pietas
pietas, dutiful conduct, sense of duty, religiousness, devotion, piety
pietas is just conduct towards the gods
dutifulness toward one’s fatherland or parents advises to take care of one’s obligations
fortunate in the piety of a son
pietās, ātis, f.: piety, reverence, devotion, love with respect to gods or parents, 1.10; in other relations, dutiful affection; fidelity, regard; righteousness; pity for the injured, just retribution, justice, 2.536; pity, compassion, mercy, 5.688; patria pietās, affection for a parent, 9.294. (pius)
pĭĕtas, ātis, f. [pius], dutiful conduct towards the gods, one's parents, relatives, benefactors, country, etc., sense of duty.
- I Lit.
- A With respect to the gods, piety: est enim pietas justitia adversus deos, Cic. N. D. 1, 41, 115; 1, 2, 3; cf.: aequitas tripartita dicitur esse; una ad superos deos, altera ad manes, tertia ad homines pertinere. Prima pietas, secunda sanctitas, tertia justitia aut aequitas nominatur, id. Top. 23, 90: pietas adversus deos, id. Fin. 3, 22, 73: deos placatos pietas efficiet et sanctitas, id. Off. 2, 3, 11; id. Rep. 1, 2, 2: senex fretus pietate deum, Naev. B. Punic. 3, 1; Enn. ap. Non. 160, 2 (Trag. v. 369 Vahl.): nec pietas ulla est, velatum saepe videri Vortier ad lapidem atque omnes accedere ad aras, etc., that is not piety, to incline with veiled head to the marble, etc., Lucr. 5, 1198.—
- 2 Conscientiousness, scrupulousness, Ov. F. 6, 607.—So of love and duty towards God (eccl. Lat.; freq.), Vulg. 2 Macc. 3, 1; id. 2 Pet. 1, 6.—Plur., Vulg. 2 Pet. 3, 11.—
- B With respect to one's parents, children, relatives, country, benefactors, etc., duty, dutifulness, affection, love, loyalty, patriotism, gratitude, etc.: Pa. Salve, mi pater insperate. Tr. Volup est, quom istuc ex pietate vestrā nobis contigit, Plaut. Rud. 4, 4, 132 (1176): patrem tuom si percoles per pietatem, dutifully, id. Trin. 2, 2, 3 (278): justitia erga deos religio, erga parentes pietas nominatur, Cic. Part. 22, 78: quid est pietas, nisi voluntas grata in parentes? id. Planc. 33, 80: justitiam cole et pietatem, quae cum sit magna in parentibus et propinquis, tum in patriā maxima est, id. Rep. 6, 15, 15; cf.: pietas, quae erga patriam aut parentes, aut alios sanguine conjunctos officium conservare monet, id. Inv. 2, 22, 65; id. Rosc. Am. 13, 37: pietas in matrem, id. Lael. 3, 11; id. Att. 13, 39: mi mater, tua pietas plane nobis auxilio fuit, Plaut. Poen. 5, 4, 122 (1295); cf. v. 99: felix nati pietate, Verg. A. 3, 480: solemnia pietatis, the last offices, Tac. Agr. 7: egregium narras mirā pietate parentem, Cat. 66, 29: pietas erga aliquem, Cic. Fam. 1, 1, 1: in aliquem, id. ib. 1, 9, 1: hic tui omnes valent summāque pietate te desiderant, id. ib. 6, 20, 2: nec publicae pietatis intererat, quid vocarere, to the affection of the citizens, Plin. Pan. 21, 3: militiae, Luc. 4, 499.—Towards a husband (rare): neque id (officium nostrum) magis facimus quam nos monet pietas, Plaut. Stich. 1, 1, 6 (6); cf.: scelus est pietas in conjuge Tereo, Ov. M. 6, 635.—The formula PIETATIS CAVSA or EX PIETATE (opp. EX TESTAMENTO), in epitaphs, denotes that the heir raised the monument to the deceased, not because compelled by the latter's last will, but out of affection and respect, Inscr. Orell. 4692; Inscr. Fabr. p. 710, n. 314.—
- II Transf., in gen. (mostly poet. and in post-Aug. prose).
