novus
novus, new, not old, young, fresh, recent
a self-made man
he contemplates the murder of the leader and revolution
novus , a, um: (adj.), new, freq.; recent, fresh, 2.98; unusual, strange, unknown, 1.307; superl., novissimus, a, um, last, 4.650.
nŏvus, a, um, adj. [Sanscr. navas; Gr. νέος, i. e. νεϝος; cf.: noverca, nuntius, denuo, nuper; Germ. neu; Engl. new], new, not old, young, fresh, recent, etc. (v. antiquus init.; cf.: recens, novellus).
- I Lit.
- A In gen.: civitates condere novas, Cic. Rep. 1, 7, 12: nova et a nobis inventa ratio, id. ib. 1, 8, 13; cf.: nihil novi vobis afferam neque quod a me sit cogitatum aut inventum, id. ib. 1, 14, 21: novus veteri exercitus jungitur, Liv. 7, 7; cf. miles, Sall. J. 87, 2: imperator, id. ib. 44, 2: novum de integro proelium, Liv. 24, 16: Camillus, id. 22, 14: consules, Suet. Caes. 15: serpens, which has cast its old skin, Ov. M. 9, 266: caro, fresh meat, Juv. 11, 85.—Special phrases.
- 1 Novae tabernae, or simply Novae (sub Novis), the new shops; many of the shops of the money-changers in the Forum were burned down A. U. C. 543, and those built on their sites were called Novae, those which remained standing Veteres (v. vetus), Liv. 26, 27; 3, 48: sub Novis, Cic. de Or. 2, 66, 266; cf.: sub Novis dicta pars in foro aedificiorum, quod vocabulum ei pervetustum, Varr. L. L. 6, § 59 Müll.—
- 2 Novae tabulae, new account-books, by making which old debts were cancelled, Cic. Off. 2, 23, 84; id. Phil. 6, 4, 11; id. Att. 5, 21, 13; 14, 21, 4; Caes. B. C. 3, 1; 3, 21: tum Catilina polliceri tabulas novas, proscriptionem locupletium, Sall. C. 21, 2.—Hence, trop.: beneficiorum novae tabulae, i. e. forgetfulness of benefits, Sen. Ben. 1, 4, 6.—
- 3 Novus homo, or homo novus, the first of his family who obtained a curule office, a man newly ennobled, an upstart, Cic. Off. 1, 39, 138: adeptus es, quod non multi homines novi, Cic. Fam. 5, 18, 1; cf.: in Q. Pompeio, novo homine et fortissimo viro, id. Mur. 7, 16 sq.: M. Catoni, homini ignoto et novo, id. Rep. 1, 1, 1; cf.: hic novus Arpinas, ignobilis, et modo Romae Municipalis eques, Juv. 8, 237: nova nupta, a bride, Juv. 2, 120.—Plur. subst.: nŏvi, ōrum, m., recent writers: est et quod appellatur a novis νόημα, Quint. 8, 5, 12: novorum lectio, id. 2, 5, 26; 5, 4, 1.—
- 4 Novae res, new things, novelties: nihil te ad me postea scripsisse demiror, praesertim tam novis rebus, Cic. Fam. 7, 18, 4.—Also subst.: nŏvum, i, n., a new thing, a novelty; news: novum attulerint, quod fit nusquam gentium, Plaut. Cas. prol. 70: num quidnam inquit novi? Cic. de Or. 2, 3, 13: si quid novi vel sero invenissem, Quint. 2, 5, 3.—Plur.: novorum interpositione priora confundere, Quint. 10, 3, 32; 8, 3, 60.—But, in gen., novae res signifies political innovations, a revolution: Q. Servilius Ahala Sp. Maelium novis rebus studentem manu suā occidit, Cic. Cat. 1, 1, 3: rerum novarum causam quaerere, id. Agr. 2, 33, 91: plebes novarum rerum cupida, Sall. C. 28, 4: cuncta plebes novarum rerum studio Catilinae incepta probabat, id. ib. 37, 1: novarum rerum avidi, id. J. 19, 1.—In a double sense: Segulium neglegamus, qui res novas quaerit: non quo veterem comederit—nullam enim habuit—sed hanc ipsam recentem novam devorārit, innovations and new wealth, Cic. Fam. 11, 21, 2.—
- B In partic.
