rumpere

rumpere [CL] 1 to cause (container) to split open, burst. b to break open (room or other enclosed space, also transf.). c to break (w. a plough or sim.) soil. Johannes Crisostemus ait de hac piscatione in qua ~ebantur retia Comm. Cant. III 97; 796 utres veteres ‥ ~untur et ad veteres consuetudines perfidiae revolvuntur [w. ref. to Matth. ix 17] Alcuin Ep. 113 p. 165; frugibus inmensae ruperunt horrea messes Wulf. Swith. II 517; quisque sui juris effectus recurret ad illam, quam primum rupto praedam gustaverat ovo [Juv. 14. 84] J. Sal. Met. 865A; sicut mustum in lagunculis conclusum non potest contineri nisi ~antur ‥ T. Chobham Serm. 19 f. 68rb.  b pectoris abdita soli / claustra patent Domino, carnis quae pondere rupto / incipient certis jam credo patescere signis Bede CuthbV 710; atria gazarum rumpunt regalia, genti / mittere dona parant ignotae Alcuin SS Ebor 53.  c potest et de heretico specialiter intelligi qui pulcherrimos ac florentissimos divinorum eloquiorum campos noxio linguae suae vomere ~it Bede Prov. 989A. 2 to fracture (part of body, also fig.). b to rupture (skin or abscess); c (internal organ); d (transf., bubble); e (p. ppl., of person suffering rupture, also as sb.). fustibus nodosis dorsum ejus verberatum ~itur Bede Mart. 1140A; pectus singultibus suspiriisque ~etur, nisi tangam Ailr. Inst. Inclus. 31 p. 672; immo, quod non vult quare orabitis, cum vobis, non dico orantibus, sed precordia orando ~entibus, nullatenus fiet? Is. Stella Serm. 36. 16. 1811D.  b quid faciunt miseri? rumpantur dorsa flagellis Alcuin Carm. 108. 2. 3; subito rupta cute, cum sanie vermes ebulliunt, resedit tumor, dolor omnis abcessit Ailr. Ed. Conf. 762A; statim apostemate rupto, concretus ille putridus sanguis erupit, sedatoque tumore dolor omnis abcessit Ib. 788D; saponaria ‥ apostemata omnia curat et ~it et mundificat Gad. 29. 2.  c Arrius infaustus, ventris dum viscera foeda / turpiter egessit ruptis extalibus ani Aldh. VirgV 977; quae dolum proditionis conceperant rupta caderent et vacuas evolverentur in auras Bede Acts 944C; enula nefreticis, ruptis, ventrique medetur / stipato Neckam DS VII 227; quedam ‥ ventum in dextra vel sinistra parte matricis habent ut quasi rupte vel yliose appareant Gilb. VII 299v. 1; Judas cibos Domini quos indigne comedit ruptis visceribus turpiter egisset T. Chobham Serm. 24 f. 10ra.  d ni statim rumpantur viscera tactu Aldh. Aen. 62 (Famfaluca) 4.  e obiter ruptus est, quia equo insidens demissis straphis gambas fluidas defendebat pluvia multa madens W. Cant. Mir. Thom. II 85; hoc faciunt ribaldi in Italia quando volunt nocere herniosis vel ruptis Gad. 129v. 1; vidit quendam servientem ‥ decani Sarum ‥ ruptum, quod intestina ejus descenderant ad bursam virilem adeo quod vix ire potuit, vigilantem ad tumbam Osmundi Episcopi ‥ et postea ibidem plene curatum Canon. S. Osm. 36. 3 to break through (barrier or sim.), so as to escape or penetrate (also fig.); b (bond or chain, also fig.). c (carceres ~ere) to break gaol, escape. illi priores inimici ‥ terminos ~unt caeduntque omnia Gildas EB 16; tunc iterum nutu nimborum obstacula rupit Aldh. VirgV 263; vento ‥ cessante, ruptisque arenarum cumulis, suo redditur alveo [Nilus] Bede NR 227; Laurentius cum ipso duce Augustino primus venit, cum quo ‥ diaboli aciem primus rupit Gosc. Transl. Aug. 20B; quos etiam mittunt vivaria rupta virorum, / cum Venus impellit, cumve Laverna trahit J. Sal. Enth. Phil. 1751; per crucem vero ruptus fuit murus peccatorum qui erat inter nos et Deum Beleth RDO 96. 97D.  b consanguineae germanitatis jura et devotae fraternitatis vincula limphatico ritu ~ente Aldh. Met. 2 p. 68; perniciter stricta ligamina ut stuparum putamina ~untur [gl.: i. franguntur, scinduntur] Id. VirgP 35; ~untur arta vincula, aperta sunt ergastula et claustra cedunt omnia Gosc. Transl. Mild. 23; vinculis ruptis quibus satis tenuiter alligantur Gir. EH I 15.  c in custodia ‥ tentus usque ante tribunal convocandi cleri sisti posset, rupit carceres et aufugit G. Hen. V 1. 