excusare

excusare [CL] 1 (w. ref. to past or present conduct): a to excuse, justify (person); b (refl.); c (w. abstr. obj.); d (w. abstr. subj.); e (w. quin). a haec est tua excusatio, quoniam tu eos semper ~as Ælf. Bata 4. 7; o apostole Dei ‥ porta me, ‥ ~a me Anselm (Or. 17) III 70; 1126 si una ovis ‥ perierit, qua ope suffult[us] apud Deum ~ari poteris? Ep. Anselm. Bur. 97; Nichodemus ~at Ihesum apud Judeos Ad. Dore Pictor 158; metu mortis vel gravium tormentorum potest a pertinacia et pravitate heretica ~ari, sed non a peccato mortali Ockham Dial. 462.  b c1077 non ‥ vos apud districtum judicem ~are valetis Anselm (Ep. 80) III 203; nec se a rapina ~are poterit quamdiu ‥ Alex. Cant. Dicta 19 p. 179; in confessione ‥ debet homo accusare se ipsum et non ~are Alex. Bath Mor. IV 18 p. 156.  c ~a excessum meum, amor Dei Anselm (Or. 12) III 48; Gir. PI III 13 (v. accusare 1d); dupliciter peccatur ore: uno modo defendendo peccatum suum et ~ando Hales Sent. IV 254.  d Lanfrancum vita ejus multis ‥ nota ‥ ab hoc crimine satis ~at Anselm (Ep. 136) III 280; quod ‥ regia competenter ~at licentia Alb. Lond. DG 4. 10; Ockham Dial. 884 (v. contrafacere 1a).  e quippe nec locus nec tempus aliquod ~at aliquem quin bene possit vivere Anselm (Ep. 96) III 222; nec amor, nec odium, nec aliquid preter timorem mortis potest quemcunque in hoc casu ~are, quin sit hereticus reputandus Ockham Dial. 448. 2 to atone (for). inde thoro meliore redit veteremque repulsam / excusans victor regnat lauroque superbit J. Exon. BT I 305. 3 (w. innocentiam) to plead innocent. a1166 si redire tutum fuerit, paratus sum ‥ regi ‥ satisfacere ubicumque non potero meam innocentiam ~are J. Sal. Ep. 164 (149). 4 (w. ref. to proposed action or task): a to excuse (person); b (w. absentia); c (refl.). d (absol.) to make excuse. e (w. acc. & inf. or quia) to plead in excuse (that). f (w. quod) to deny (rightness of course of action). a c795 arcium munimentum, quod omni populo necesse est, ab eo opere nullum excussatum esse CS 274; nec aliquis ad ministrandum de cetero ~etur pretextu fragilitatis per sompnium contingentis Cust. Cant. 39; 1356 super quo nos habere velit ‥ vestra sanctitas ~atos (Lit. Regis ad Papam) Avesb. 135; 1447 Johanni L. armigero deferenti literam domini regis ‥ ad ~andum nos penes eundem regem, xx s. Ac. Durh. 630.  b absentia tua, ‥ nisi necessariis ‥ causis possit ~ari, in capitis tui periculum redundabit Dial. Scac. II 3A; 1199 †excusa [? l. excusata] tertii conjudicis nostri absentia adjudicavimus ‥ Reg. S. Osm. I 356; 1315 rex vult absenciam suam ad proximum parliamentum suum apud Westmonasterium ‥ habere excusatam RScot 135b.  c ille, se ~ans et venire non posse contestans, ‥ misit pro se ‥ nepotem suum Bede HE III 7; quod ‥ diu tentare recusavi atque me cum re ipsa comparans multis me rationibus me ~are tentavi Anselm (Mon. prol.) I 7; 1301 si [rex] ~et se quia proceres regni sui ‥ dicunt se nolle permittere regem jura corone sue ‥ papam in judicium deducere Anglo-Scot. Rel. 93 (v. 3e infra).  d s1190 in obviam fuit ei [regi Ricardo] Otto ‥ rogans eum Romam domino pape adventurum. quo tamen ~ante, ‥ Apuliam introivit Meaux I 253.  e ipse ‥ se non esse dignum ~ans ‥ V. Cuthb. III 6; ille ‥ primo abnuens [episcopus fieri], non esse se dignum ~avit, postremo ‥ noluit ‥ benedictionem Dei effugere Eddi 11; 1301 (v. 3c supra).  f quoniam inconveniens existimabam ut frigidus calidum calefacere tentaret, utique volui recusare, sed rursus considerans quia frigido flatu fervens ignis augetur, non omnino quod petebar potui ~are Anselm (Ep. 2) III 99.