- 1 New, novel, strange, singular, unusual, unheard of: flagitia ingentia, nova, capitalia, Ter. Ad. 721: nihil dicam aut inauditum vobis aut cuiquam novum, Cic. de Or. 1, 31, 137; cf.: novum crimen et ante hunc diem inauditum, id. Lig. 1, 1: nova tibi haec sunt et inopinata? id. Verr. 2, 2, 8, § 24; id. Att. 6, 1, 5: novam in feminā virtutem novo genere honoris donavere, Liv. 2, 13; Verg. A. 3, 591: nova monstra, Hor. C. 1, 2, 6: si res agi videtur nova, magna, atrox, Quint. 4, 1, 33.—
- 2 New in any thing, unused, unaccustomed, inexperienced (poet. and in post-Aug. prose): et rudis ad partus et nova miles oram, Ov. H. 11, 48.—
- β With dat.: novus dolori, Sil. 6, 254; Tac. Agr. 16.—*
- γ With inf.: nova ferre jugum cervix, Sil. 16, 332.—
- 3 Nova Via structa esse dicitur regnante Ser. Tullio, Paul. ex Fest. p. 174 Mull.; v. Müll. ib. p. 389, a; cf.: vocabulum pervetustum ut Novae viae, quae via jam diu vetus, Varr. L. L. 6, § 59 Müll.—
- 4 Recent: tu cognovisti omnia, novissima et antiqua, Vulg. Psa. 138, 5.—
- C In eccl. Lat., renewed by grace: nova creatura, Vulg. 2 Cor. 5, 17: induite novum hominem, ib. Eph. 4, 24.—
- II Transf., in the sup.: nŏvissĭmus, a, um, the latest, last, hindermost, extreme (syn.: extremus, proximus, recentissimus): a quo (sc. novo) etiam extremum novissimum quoque dici coeptum vulgo, quod meā memoriā ut Aelius sic senes aliquot, nimium novum verbum quod esset, vitabant, Varr. L. L. 6, § 59 Müll.: histriones, Cic. Rosc. Com. 11, 30; Brut. ap. Cic. Fam. 11, 1, 3; Cass. ib. 12, 13, 1: qui ex iis novissimus venit, necatur, Caes. B. G. 5, 56: novissimum agmen, the rear, id. ib. 1, 15; 7, 68. —So as subst.: nŏvissĭmi, ōrum, the rear of an army, the soldiers in the last line: novissimis praesidio esse, Caes. B. G. 1, 20: novissimos adorti magnam multitudinem conciderunt, id. ib. 2, 11: dixitque novissima verba, Verg. A. 4, 650: novissima cauda, i. e. the end of, Ov. M. 3, 681; 13, 963: luna, Plin. 2, 13, 10, § 56.—
- 2 Like Engl. last, extreme, highest: exempla, the extreme penalty, the penalty of death, Tac. A. 12, 20; 15, 44; and absol.: a summā spe, novissima exspectabat, id. ib. 6, 50: novissimum casum experitur, id. ib. 12, 33.—
- B Esp. in eccl. Lat.
- 1 Youngest: liberorum, Vulg. Jos. 6, 26.—
- 2 Lowest in rank or fortune: de novissimis populi, Vulg. 3 Reg. 13, 33.—
- 3 As subst.
- a Sing.: nŏvissĭmum, i, n., the end.
- α Of place: terrae, Vulg. 1 Macc. 3, 9: a summo ad novissimum, the bottom, id. Isa. 56, 11.—
- β Of time: habent spem in novissimo, Vulg. Prov. 23, 18.—
- b Plur.: nŏvissĭma, ōrum, n.
- α Of place, the bottom, depths: abyssi, Vulg. Job. 38, 16.—
- β Of time: habebis in novissimis spem, Vulg. Prov. 24, 14; cf.: novissima hominis illius, the end, id. Luc. 11, 26.—Hence, adv. (not in Cic.) in two forms.
- α Form nŏvē, newly, in a new or unusual manner: ornata ut lepide! ut concinne! ut nove! Plaut. Ep. 2, 2, 38 (218): ne quid ambigue, ne quid nove dicamus, * Auct. Her. 1, 9, 15: verba nove aut insigniter dicta, Gell. 19, 7, 2; cf. id. 17, 2, 13; Sen. Contr. 1, 4 fin.—
- β Form nŏvĭter, newly: BASILICA IVLIA A SE NOVITER REPARATA, Inscr. Orell. 24 (A. D. 377): amor noviter venit, Fulg. Myth. 3, 1 med.—Sup.: nŏvissĭmē.