4 a (of natural force or liquid) to break out, burst forth; b (of tear or speech). c to cause (natural force or liquid) to burst forth; d (tear or speech). e (of person) to burst (into tears). a rursus mane vident rumpente crepuscula luce / beluis effossum funesto corpus ab antro Aldh. VirgV 1569; quando in diebus Noe rupti sunt omnes fontes abyssi magnae Bede Prov. 952C; tunc enim post hiemem vestitur tellus herbis, et in florem cuncta ~untur Alcuin Dub. 1119A; dum abyssus peccatorum invocaret abyssum judiciorum Dei ‥ rupti sunt fontes abyssi magne, et cataracte celi aperte sunt Bald. Cant. Serm. 6. 11. 415B.  b laus autem ipsa, quo magis dirumpitur, magis augetur, ~itur in canoris vocibus, augetur in jubilo cordis Eadmer V. Osw. 36; ~antur cataracte miseri capitis, deducant oculi lacrimas per diem et noctem Ailr. Spec. Car. I 34. 541D.  c Musis fontem ungula sua [sc. Pegasi] rupisse dicitur Alb. Lond. DG 14. 3.  d tales ex atro dum rupit [cenodoxia] pectore voces Aldh. VirgV 2683.  e s1213 rex ‥ in fletum ~ens coram legato et regni proceres promisit se satisfacere in omnibus Eul. Hist. III 103. 5 a to break (something with linear extent), sever, snap (esp. rope). b to make (something solid) break, fracture, disintegrate. c to break (part of a thing) off (from a whole). d to tear (hair). a tremebat tellus turbida / atque eruta robora / cadebant cum verticibus / simul ruptis radicibus (Aldh.) Carm. Aldh. 1. 44; scriptura dicente quia funiculus triplex difficile ~itur quia nimirum observatio mandatorum Dei quae in cordibus electorum fide spe et dilectione supernae retributionis firmata est nullo temporalium rerum potest obstaculo dissolvi Bede Templ. 787B; 747 aureo celestis amoris vinculo, quod ~i non potest, invicem catenati Bonif. Ep. 78; c803 si quoquo modo desiderium hoc mihi ‥ evenire valeat, antequam ~atur vitta aurea, et conteratur rota super fontem [w. ref. to Eccles. xii 6] Alcuin Ep. 239; [rex] retraxit habenas, vectorem quoque reflectere nisus, cum repente ruptis frenis et de manu porro rejectis volucri cursu sessorem regem equus asportat Osb. V. Dunst. 18; violentia undarum vel fluctuum anchorae lapserunt, funes ‥ ~ebantur Sæwulf 63; queritur si filum ponatur quasi ligando super campanam, quare dum campana sonat ~itur Quaest. Salern. B 123.  b dum aratri stibam postergum respiciens neglegenter regeret, ruptis [gl.: i. fractis, scissis] sulcorum glebulis jugerum occa nugaciter deperiret Aldh. VirgP 31; capitium quippe tunicae hyacinthinae firmissimam habet oram et ex sese textam ne facile ~atur Bede Tab. 475C; quoniam sepissime dum denarii eligebantur, flectebantur, ~ebantur, respuebantur, statuit ut nullus denarius vel obolus integer esset Eadmer HN p. 230; frusta quoque de marmorea urna quam ruperant quidam asportaverunt Ord. Vit. VII 12 p. 211; quum [Valens] vellet edicta noxia catholicis scribere, nullo modo potuit calamum aptare, unde etiam chartam rupit R. Niger Chr. I 43; 1451 si ‥ contingat aliquam navem alterius parcium predictarum naufragium pati aut ~i et aliqua personarum existencium in navi sic naufragium passa vel rupta superstes remanserit RScot 351a.  c rescindunt corvi nigro sub crimine pactum, / effringuntque domus, ruptoque e culmine culmos / in propriae gaudent transferre cubilia prolis Bede CuthbV 432; ecce schismaticus error partem ~it ab ea [sc. ecclesia] et charitatis unitatem maculavit Alcuin Dogm. 121B.  d videres autem gentem sex navium bellum aspicientem, et auxilium ferre nequientem, pugnis cedere pectus, et unguibus ~ere crines H. Hunt. HA V 12. 6 to damage or make unusable by breaking. b to break, corrupt (a person). nam [Benedictus] capisterium rimarum fragmine ruptum / innovat Aldh. VirgV 864; en qui me sensu graviter limphante sequuntur / norunt si qua meo vitiamine rupta vicissim / objectare queunt Frith. 1174; 1392 M. tractavit aquam ad quamdam fontem ‥ trombrellum ejusdem fontis ‥ rumppebatur, cujus quidem tumbrellum cecidit RCoron 192 m. 1; 1516 ij lecti plumales antiqui quorum j est multum ruptum Ac. Durh. 253; ij lintteamina [quorum] j est ruptum et parvi valoris Ib..  b haec tutela ducem, quem multae copia gazae / Francorum rupit, furiis accendit acerbis Frith. 