- A Justice: at tibi ... pro talibus ausis Di, si qua est caelo pietas, quae talia curet, Persolvant grates dignas, etc., Verg. A. 2, 536; cf. Sil. 6, 410; so Verg. A. 5, 688: summa deum pietas, Stat. S. 3, 3, 1; cf. Liv. 4, 42.—
- B Gentleness, kindness, tenderness, pity, compassion: permittite Patres Conscripti a pietate vestrā impetrari, ut damnatis liberum mortis arbitrium indulgeatis, Suet. Dom. 11: senatus, Plin. Pan. 79, 4; Dig. 48, 9, 5.—In addressing a person: mea pietas, my kind friend, Plaut. Bacch. 5, 2, 57 (1176).—
- III Pĭĕtas, personified, a goddess, Piety, who had two temples at Rome, Liv. 40, 34, 5; Cic. Leg. 2, 8, 19; 2, 11, 28; id. Div. 1, 43, 98; Plin. 7, 36, 36, § 121; Val. Max. 5, 4, 7; Fest. p. 209 Müll.; Inscr. Orell. 1824 sq.; 3291.
pietās, ātis, f. (pius), die pflichtmäßige Gesinnung, das Pflichtgefühl, I) eig.: a) gegen Gott = die Frömmigkeit, Cic. u.a. – b) gegen Eltern, Kinder, Geschwister, Anverwandte, Vaterland, Obrigkeit, Wohltäter, (zärtliche) Liebe, (zärtliche) Anhänglichkeit, Zärtlichkeit, liebevolle Gesinnung, liebevolles Benehmen, kindliche Pflicht, kindliche Dankbarkeit, Vaterlandsliebe usw., Cic. u.a.: tua pietas, deine Zärtlichkeit, du als zärtlicher Sohn, Plin. ep. 10, 1, 1: pietatem gnati! das ist die Liebe des Sohnes (zu seinem Vater)! Ter. Andr. 869. – m. erga od. in u. Akk., erga me, Traian. in Plin. ep. 10, 9 (25) extr.: in patrem patriamque, Liv. 7, 10, 3. – c) die Gerechtigkeit, Verg. Aen. 2, 536, Sil. 6, 410. – d) die Sanftmut, Barmherzigkeit, Gnade, das Mitleid, Verg., Suet. u. ICt. – II) personif., Pietās, als Göttin, Cic. de legg. 2, 19: ihre zwei Tempel in der neunten u. elften Region Roms, Cic. de div. 1, 98. Liv. 40, 34, 4. Val. Max. 5, 4, 7.
quid ~as nisi Dei cultus?
~as est cultus Deo exhibitus
quod nos ~atem, hoc Greci theosebeian, id est Dei cultum appellant
in una significatione dicitur ~as ad Deum et in alia significatione dicitur ad parentes
anno ‥ a vere ~atis initio millesimo quingentesimo vicisimo nono
pro ~atis zelo
~ate religionis inbutus
~as ‥ærfastness
erat ‥ ante Deum ~ate devotus
nam omnibus saecularibus studiis praeferebat scientiam ~atis, quae in evangelicis et apostolicis continetur litteris
quotienscunque aliqua pro opere ~atis membris Christi impendimus nostrae animae prodesse credimus
ea quae in propheticis, evangelicis, et apostolicis litteris discere poterant ~atis ‥ opera ‥ observantes
accensi sunt in fide ac devotione ~atis ad orandum vel ad elimosynas faciendas
ut ad vestrae ~atis praesentiam epistulares litterarum apices dirigerem
una malae aestimationis fama de vita ~atis vestrae ad auditum nostrum pervenit
misi vestrae ~ati ‥ verba salutationis
vestram imprecor benivolam ~atem
supplicantes, quatinus in his que ipse ‥ vobis suggesserit, vestra velit ~as benigniorem aurem inclinare
ut ‥ vestre reconciliari valeant ~ati
mittimus ad vos ‥ monachos ‥ per quos si vestre sederit ~ati, electio eadem examinari poterit
ut ‥ / cernuus oraret fretus pietate Tonantis
in nomine Salvatoris cujus ~ate regimen assequuti sumus ‥
spiritus ~atis qui fuit cum Moyse
permissus est Malchus vulnerari ut Petri ostenderetur constantia et Domini claresceret ~as
sed Domini pietas rapuit de fastigiorum / casibus insontem
pro tali ‥ eventu contristatis ~as Dei suffragata est
nec deitas in eo, pietas, ejusve potestas / sunt diversa sibi; nec tria sunt, sed idem
Domine, ‥ qui alienis didicisti misereri ‥ et parcere, tuis servientibus ‥ claudes viscera ~atis?