- a Of time, recently, lately, a short time ago: mater cum novissime aegrotāsset, Val. Antias. ap. Charis. p. 186 P.: quod novissime nobiscum foedus fecissent, id. ib.: novissime, memoriā nostrā, argentum aere solutum est, Sall. C. 33, 2: liber quem novissime tibi misi, Plin. Ep. 8, 3, 1: eloquendi rationem novissime repertam, Quint. 12 praef. § 3.—
- b Of succession, lastly, last of all, finally: dicam primum ... deinde ... novissime, Sen. Ira, 3, 5, 2: primum ... post haec ... novissime, Quint. 3, 6, 24; cf.: primum ... post haec ... novissime, id. 11, 2, 41: vel ... vel ... vel novissime, id. 7, 1, 37: et ... et ... et novissime, id. 2, 4, 10: cum plura interrogāsset ... novissime id inferebat, id. 5, 11, 3: novissime cum, etc. (= postremo), in the last fight, Hirt. B. G. 8, 48, 3.
novus, a, um (νέος), (Compar. novior, novius, Varro LL. 6, 59. Gell. 6 [7], 17, 8, Superl. novissimus, Varro LL., Cic. u.a.), neu, jung (Ggstz. vetus, priscus), I) eig., v. der Entstehung, A) im allg.: aedes, Plaut.: navis, Liv.: murus (Ggstz. dirutus murus), Liv.: monumenta (Ggstz. refecta), Suet.: ver, Verg. u. Ov.: aestas, Sall. fr. u. Verg.: aetas, die frische Jugend (Ggstz. senior aetas), Ov.: senatus, Liv.: consules, Liv.: maritus, Neuvermählter, Bräutigam, nova nupta, Neuvermählte, Braut, verb. novus maritus et nova nupta, novus maritus cum nova nupta, nova nupta et novus maritus, Bräutigam u. Braut, Braut u. Bräutigam, Plaut., Varro u.a.: nova nuptula, das Bräutchen, Varro fr.: nova vitia (Ggstz. vitia antiquitus tradita), Sen.: novi rhetores (Ggstz. veteres oratores), Tac. dial.: novus homo, ein Ankömmling, Sen. rhet.: milites novi (Ggstz. veteres), Sall. u. Liv.: nova res, Neuigkeit, Cic.: res novae, Neuigkeiten, Cic.; bes. Neuerungen im Staate, Umsturz (des Bestehenden), Revolution, novis rebus studere, Caes.: Rubellium ad novas res extollere, zum Gründer eines neuen Reiches erheben, Tac.: novae leges, Umwälzung der Gesetzgebung, Liv.: frumentum, gleich nach der Ernte, Cic.: lac, junge, frische Milch, Verg.: frons, ein grüner Zweig, Hor. u. Ov. – auch verb. novus et recens, jung u. neu (wo novus das, was unlängst geschehen, recens das, was erst aufgekommen ist, bezeichnet), Ov., Plin. u.a.: exempla nova et recentia (im frischen Andenken stehende), Ggstz. remota et oblitterata, Tac.: res recens nova, das Neue, das ihm kürzlich zugefallen, Cic. ep. 11, 21, 2. – ut ad aestatem rursus novus de integro his instituendis exsudetur labor, Liv. 5, 5, 6. – subst., novum, ī, n., etwas Neues, eine Neuigkeit, num quidnam novi? Cic.: vetera novis antehabere, Tac.: nova peregrinaque omnia priscis ac patriis praeferre, Liv.: afferre aliquid novi, Komik.: iam iam diu nihil novi ad nos afferebatur, Cic., u. eine neue Erscheinung, id novum contuens, Nep.: Plur. nova, Neues (Ggstz. prisca), Liv.; u. neue Einrichtungen, multa in re militari nova afferre (einführen), Nep. – B) insbes.: a) novus homo od. homo novus, ein Neuemporgekommener (Neugeadelter), d.i. aus einer Familie, in der vor ihm noch keiner die hohen Ehrenstellen (die kurulische Ädilität, Prätur u. das Konsulat) verwaltet hat (s. Beier Cic. de off. 1, 138), Cic. Muren. 