669. 7 to disturb, disrupt, interrupt (activity or condition). non igitur coeptum dissolvit dexia votum / pichria neve tulit, seu dissologia rupit Frith. 457; rupit voces eorum Anselmus, et ait ‥ Eadmer HN p. 96; rupta ‥ decretorum serie que exponenda susceperat, intulit dicens “sed ve, quid faciemus?” Ib. p. 128; nec displiceat si viam ruperint [sc. boves], quia mora itineris hospitii gratia compensabitur J. Sal. Pol. 412B; sedentis in solitudine et salutare Dei cum silentio prestolantis quotidie ~entes silentium et turbantes quietem H. Bos. Hom. 1410C; dum igitur dolor eum sic urgeret ‥ ita ut ‥ singultibus crebro erumpentibus, compelleretur magis ~ere sermonem, quam finire Id. Thom. III 30. 8 to break, sever, cause to cease (restraint of action). b (silentium ~ere) to break silence. c (moram or moras ~ere) to end delay. ad exteriora quaeque ac saecularia sectanda, ruptis continentiae frenis effugerit Bede Sam. 564B; tempus adest veris, cuculus modo rumpe soporem Alcuin Carm. 57. 27; patientiam nec in suis, nec in filii contumeliis rupit Eadmer Virt. 582C; nec tamen ad votum suffecit vita beatum: / rupit utrumque simul raro tam flebile fatum (Vers.) W. Malm. GP II 88; clamasti, Domine, clamasti, vocasti, terruisti, rupisti surditatem meam Ailr. Spec. Car. I 28. 531C; cum enim homo inpatiens est, erumpit anima, rupto freno patientie, et volat secundum inpetum desiderii sui T. Chobham Praed. 242.  b ore loquens prompto taciturna silentia rupit / et pleno est penitus mutus sermone locutus Alcuin SS Ebor 1111; secundum est, ut silentium suum districte teneant, nec illud pro ulla omnino re, nisi rationabilis occasio et inevitabilis eveniat, facile ~ant Lanfr. Sermo 639A; Henricus rupit silentium primus Ord. Vit. XII 43 p. 469; c1171 nunc silentium ~ere hinc suasit charitas H. Bos. Ep. 38. 1468D.  c ille [sc. Apollonius] moras rupit fundens oramina sursum Aldh. VirgV 1536; sed fuge, rumpe moras, propera, percurre volando Alcuin Carm. 4. 70; liceat jam rumpere longas / inscitia cogente moras Frith. 482; vi rumpunt gressus somnumque moramque Wulf. Swith. II 641; obsecro ut omnem moram ~atis in veniendo Eadmer HN p. 215; nepos noster moram ~ere maluit Gir. SD 64. 9 to break, violate, infringe (bond, obligation, or agreement); b (pact, treaty, or peace). apostolus ruptis saeculi nexibus diem quinquagesimae, hoc est remissionis et spiritus sancti, agere festinat Bede Acts 985C; 944 religio sanctae Dei aecclesie maculis reproborum dissipabitur ac ~itur CS 791; 1093 timoris Dei cogit, quam adhuc non video quomodo ~ere possim sine peccato, necessitas Anselm (Ep. 159) IV 27; jam factam conjugii copulam quis ~et? Pull. Sent. 870B; impetum in hostem contra imperium fecissent ‥ †suptaque [l. ruptaque] militari disciplina W. Malm. Mir. Mariae 232; 1167 numquid enim obediendi necessitatem ~ens, in periculo ecclesie, in causa Dei, patrem et dominum deseram J. Sal. Ep. 221 (229).  b testantur se cuncta insulae rupto foedere depopulaturos Gildas EB 23; lis quondam pacem crudescens rupit honestam / inter credentes Aldh. VirgV 1542; rumperet ut sanctam perverso schismate pacem Frith. 538; ruptis amicitiis rex Henricus, Normanniam ingressus ‥ usque ad fluvium Divae pervenerit W. Malm. GR III 234; foedera cum Normannis olim pacta libenter rupit Ord. Vit. VI 10 p. 91; 1169 funem, si alias solvi non potest, rumpens, ne cum periculo conscientie et nota infamie salvatricem cogatur ~ere caritatem J. Sal. Ep. 292 (289); ut nullo possit casu fortuito de rupta societate nostra livor letari Map NC III 2 f. 37v; Justinianus ‥ concordias quas pater [sc. Constantinus] firmaverat rupit R. Niger Chr. I 62. 10 (p. ppl. as sb. f.) break or hole in surface. 1433 in emendacione diversarum ruptarum super caucetum inter Schirburn et Cawod pro meliore cariagio per ibidem habendo cum lapidibus ‥ 20d. Fabr. York 49.