchise : Cic. Læl. 89 ; Verr. 1, 1, 3 ¶ 2 la réalité : in omni re vincit imitationem veritas Cic. de Or. 3, 215, en tout la réalité surpasse lʼimitation, la copie ; veritatem imitari Cic. Br. 70, reproduire la réalité, cf. Cic. Inv. 2, 3 ; de Or. 1, 77 ; 3, 214 ; Q. 1, 2, 2 ¶ 3 la vérité en prononciation = les règles : consule veritatem Cic. Or. 159, consulte les règles || la vérité en matière de justice, droiture : in tuam fidem, veritatem confugit Cic. Quinct. 10, il cherche un refuge dans ta bonne foi, dans ta droiture.
- 1. waarheid; ➤ nihil ad veritatem loqui; eius aures veritati clausae sunt; veritatem aspernari;
- 2. werkelijkheid; ➤ ~ vincit imitationem; veritatem imitari natuurgetrouw zijn, natuurgetrouw weergeven; quicquam potest casu esse factum quod omnes habet in se numeros veritatis? innerlijke waarheid, noodzakelijkheid; cum in veritate dicemus in de werkelijkheid van alledag (dwz. op het Forum, niet alleen als oefening); homo expers veritatis zonder ervaring (voor de rechtbank);
- 3. waarheidsliefde, oprechtheid, openheid; ➤ ~ odium parit; non offendit me ~ litterarum tuarum (Cic.);
- 4. onpartijdigheid, rechtschapenheid, eerlijkheid [iudiciorum];
- 5. nauwgezetheid, correctheid; ➤ consule veritatem de correcte uitspraak (Cic.).
veredictum JC. Anglis,
Quicunque plegios dederit, vel quicunque hæreditatem sive feodum habuerit, licet ad placitum venire noluerit, Veritatem suam sicut præsens habere debet.
Si Scabini a domino, sive ministro domini submoniti falsum sub aliqua re judicium fecerint, Veritate Scabinorum de Ypra dominus eos convincere poterit, etc.
Si quis viam communem arando, seu alio aliquo modo destruxerit, et super hoc veritate Scabinorum convincatur, etc.
Quacumque hora nos voluerimus de bannitis nostris, et de aliis rebus omnibus Veritatem habebimus, si Scabini eam dicere sciunt. Banniti in Flandria per Veritatem vel per Scabinos Flandriæ, etc.
Pascua, herbagia, aque communes, ejusdem sunt amplitudinis, cujus bona Veritas patrie, tempore Comitis Flandrensis et nostro, hactenus eas fuisse dixerit per juramentum.
Qui in alterius aqua captus fuerit piscando, emendabit Comiti tres libras, et debet adduci ad justitiam, et retia et omnia instrumenta ejus erunt illius qui eum cepit, et inde debet fieri Veritas in communi Veritate de his qui capti non fuerint. Qui viam ecclesiæ...... foderit vel artaverit, et super hoc convictus fuerit per Veritatem, emendabit Comiti tres libras.Ibidem :
Tres Veritates generales..... debent in quolibet anno fieri de omnibus forefactis trium librarum. Præterea quolibet anno fiet Veritas libera, si Comes vult habere, de omnibus forefactis.Statuta ann. 1359. inter Ordinat. Reg. Franc. tom. 4. pag. 211 :
Et si voulons que de toutes les amandes et forfaitures dudit mestier (de Tisserands en draps) par nos Echevins de Commines, en soient faites et oyes trois Veritez chacun an.
Une france Verité doit estre en l'an de toutes choses fourcellées : cascune Verités qui sera prise par eschevins, doit jurer devant le bailli et devant eschevins sans sourpresure.Lit. remiss. ann. 1366. in Reg. 97. ch. 321 :
Comme en la ville d'Alleux li sires.... une fois l'an, ou plus, peut faire une franque Verité, jurée et aprise par clain suz ses subgets... souspechonnez d'aucun mauvais cas et vices.Aliæ ann. 1383. in Reg. 124. ch. 143 :
Et en ademplissant ledit jugiet, fu ladite Verité criée souffisamment en l'église de Herlies,..... presens hommes de fiefs de ladite salle ; et fu li jours et lieux noncez que on tenroit ladite Verité.Adde Lit. ejusd. ann. tom. 7. Ordinat. reg. Franc. pag. 22. art. 7. et alias ann. 1483. in Hist. Caroli VIII. pag. 395. Hinc
Quod in criminibus, ubi majus versatur periculum, absque citationis edicto, nec partis defensione audita, indifferenter processum intolerabilem, Coyeverité vulgaliter nuncupatum, recipit et admittit.