16. Cic. ep. 5, 18, 1. Liv. 4, 54, 6; 22, 34, 7. Vell. 1, 13, 2; 2, 128, 1. Auct. b. Afr. 57, 4: so auch subst. novus nemo, Sall. Iug. 63, 7: u. Plur., erant complures novi, Sall. Iug. 8, 1: plebs novos (Leute ohne Ahnen) extollebat, Sall. Iug. 65, 5. – b) novae tabulae, neue Rechnungs-, Schuldbücher, durch die bei den Alten Schuldposten getilgt wurden, was bes. bei Überschuldung der Bürger u. nach Unruhen vorkam, Cic. u.a.: dah. übtr., novae tabulae beneficiorum, gleichs. das Ausstreichen der W. aus der Schuldenliste, das Vergessen der W., Sen. de ben. 1, 4, 6. – c) Novae tabernae u. subst. bl. Novae, ārum, f., die Wechslerläden auf der Nordseite des röm. Forums (weil sie i. J. 211 v. Chr. nach einem Brande neu aufgebaut waren), im Ggstz. zu den Veteres auf der Südseite (die vom Brande verschont geblieben waren), Liv. 26, 27, 2: sub Novis, Cic. de or. 2, 266. – d) Nova via, die Neue Straße, führte im Bogen an dem Nordwestabhange des Palatinus hin, von der Höhe (summa Nova via), wo Romulus dem Jupiter Stator einen Tempel gelobt, zur Tiefe des Forums sich senkend, Liv. 1, 41, 4. Vgl. Varro LL. 6, 59. Fest. 174 (a), 13. – II) übtr.: 1) von der Bekanntschaft mit etw., neu, unerfahren, unbekannt, equus, Cic.: ferre novae nares taurorum terga recusant, eine an diesen Geruch nicht gewöhnte Nase, Ov.: rudis ad partus et nova miles eram, Anfängerin, unerfahren, Ov.: m. Dat., novus delictis hostium, ganz unbekannt mit den Vergehen der Feinde, Tac.: dolori, Sil.: m. folg. Infin., nova ferre iugum cervix, nicht gewohnt zu tragen, Sil. 16, 331. – 2) von der Art u. Beschaffenheit, neu, sonderbar, außerordentlich, ungewöhnlich, ungewohnt, unerhört usw., navis (Schiff Argo), Ov.: consilium, Entschluß, Nep.: flagitium, Ter.: genus dicendi, Cic.: ars, Nep.: nova erumpit acies inaudita ante id tempus invisitata que, Liv. 4, 33, 1. – novum est m. folg. ut, Cic. Verr. 5, 13: m. 2. Supin., novum auditu, Val. Max. 5, 2, 2: novum dictu, Pacat. pan. 21 extr. – 3) vom Äußeren, im Ggstz. zum inneren Wesen = alter, alius, ein neuer, anderer, zweiter, novus Hannibal, Cic.: novus Camillus, Liv.: novus Liber pater, Vell.: novus Decius, ein zweiter D. (= ein Ehrenmann voll opferfreudiger Vaterlandsliebe), Hor. Vgl. Ruhnken Vell. 2, 18 u. 82. – 4) von der Reihenfolge u. dem Grade, nur Superl. novissimus, a, um, a) der äußerste, letzte, histrio, Cic.: acies, Hintertreffen, Liv.: agmen, Nachtrab, Caes.: tempus, Nep.: cauda, der äußerste Teil, das Ende des Schw., Ov.: so auch crura, Ov.: luna, Plin.: mare, Tac.: subst., novissimi, die Nachhut, Caes. u. Auct. b. Alex. – b) der äußerste, größte, ärgste, casus, Tac.: exempla, Strafen, Tac. – neutr. pl. subst., a (nach) summa spe novissima exspectabat, Tac. ann. 6, 50.
~a quaedam plasmata, immo diabolica organa
nobilis in Roma vixit pulcherrima virgo / Constantina novae praebens spectacula vitae
contra nascentem heresim ~am laborare contendit
~a monasteria quot et quanta fecerit scribere dissimulo
ecclesiam edificationis genere ~o fecit
semel actum semper est ~um
omnis se lues heresos ‥ insulae ~i semper aliquid audire gaudenti ‥ infudit
mittite ‥ mihi litteras ‥ de sanitate vestra vel nostrorum hominum, vel quid ~i accidisset illis in partibus
cum de ~is et de quibus rarum est disserere disputatur
~a ‥ an nota proponet
non legat eis epistolam nec mittat eis ~a
~a quedam molesta et tristia compellimur nunciare
~a curie Romane que ‥ michi misisitis bene ~a dici possunt, quia prius similia non audivi
~a venerunt ad parliamentum quod Scoti omnes insurrexerunt
~a venerunt principi quod rex Francie vellet precedere nos
~a missa de viginti mille et ducentis Scotis interfectis per regem
pulchra sunt quidem verba ‥ sed ‥ ~a et incerta
vidimus hic quod in oculis nostris ~um apparuit, caseos sc. cervinos
ut Jacobus primus in ~o dumtaxat episcopus Testamento, corporaliter interiit
ossa ejus ‥ in locello ~o posita in ecclesiam transferri
cum item suscitentur omnes, redibit quisque vir ad uxorem suam, quam habuit, aut aliam ~am habebit?
