1 dispensare
v. desponsare(1d)
2 dispensare
[CL]
1 to distribute. b to spend. c to administer (sacrament). d to deliver (sermon).
790 misi ‥ aliquid de oleo ‥, ut ~ares per loca necessaria
[Alcuin Ep. 7]; confluebat ad eum tanta multitudo militum ut ei quod ~aret deficeret
[G. Mon. IX 1]; ebria tellus / plus equo potavit aquas et prodigus imber / dispensavit eas temere
[Vinsauf PN 867]; [Paul. Angl. ASP (v. commensuratio 2b)]. b ea ‥ quae sibi ‥ donaria pecuniarum largiebantur ‥ ad redemtionem eorum qui injuste fuerant venditi ~abat
[Bede HE III 5]; cum ‥ tributis que in publica regni commoda ‥ ~ari debuerant
[Gir. EH II 36]; c1215 l s. et ij s‥. in usus pauperum scolarium ~andos
[Reg. Ant. Linc. II 63 (= Stat. Linc. II lxvii)]. c 1219 certa forma prescribatur per quam ecclesiastica sacramenta ‥ rite tractentur et recte ~entur
[Conc. Syn. 59]; si ex hoc erretur circa sacramentum penitencie, dicendo illud posse a quocumque non sacerdote ~ari
[Duns Ord. I 61]. d episcopus ‥ post evangelium ‥ populo sermonem ~at
[Gosc. Transl. Aug. 19B].
2 to manage, administer, regulate; b (pr. ppl. in abl. abs. w. Deo or sim.; cf. disponere 2b).
episcopus ~at causas pauperum usque ad 1 solidos, rex vero si plus est
[Theod. Pen. II 2. 4]; saecularium negotia, quae contemptibilibus ecclesiae apostolus ~anda praecipit [cf. I Cor. vi 4]
[Aldh. VirgP 59]; natura Dei ‥ / omnia regnando dispensat saecula simplex
[Id. VirgV 44]; nec, si terrestris dispenset pondera curae, / grandia dona ferens cessabat reddere Christo
[Æthelwulf Abb. 586]; 804 (17c) ego B. ad suscipiendam ac ~andam aecclesiam Rofensis [v. l. Rofensem] electus
[(Professio episcopi) CS 315] (cf. [ib. 375]); s1070 [ (v. Christianitas 2a)]; 1346 sit tua mens pura, stricte responsa datura / cum quali cura dispensasti mea jura
[(In Franciam) Pol. Poems I 35]. b a700 (11c) Deo ~ante
[CS 76]; adfuit superno ~ante judicio tempus
[Bede HE IV 3]; Domino ~ante
[Hugeb. Wynn. 2]; W. dux Northmannorum, Deo ~ante eruditionem plebis suae, in regem transiit Anglorum
[Gosc. Transl. Aug. 34S].
3 (esp. eccl.) to allow by special dispensation: a (trans.); b (w. ut or quod, usu. w. cum in ref. to person); c (intr. w. cum in ref. to person); d (w. cum in ref. to rule); e (w. cum in ref. to breach of rule); f (w. var. preps. or absol.).
a 1107 cetera que in regno illo pro necessitate temporis ~anda sunt juxta gentis barbariem juxta ecclesie opportunitates sapientie et religionis tue sollicitudo ~et
[(Lit. Papae) Eadmer HN 220]; diximus que sunt in quibus dispensatio pastoralis admittitur, que non possunt omnibus penitentibus imponi omnia sed ex multiplici rationis consideratione sunt ~anda
[Bart. Exon. Pen. 22]. b Dominus non omnia revelavit expositoribus Sacre Scripture et etiam ~avit quod [v. l. ut] ipsi aliquid relinquerent
[S. Langton Ruth 106]; vel Judei debent esse homines S. Ædmundi vel de villa sunt eiciendi. ‥ quod tamen ‥ ~atum est per justiciarios regis, sc. ut, si Judei venerint ‥ ad exigendum debita sua ‥, sub hac occasione poterunt ij diebus ‥ hospitari in villa
[Brakelond 133]; c1238 nisi fuerit ob causam rationabilem ut in ecclesiis suis non resideant cum eis [rectoribus] ~atum
[Gros. Ep. 52* p. 161]; s1272 ego [episcopus] ~abo cum senioribus ‥ ut ipsi veniant in habitu
[Graystanes 9]; 1295 ut ab ecclesia tua ‥ per triennium ‥ te absentare valeas ‥ tibi licenciam concedimus specialem, tecum ~antes ut interim ‥ non vexeris