Cil Cleophas, selonc l'estoire, Fu freres Joseph, c'est la Voire.
Stipulantis servare Veritatem diocesis in tota causa.
Præcipimus, ut triennium non includat Ecclesiasticas Veritates : sed unaquæque Ecclesia, sicut Canones præcipiunt, et sicut Lex Gothica mandat, omni tempore suas Veritates recuperet et possideat.Can. 13 :
Mandamus, ut omnes majores et minores Veritatem et justitiam Regis non contemnant ; sed sicut in diebus Adelfonsi Regis fideles et recti persistant, et talem Veritatem faciant Regi, qualem illis fecerunt in diebus suis, Castellani autem in Castello talem Veritatem faciant Regi, qualem fecerunt Sancio Duci, Rex vero talem Veritatem faciat eis, qualem fecit præfatus Comes Sancius.
vēritās ātis, f
- verus, truth, truthfulness, verity, reality: suscipe causam veritatis: certe apud te veritas valebit.—Sincerity, straightforwardness, candor: veritatis cultores, fraudis inimici: veritas odium parit, sincerity, T.: in omni re vincit imitationem veritas.—Truth, rectitude, integrity, uprightness: in tuam fidem, veritatem, misericordiam confugit: sint veritatis et virtutis magistri.—Reality, life, nature, fact: ut (signa) imitentur veritatem: oratores sunt veritatis ipsius actores: exploranda est veritas, Ph.: ut, quicquid accidat, id ex aeternā veritate fluxisse dicatis.— Etymology: consule veritatem.
-
…infirmare conetur qua re invidia remota quam dies mitigavit, oratio mea deprecata est, vestra fides atque aequitas a veritatis disceptatione reiecit, quid est praeterea quod in causa relinquatur versatam esse in iudicio pecuniam constat ; ea quaeritur unde…
Cicero, pro Cluentio
-
…susceptae philosophiae nomen amittere. quid enim mereas, ut Epicureus esse desinas Nihil equidem inquis ut rationem vitae beatae veritatemque deseram. Ista igitur est veritas nam de vita beata nihil repugno, quam tu ne in deo quidem esse…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…. recita. L. Luccei testimonium. quid exspectatis amplius an aliquam vocem putatis ipsam pro se causam et veritatem posse mittere haec est innocentiae defensio, haec ipsius causae oratio, haec una vox veritatis. in crimine ipso…
Cicero, pro Caelio
-
…enim mereas, ut Epicureus esse desinas Nihil equidem inquis ut rationem vitae beatae veritatemque deseram. Ista igitur est veritas nam de vita beata nihil repugno, quam tu ne in deo quidem esse censes nisi plane otio langueat .…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…sensurus esse videatur. Nulla igitur in caelo nec fortuna nec temeritas nec erratio nec vanitas inest contraque omnis ordo veritas ratio constantia, quaeque his vacant ementita et falsa plenaque erroris, ea circum terras infra lunam, quae omnium…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…enim tulerit quisque eorum qui sapienter tulerunt, non quo quisque incommodo adfectus sit, praedicandum est. Chrysippi ad veritatem firmissima est, ad tempus aegritudinis difficilis. magnum opus est probare maerenti illum suo iudicio et, quod se…
M. Tullius Cicero, Tusculanae Disputationes
-
…tui, verum etiam amicorum tuorum, iniquitas totius iudici multaque alia rei p. vitia plus quam causa ipsa veritasque valuissent, Publio tuo neque opera neque consilio neque labore neque gratia neque testimonio defui. quam ob rem omnibus…
Cicero, Epistulae ad Familiares
-
…et sapientissimus rite haberi solet. Quocirca huic quasi materia, quam tractet et in qua versetur, subiecta est veritas. Reliquis autem tribus virtutibus necessitates propositae sunt ad eas res parandas tuendasque, quibus actio vitae continetur, ut…
M. Tullius Cicero, De Officiis
-
…opportuna propter dignitatem aut honesta propter utilitatem relinquantur, ad hanc difficultatem explicandam praecepta referamus. et quoniam non ad veritatem solum, sed etiam ad opiniones eorum qui audiunt accommodanda est oratio, hoc primum intellegamus, hominum esse duo…
M. Tullius Cicero, De Partitione Oratoria
-
…sint nobis isti, qui de ratione vivendi disserunt, magni homines, ut sunt, sint eruditi, sint veritatis et virtutis magistri, dum modo sit haec quaedam, sive a viris in rerum publicarum varietate versatis inventa sive…
M. Tullius Cicero, De Republica