sedis apostolice et ~a et vetera edicta
solebant ‥ tam major ~us quam antiquus et aldermanni pariter ‥ convenire
decimo septimo die ~i mensis
diligit ille Rachel, nec Liam ferre recusat / uxoremque novus duxit utramque Jacob(
Stangrim ~us r. c. de ‥
hec est illa uxor ~i Ade, que ei de proprio latere edificata est cum dormiret in cruce
ne cadat ipse novo plura timere potest
~us militiae ductor
ego ‥ ~us Anglus ‥
exile ‥ et angustum id esset munus quod familiari ab olim suo, ~o Anglo, vir largiretur apostolicus
nova ‥ per regnum de ~i regis adventu fama preconante
duas virgatas terre quas Ricardus ~us homo tenuit
ad quem finem postea devenit negocium nescit, quia ~us homo fuit
tiro, ignarus, ~us
~us ‥ homo et Anglice consuetudinis penitus expers
in Anglorum ecclesie, quae adhuc ad fidem ~a est
excusabitur facile, quia ~um regnum sine magna pecunia non posset regere
dicebatur mensis ~arum fructuum
lac ~um in fiala ponere solebat
dum ~am cervisiam bibit
de fabis siccis j prebendarium rasum vel de ~is cumulatum de granario
quare vinum ~um sc. quando in eo celebratur digestio ‥ movetur sursum
memorandum quod ~us baco incipitur hic primo hoc anno
in discarcacione veteris maeremii ‥ in discarcacione xxviij peciarum ~i maeremii
recentia quasi sanctiora a ~is audire magistris
modernos, ~os
ut ex ~o homine novus videatur fructus exsurgere
creatura Dei sumus per naturam, sed ~a creatura per gratiam
~us ‥ homo eosdem habet domesticos et amicos qui sunt cives sanctorum et domestici Dei
ecclesiam Salesberiensem et ~am fecit et ornamentis excoluit
apparuit ~us viror evangelicae veritatis
Bernardo de ~o Mercato ‥ salutem
ego Rualdus abbas ~i Monasterii Wintonie
~a villa et Huntelega r. c. de ‥
in Novoburgo ‥ pernoctavimus
David rex Scottorum dolo cepit duo castella, sc. ~um Castellum et Carliol’
priori de Novo Loco in Schirewod’
Daniel de ~o Castro
ecclesia Sancti Johannis Baptiste extra Novamportam Dublinensem
denique ecclesiam suam, quam a ~o fecerat, cum fortuitus ignis ‥ pessumdedisset, liberalitate ‥ refecit
in ejus diocesi sunt duo duntaxat cenobia e ~o facta
in ‥ iiij carucis factis de ~o, et in carucis reparandis
capellam ‥ primitus erectam ‥ reparari et reedificari; aliaque plurima edificia eidem capelle ‥ conveniencia de ~o construi facere(
in melius reparatur per fidei gratiam ut quasi de ~o incipiamus, quia de vetustate innovamur
de ~o prescribit rex certam formam episcopis de bastardia
pro lxxxx petr’ plumbi emp’ pro magno plumbo voc’ leBurneleade , de ~o facto hoc anno, xxxx s.