[Reg. Carl. I 13]; 1412 ne inclemens artacio residendi ‥ faciat lassescere, universitas ex abundanti ~avit quod in magna vacacione mensem habebit [custos librarie] ab onere liberum
[219]; s1412 papa ‥ ~avit cum ‥ Thoma filio regis ut duceret in uxorem uxorem patrui sui
[Eul. Hist. Cont. III 420]. c 1191 licet nobis aliquando ‥ cum personis religiosis rigore postposito misericorditer ~are
[(Lit. Papae) Reg. Malm. I 375]; s1218 generaliter ‥ quos irregularitatem in ordinis susceptione ‥ constat contraxisse, nisi cum eis expresse ~atum fuerit ab eo qui cum eis ~are potuit, ab officii sui executione suspensos denuntiamus
[Conc. Syn. 60]; s1237 dominus Otho ‥ cardinalis venit legatus in Angliam ‥, habens potestatem ~andi cum non legitimis
[Ann. Tewk. 105]; 1238 non existimet abbas ‥ quod super habenda proprietate possit cum aliquo monacho ~are
[(Stat. Ord. S. Bened.) M. Par. Maj. III 508]; si convincatur ‥ quod id fecit [sc. alium interfecit] per infortunium vel se defendendo ‥, [rex] graciose ~abit cum tali
[Fleta 34]; 1317 [ (v. dispensatorius 2b)]; [Wycl. Sim. 68 (v. 3e infra)]; a1350 solent ‥ regentes ‥ graciose cum personis aliquibus ‥ contra statuta ‥ ~are
[StatOx 18]; dum ab alio admonetur, uti ‥ multa prohibeat, maxime talia quae ne fiant in rem sit populi; post pecunia cum illis ~et quorum commodis obstat interdictum
[More Ut. 90]. d papa cum regula cujuscumque secte private potest despensare, ~avit et de facto despensat; sed cum norma apostolica ~are non potest
[Wycl. Compl. 89]; 1400 placeat congregacioni ‥ cum ‥ statutis ad ‥ eleccionem et officium cancellarii spectantibus ‥ ~are, quatinus ‥ abbas de Pratis Leicestrie ‥ ad predictum officium ‥ sit vocatus
[StatOx 190]; 1509 nullo pacto licebit minori congregacioni ~are cum aliquo articulo vel articulis pro hac cista factis vel faciendis
[Ib. 324]. e alii sunt actus principiati de lege nature cum quibus Deus non potest ~are
[Wycl. Act. 23]; sicut Petrus non potuit ~are cum levi veniali peccato ‥, sic nullus papa sequens ‥ potest ~are cum aliquo de quantumcumque levi peccato nisi de quanto Deus prius ~at et ipse ‥ promulgat conformiter voluntati divine
[Id. Sim. 68] (cf. [ (v. 3c supra)]); s1378 rex non potest ~are cum minima concupiscencia rei aliene contra mandatum Dei
[Eul. Hist. Cont. III 346]. f de talibus [clericis uxoratis] absque difficultate curia Romana ~at, quia et de subdiaconibus quibusdam audivimus a domino papa ~atum
[Gir. GE II 5]; 1220 ita tamen quod circa sublimes et litteratas personas possit super hoc per sedem apostolicam ~ari
[Mon. Hib. & Scot. 18b]; ut dispensetur super hoc modo Roma petetur [gl.: dispensatio est relaxatio rigoris juris]
[Garl. Mor. Scol. 479]; s1248 bulla quod abbas potest ~are super statutis Gregorii
[Elmh. Cant. 46]; 1316 [ (v. curare 5b)]; Christus ‥ potuit ‥ contra statuta ab ipso [papa] edita ~are
[Ockham Pol. I 56]; nulli licet venire contra verba alicujus precepti, nisi qui habet potestatem ~andi circa tale preceptum
[Id. Dial. 811]; a1350 ista forma ita stricte servabitur quod cancellarius contra ipsam sine universitate non potent ~are
[StatOx 30]; s1383 accepta inaudita potestate a papa ‥ ~andi in casibus curie reservatis
[Wals. YN 337 (= Chr. Angl. 355)]; pia ‥ mater illa in quam plurimis despensat que fieri ipsa non concedit
[Fortescue LLA 39]; s1518 legatus Henrici ad Leonem pontificem, a quo impetravit ut liceret legato Angliae solvere legibus quos vellet ad commodum eorum qui nexu aliquo legum tenentur, id quod vulgo dicitur ‘~~are’
[P. Verg. Camd. 256].