~as divina, quae suorum semper reminiscitur militum, pro fetenti sterquilinio olfactum ambrosiae ‥ clementer contulit
non tamen divina ~as plebem suam ‥ deseruit
si mihi ~as superna aliqua vivendi spatia donaverit
hanc vocem quadam nocte audivit de superna ~ate, “liberaberis ab hac pena”
cui ‥ sacerdotale solatium intuitu divine ~atis indulgeas
superveniens ex ~ate divina fertilitas
dicens se omnem ~atem conjugis et filiorum amisisse ‥ ideoque soli Deo velle adherere
~as est per quam sanguine junctis et patrie benivolum officium et diligens tribuitur cultus
in sacra pagina commendatur hec ~as, ut filii diligant parentes et parentes filios et consanguineos
quis ‥ ab illo vos antistite separans arceat, qui vos ‥ nutriendo, docendo, castigando paterna provexit ~ate ‥?
te quoque pontificum mitissime vocibus oro / flebilibus, succurre mihi pietate paterna
paterna ejus ~as
~as est per quam ‥ patrie ‥ officium ‥ tribuitur
ut ‥ quem ‥ vestrorum potens meritorum suffragium benigna ~ate [gl.: i. clementia ] clementer
genti suae ‥ ~ate largiendi ‥ multum profuit
gratias agentes propter ejus ineffabilem ~atem, qua mundum a laqueis diaboli redemptum descendit
maximam ‥ partem sine ~ate trucidarunt
impia mors †pietete [l. pietate ] carens communis habetur / omnibus; adnichilat omnes, mors parcere nescit
invenit latronem in medio domus jacentem et ~ate commotus super eum sanari eum fecit et dimisit
~ate erga pauperes
similem lactationis ~atem sensit monachus ‥ perpetuam famam meritus pro misercordia matris
cum ‥ humillimis ~atum obscurationibus
qui hanc ~atem in elemosinam sempiternam ‥ donaverat
1 pĭĕtās, (8) ātis, f. (pius), sentiment qui fait reconnaître et accomplir tous les devoirs envers les dieux, les parents, la patrie, etc. [trad. variable, suivant lʼobjet] : [envers les dieux] piété : Cic. Nat. 1, 115 ; Top. 90, etc. ; [envers les parents] piété, pieuse affection : Cic. Læl. 11 ; Planc. 80, etc. ; [envers la patrie] amour de la patrie, patriotisme : Cic. Rep. 6, 15 ; Inv. 2, 65, etc. ; [en gén.] amour respectueux, tendresse, etc. [envers = adversus, erga, in acc.] : tua pietas Pl. Pœn. 1277, ton affection [paternelle] ; pietas gnati Ter. Andr. 869, affection filiale ; alicui pietatem præstare Cic. Br. 126, montrer son affection à qqn || [en part.] équité divine, justice divine : Virg. En. 2, 536 || sympathie, bonté, bienveillance : Suet. Dom. 11 ; Plin. Min. Pan. 79, 4.
- 1. plichtsgevoel, plichtsgetrouw gedrag tegenover goden en mensen (m. erga; in): (a) (jegens de goden) vroomheid, eerbied, ontzag [in deos]; (b) (jegens ouders en familie) liefde voor ouders, broers, zussen of kinderen, genegenheid [in matrem]; ➤ iustitia erga deos religio, erga parentes ~ nominatur (Cic.); (c) (jegens vrienden en echtgenoten) liefde, trouw [in amicum]; (d) jegens het vaderland [in patriam];
- 2. (poët.; postklass.) zachtmoedigheid, mildheid, medelijden, genade [senatūs];
- 3. (Verg.) gerechtigheid van de goden; ➤ si qua caelo est ~; summa deum (= deorum) ~;
- 4. (personif.) Pietās als godin;
- 5. (eccl.) het (ware) geloof.
Cum ad placitum veniret, videretque omnes suæ parti favere, adversarium vero undique et ab omnibus destitutum,Galfridus Monemuthensis, lib. 2. cap. 5 :Pietate ductus, aliquos e suis placitoribus clam dirigebat, qui ejus partes defenderent.
Maximamque partem sineLib. 7. cap. 3 :Pietate trucidarunt.
Quos sine Pietate laceratos coegit in patriam remeare.Chronic. Episcop. Metensium :
. Mox :Pietate ipsorum ductus
Quem suorum movebat Pietas.Vide Salmasium ad Capitolinum pag. 249.
Pitié, idem quod
Aumône, in Testam. ann. 1366. inter Probat. Hist. Sabol. pag. 384 :
Laquelle chappellenie nous avons donnée en Pitié et en aumosne à nostre bien amé chappellin, monsieur Gilles Gaulier prestre.