Radulfus quesitus quando levavit tumberellum et per quod warantum dicit quod de ~o et ea occasione quod ‥
ducens filium regis Boemie ‥ per papam de ~o factum imperatorem
comes de Menetheth, jam de ~o captus ‥ et incarceratus
usque ad annum obsessionis Badonici montis, ~issimaeque ‥ non minimae stragis
haec praedicta villa est infra metam ‥ secundum primam mensuram et secundum ~issimam extra(
usque ad hec ~issima tempora nostra
quoniam ~issimis hiis diebus ipsa Petri navicula ‥ pene periclitatur
quid tu ‥ insularis draco ‥ ~issime stilo, prime in malo
interjectiones omnes ‥ in ~issimis syllabis fastigium capiunt ut ‘papae’, ‘attat’
haec ad praecedentis anni ~issimum pertinet mensem
ante ~issimam syllabam prime ‥ persone
die mensis augusti ~issimo
filius ejus ~issimus quem reliquerit superstitem habebit terram illam per finem quem faciet cum domino suo ad voluntatem ipsius domini
sicut sexto die ‥ factus est primus Adam in animam viventem, sic sexto annorum millenario fiat ~issimus Adam in spiritum vivificantem
‘factus est primus Adam in animam viventem ~issimus Adam in spiritum vivificantem’ ‥ ipsum Dominum dicit qui in carne et anima apparens Spiritu Sancto plenus extitit vel omnem electum qui ‥ gratiam quoque Spiritus Sancti ‥ accipit
ut ‥ ~issimos quoque per circuitum mundi terminos evangelii fama percurrat
manum munificentie ‥ usque ad ~issimos fines Anglie porrexistis
‘~issimum quadrantem’, ~issimam cogitationem
requiret usque ad ~issimum quadrantem
patrimonii hujus zelator est Dominus, rationem tecum districtissimam positurus, et usque ad ~issimum quadrantem exiget universa
usque ad quadrantem ~issimum
Johannes evangelista in epistola sua dicit ‘filioli, ~issima ora est’
~issimam horam ~issimum saeculi tempus ‥ dicit juxta illam Domini parabolam
qui ‥ hanc libertatem ‥ firmaverit illaesam ‥ liberetur a Domino cum ~issima insonuerit tuba
en sunt ~issimi dies de quibus ait apostolus: ‥
sciat se in praesenti vita Domini benedictione esse privatum et in ~issimo maledictione subjacere
sciat se ~issima ac magna examinationis die ‥ cum Juda proditore ‥ periturum
ut in eternum duraret et usque ad ~issimum diem
et gemine morti huic in victoria resurrectionis Christi jam ex parte absorpte et in ~issimo die plenius absorbende
sciant se in ~issimo judicio coram omnium justo Deo ipso judice rationem reddituros
quae ~issima mandata sorori commendaverit
in die ~issimo, in fine vite sue
idcirco in omnibus operibus tuis memorare ~issima tua et in aeternum non peccabis
~issimorum suorum in omnibus operibus suis memor
~issima, finis et exitus
~issima sua crebro memorans et vite humane conditionem
ut ~issima nostra ‥ jugiter memoremur
precessor ‥ Dominus Jesus ‥ ~issimus omnium fieri dignatus est
prostratus jacebit et ubique in conventu ~issimus erit
credo ‥ in ~issimum Deum, unum atque verum, trinum personis, unum subsistentia
nŏvus, (5) a, um (νέος), novior Varro L. 6, 69 ; Gell. 6, 17, 8 ; novissimus ¶ 1 nouveau, jeune : novum vinum Cic. Br. 287, vin nouveau, jeune ; novi milites Sall. J. 87, 2, les jeunes soldats, les nouvelles recrues || [expressions part.] : a) res novæ, nouveautés politiques, changement politique, révolution : Cic. Cat. 1, 3 ; Agr. 2, 91 ; Cæs. G. 1, 9, 3 ; 1, 18, 3, etc. [mais = événements nouveaux, nouvelles : Cic. Fam. 7, 18, 4 ] ; b) tabulæ novæ, nouveaux livres de compte [où sont inscrites les dettes] = ou réduction ou abolition des dettes : Cic. Off. 2, 84 ; Phil. 6, 11 ; Att. 5, 21, 13 ; 14, 21, 4 ; Cæs. C. 3, 1, 3 ; 3, 21, 2 ; Sall. C. 21, 2 ; [fig.] Sen. Ben. 1, 4, 6, table rase ; c) novus homo, homo novus, homme nouveau [qui ne descend pas dʼune famille noble, et qui, exerçant le premier une magistrature curule, fonde ainsi sa noblesse] : Cic. Off. 1, 138 ; Mur. 16 ; Verr. 2, 5, 181, etc. ; d) n. pris substt novum, chose nouvelle : aliquid novi, qqch. de nouveau, cf. Pl. Cas. 70 ; Cic. de Or. 2, 13, etc. ; pl., Quint. 10, 3, 32 ; e) m. pl. novi, les écrivains nouveaux, les modernes : Quint. 2, 5, 26 ; 5, 4, 1 ; 8, 5, 12 ¶ 2 nouveau, dont on nʼa pas lʼhabitude : equus intractatus et novus Cic. Læl. 68, un cheval qui nʼest pas dressé et quʼon ne connaît pas || [poét.] qui nʼa pas lʼhabitude [av. dat.] : novus dolori Sil. 6, 254, novice dans la douleur ¶ 3 étrange, singulier : novum crimen Cic. Lig. 1, une accusation sans précédent ; nova tibi hæc sunt et inopinata ? Cic. Verr. 2, 2, 24, ce sont pour toi des faits nouveaux, inattendus ? ¶ 4 nouveau, qui se renouvelle, varié : ad causas simillimas inter se novi veniebamus Cic. Br. 324, nous plaidions des causes très semblables entre elles sans nous répéter ¶ 5 nouveau = autre, second : nove Hannibal Cic. Phil. 13, 25, ô nouvel Hannibal ; novus Camillus Liv. 22, 14, 10, un nouveau Camille ¶ 6 superl. novissimus, a, um = extremus, le dernier [emploi entré dans la langue à lʼép. de Varron , v. Varro L. 6, 59 et Gell. 10, 21, 1 ] ; Cic. Com. 30 ; Cæs. G. 2, 11, 4, etc. ; qui ex iis novissimus convenit Cæs. G. 5, 56, 2, celui dʼentre eux qui vient le dernier à la réunion ; novissimum agmen Cæs. G. 1, 15, 2, lʼarrière-garde || novissima exempla Tac. Ann. 12, 20, les derniers châtiments, les dernières rigueurs ; pl. n. novissima exspectare Tac. Ann. 6, 50, attendre le pire sort.
- 1. nieuw, jong, vers [miles rekruut; legiones nieuw gelicht; nupta pas getrouwd; consules; luna nieuwe maan; aestas begin v.d. zomer; aetas jeugd; aedes; navis; monumenta; frumentum pas geoogst; frons groen loof; lac verse melk]; ➤ -a res nieuwigheid; -ae res nieuwigheden; vernieuwingen, ihb. revolutie, omwenteling; -is rebus studere; -ae leges verandering in wetgeving; -ae tabulae nieuwe rekeningen, schulddelging; homo ~ nieuwkomer (eerste in een familie die een curulisch ambt bekleedt); Novae (tabernae) stalletjes v. wisselaars aan de noordkant v.h. Forum Romanum (in 211 v. Chr. na een brand opnieuw opgebouwd); Nova via straat van de Palatijn naar de wijk Velabrum; — subst. (a) novus, ī m rekruut; ➤ novi veteresque rekruten en ervaren soldaten; (b) novum, ī n nieuwigheid; nieuwe gebeurtenis; plur. vernieuwingen;
- 2. ongehoord, ongewoon, onverwacht, bijzonder, ongekend [crimen; genus dicendi; consilium; flagitium; ars; furor]; ➤ -um et inauditum; novum est ut het is ongewoon dat;
- 3. onervaren, onbekend (abs.; in, met: abl.; ad) [equus groen, niet gedresseerd];
- 4. nieuw, ander, tweede (= alter, alius) [Hannibal];
- 5. superl. novissimus, a, um (a) (v. plaats) uiterst, achterst, laatst [agmen achterhoede; acies achterste slaglinie; cauda punt v.d. staart]; — subst. novissimī, ōrum m achterhoede; (b) (v. tijd) laatst, jongst [proelium; tempus; verba]; (c) (Tac.) uiterst, grootst, ergst [casus; exempla]; ➤ novissima exspectare;
- 6. adv. novē nieuw, vrijwel alleen superl. novissimē (a) onlangs; (b) het laatst, voor het laatst; (c) uiteindelijk; (d) (in een opsomming) ten slotte; ➤ primum . . . deinde . . . novissime . . .
novus , a, um. adj. c. s.
新者。新近者。新鮮者。Anguis novus 脫殼之蛇。Novis rebus studere 謀反叛。Novi homines 新起家之人。新貴家子弟。Nihil erat novi in epistola 書中無新聞。
Suggest a Translation
See an image
新者。新近者。新鮮者。Anguis novus 脫殼之蛇。Novis rebus studere 謀反叛。Novi homines 新起家之人。新貴家子弟。Nihil erat novi in epistola 書中無新聞。
Suggest a Translation
See an image
novus
adj.