Unum calicem, tabulam depictam in qua est Pietas, unam capam floridam et capellam rubeam.Nostris
Notre Dame de Pitié.
Ego Lambertus divina annuente clementia Congregationis S. Albini... Rector. Notum siquidem fieri exopto... quod adierint clementiam Pietatis nostræ fratres prædictæ Congregationis, etc.Occurrit rursum infra.
Imperante domno nostro Ottone pacifico magno imperatore, anno Pietatis ejus viij. etc.Alia ann. 972. ibid. :
Regnante domno Ottone piissimo perpetuo augusto,... anno Pietatis ejus... sexto, etc.
pietās ātis, f
- pius, dutiful conduct, sense of duty, religiousness, devotion, piety: quibus decus pietas omnia quaestui sunt, S.: erga deos: deos placatos pietas efficiet: pretium pietatis amarum, scrupulousness, O.—Faithfulness to natural ties, duty, affection, love, loyalty, patriotism, gratitude: matris ferre iniurias me pietas iubet, T.: quid est pietas, nisi voluntas grata in parentes?: filii: quibus quoniam pro pietate satis fecerit, patriotism, Cs.: quattuor tribunorum (i. e. in imperatorem), L.: felix nati pietate, V.: solemnia pietatis, the last offices, Ta.: in patrem patriamque, L.: in coniuge, O.—Justice: si qua est caelo pietas, V.— Person., as a goddess, Piety, C., L.
-
…parte pudor pugnat, illinc petulantia ; hinc pudicitia, illinc stuprum ; hinc fides, illinc fraudatio ; hinc pietas, illinc scelus ; hinc constantia, illinc furor ; hinc honestas, illinc turpitudo ; hinc continentia, illinc…
Cicero, in Catilinam
-
…modum exaedificatas, visere templa deorum, quae nostri maiores, religiosissumi mortales, fecere. Verum illi delubra deorum pietate, domos suas gloria decorabant neque victis quicquam praeter iniuriae licentiam eripiebant. At hi contra, ignavissumi homines ,…
Sallust, Catilina
-
…, illa mariti ; lurida terribiles miscent aconita novercae ; filius ante diem patrios inquirit in annos. Victa iacet pietas, et virgo caede madentis, ultima caelestum terras Astraea reliquit. Neve foret terris securior arduus aether, adfectasse…
Ovid, Metamorphoses
-
…. Musa, mihi causas memora, quo numine laeso, quidve dolens, regina deum tot volvere casus insignem pietate virum, tot adire labores impulerit. Tantaene animis caelestibus irae Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni, Karthago…
Vergil, Aeneid
-
…Caesareo Romanum exstinguere nomen, attonitum tanto subitae terrore ruinae humanum genus est totusque perhorruit orbis nec tibi grata minus pietas, Auguste, tuorum est, quam fuit illa Iovi. Qui postquam voce manuque murmura conpressit, tenuere silentia…
Ovid, Metamorphoses
-
…non facile Gallos Gallis negare potuisse, praesertim cum de recuperanda communi libertate consilium initum videretur. Quibus quoniam pro pietate satisfecerit, habere nunc se rationem offici pro beneficiis Caesaris monere, orare Titurium pro hospitio, ut suae ac…
Julius Caesar, Gallic War
-
…tuae vitae repositam esse dicebant ; qua in re peccavi scelerateque feci. nam si occidissem, mors ipsa meam pietatem amoremque in te facile defenderet ; nunc commisi ut me vivo careres, vivo me aliis indigeres, mea vox…
Cicero, Epistulae ad Quintum fratrem
-
…intellexi te perspicere meam in te pietatem ; quid enim dicam benevolentiam, cum illud ipsum gravissimum et sanctissimum nomen pietatis levius mihi meritis erga me tuis esse videatur quod autem tibi grata mea erga te studia scribis esse, facis…
Cicero, Epistulae ad Familiares
-
…esse in ea natura, quae sua voluptate laetans nihil nec actura sit umquam neque agat neque egerit Quae porro pietas ei debetur a quo nihil acceperis, aut quid omnino cuius nullum meritum sit ei deberi potest est enim pietas…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…honesteque dicatur, quod non ab iis partum confirmatumque sit, a quibus civitatibus iura discripta sunt. Unde enim pietas aut a quibus religio unde ius aut gentium aut hoc ipsum civile quod dicitur unde iustitia, fides, aequitas…
M. Tullius Cicero, De Republica