- 1 NV-, new, not old, young, fresh, recent: civitates condere novas: nobilitas, S.: ut rursus novus de integro exsudetur labor, a new task . . . all over again, L.: imperator, S.: novum de integro proelium, L.: hanc ipsam novam (rem) devoravit, his latest windfall: flores, new-blown, H.: serpens, which has cast its old skin, O.: caro, fresh, Iu.—Plurm. as subst, the moderns, our contemporaries: Quae veteres factitarunt si faciant novi, T.—Singn. as subst: num quidnam esset novi?any news?—With tabernae, the new shops(of money-changers in the Forum): tabernae argentariae, quae nunc novae appellantur, arsere, L.: sub novis (sc. tabernis): Nova via, New street(skirting the north-western slope of the Palatine hill), L.—With tabulae, new account-books, a new account(cancelling old debts): quid enim exspectas? bellum? . . . an tabulas novas? i. e. an abolition of debts: polliceri tabulas novas, S.—With homo, the first of a family to obtain a curule office, one newly ennobled, an upstart, self-made man: me hominem novum consulem fecistis: hominibus novis honores mandare.—As subst.. Hic novus Arpinas, ignobilis, Iu.: pauci consules facti sunt, novus ante me nemo: plebes novos extollebat, men without ancestors, S.—With res, a new thing, news, novelty, innovation, revolution: rem ullam novam adlatam esse: Maelius novis rebus studens, a revolution: cupidus rerum novarum, Cs.: plebes novarum rerum cupida, S.: novarum rerum avidi, S.—New, novel, strange, singular, unusual, unheard of: em nova res ortast, T.: genus pugnae, Cs.: nova tibi haec sunt et inopinata?: Ignoti nova forma viri, V.: monstra, H.: nova acies inaudita ante id tempus, L.—Singn. as subst: ne quid novi fiat.—New, unused, unaccustomed, inexperienced: maritus, T.: Et rudis ad partūs et nova miles eram, O.: delictis hostium novus, Ta.—Of order, only sup, latest, last, hindermost, extreme: novissimi histriones: novissimum agmen, rear, Cs.: verba, parting, V.: cauda, i. e. end, O.—Plurm. as subst, the rear, last line: novissimis praesidio esse, Cs.: novissimos adorti, Cs.
-
…ac satis habebat in praesentia hostem rapinis, pabulationibus populationibusque prohibere. Ita dies circiter XV iter fecerunt uti inter novissimum hostium agmen et nostrum primum non amplius quinis aut senis milibus passuum interesset. Interim cotidie Caesar Haeduos frumentum ,…
Julius Caesar, Gallic War
-
…. Capto monte et succedentibus nostris, Boii et Tulingi, qui hominum milibus circiter XV agmen hostium claudebant et novissimis praesidio erant, ex itinere nostros ; ab ; latere aperto adgressi circumvenire, et id conspicati Helvetii…
Julius Caesar, Gallic War
-
…timerent ne aversi ab hoste circumvenirentur, audacius resistere ac fortius pugnare coeperunt. Interim milites legionum duarum quae in novissimo agmine praesidio impedimentis fuerant, proelio nuntiato, cursu incitato in summo colle ab hostibus conspiciebantur, et T .…
Julius Caesar, Gallic War
-
…, adquirere ad fidem quid enim exspectas bellum quid ergo in vastatione omnium tuas possessiones sacrosanctas futuras putes an tabulas novas errant qui istas a Catilina exspectant meo beneficio tabulae novae proferuntur, verum auctionariae ; neque enim isti qui possessiones…
Cicero, in Catilinam
-
…utroque latere instare et rem esse in angusto vidit, neque ullum esse subsidium quod submitti posset, scuto ab novissimis uni militi detracto, quod ipse eo sine scuto venerat, in primam aciem processit centurionibusque nominatim appellatis reliquos cohortatus…
Julius Caesar, Gallic War
-
…oneris turrim in muro sese ; posse ; conlocare confiderent Ubi vero moveri et adpropinquare muris viderunt, nova atque inusitata specie commoti legatos ad Caesarem de pace miserunt, qui ad hunc modum locuti, non se existimare…
Julius Caesar, Gallic War
-
…noluerant, ita populi Romani exercitum hiemare atque inveterascere in Gallia moleste ferebant, partim qui mobilitate et levitate animi novis imperiis studebant ; ab non nullis etiam quod in Gallia a potentioribus atque iis qui ad conducendos homines facultates habebant…
Julius Caesar, Gallic War
-
…nondum perspexerat, exercitum equitatumque castris continuit. Prima luce, confirmata re ab exploratoribus, omnem equitatum, qui novissimum agmen moraretur, praemisit. His Q. ; Pedium et L. ; Aurunculeium Cottam legatos praefecit ; T…
Julius Caesar, Gallic War
-
…declararent utrum proelium committi ex usu esset necne ; eas ita dicere non esse fas Germanos superare, si ante novam lunam proelio contendissent. Postridie eius diei Caesar praesidium utrisque castris quod satis esse visum est reliquit, alarios omnes…
Julius Caesar, Gallic War
-
…poterat et Helvetiis erat amicus, quod ex ea civitate Orgetorigis filiam in matrimonium duxerat, et cupiditate regni adductus novis rebus studebat et quam plurimas civitates suo beneficio habere obstrictas volebat. Itaque rem suscipit et a Sequanis impetrat ut…
Julius Caesar, Gallic War