observare

observare [CL] 1 to observe, give attention to, watch (omen). b to note, remark. qui auguria ‥ ~ant ‥ quinquennio peniteant Theod. Pen. I 15. 4.  b secundum quod superius ~atur Bracton 61b.. 2 to guard, defend, keep safe: a (w. acc.); b (w. dat.); c (absol.) to keep watch. a hoc sacer observat dilubrum Mathias almum Aldh. CE V 1; Ealdredesgate et Cripelesgate ~abant custodes (Quad.) GAS 232; he autem sere sunt, quas marita ~are debet: sera dispense et ciste et scrinii (Cons. Cnuti) Ib. 363; 1166 excommunicari jussit omnes qui portus ~ant ut impediant appellantes J. Sal. Ep. 184 (174) p. 148; seratis et ~atis aditibus Map NC IV 14 f. 54v; s1204‥ oppidum ‥ cepit, familiaribus Mailgonis qui illud ~abant inermibus abire dimissis Ann. Cambr. 63; 1277 recepi ~andas et salvandas ‥ xxxv li. argenti SelPlJews 97; naute ‥ ita ~abant introitus et exitus ut nulli omnino pateret egressus V. Ed. II 242.  b terras S. ædeldrede invasoribus in feudum permisit tenere ‥ ut in omni expeditione regi ~arent (Chr. Ely) EHR VII 15; qui semitis ejus versus Albam Domum ‥ ~arent Gir. Symb. 31 p. 314.  c mulieribus que ~abant ad hostium tabernaculi Ockham Dial. 588. 3 to keep, preserve, or maintain in a certain state; b (contract, oath, or sim.); c (peace). memoratum continentiae modum ~abat Bede HE IV 23 p. 264; s1177 cum uno cantredo quem ‥ rex ‥ heredibus suis ~avit (v. cantredus 2); modum et modestiam minus ~at Gir. TH I 22; difficile est ~are virginitatem T. Chobham Serm. 13. 49vb; 1269 volentes eorum securitati ‥ prospicere et eos ‥ indempnes ~are Cl 123.  b ~ando pactum circumcisionibus Comm. Cant. II 17; 705 illam pactionis condicionem se ~aturos ‥ paciscebamur Wealdhere Ep. 22; 873 si quis ‥ obserbare boluerit serbetur donationem nostram CS 536; 838 reconciliationem ‥ fidelibus ~andum praecipio CS 421; qui hoc non ~abat xl sol. emendabat DB I 262va; c1180 hanc conventionem ‥ firmiter tenebunt et fideliter ~abunt Ch. Westm. 288; s1191 juratio de fidelitate ~anda regi Ricardo Flor. Hist. II 107.  c pro pace regis observanda inquiratur rei veritas per patriam Eyre Kent I 111; 1297 audientes hutesium exierunt pro pace domini regis ~anda SelCCoron 88; pro majori securitate pacis ~ande Plusc. VI 41. 4 to comply with, follow, obey, observe: a (custom or way of life); b (rule or law); c (will); d (liturgical order); e (pr. ppl. as sb.) one who complies with a rule, in quots. Franciscan Observant. regularem vitam ‥ quam usque hodie cum regula Benedicti ~amus V. Cuthb. III 1; ut mores quos antecessores ejus in Normannia sub patre suo tenuerunt ~aret Ord. Vit. X 11 p. 63; hanc dietam medicinalem nobis a Christo medico injunctam male ~amus T. Chobham Serm. 24. 10ra; quod per triginta sex annos continuos creditur ~asse V. Edm. Rich B p. 617.  b sedet Lex cum Christo quia ~atur Lex cum Evangelio S. Langton Ruth 121; aliquid statuit [jus] et tunc illud statutum ~abitur Ric. Angl. Summa 33 p. 60; ista regula non ~atur Garl. Mus. Mens. P 1. 45; quod leges et libertates predictas ~arent M. Par. Maj. II 606.  c numquid durum non est alterius hominis nutus tantum ~are, suis voluntatibus renuntiare Bald. Cant. Serm. 7. 45.  d pascha non suo tempore ~abat Bede HE III 17 p. 161; decreverunt ‥ ut septem canonice hore diebus singulis ~entur W. Malm. GP I 5.  e 1538 nomina eorundem ~ancium defunctorum TR Bk 153/4; Franciscanis ‥ quos ~antes vocitant J. Herd Hist. IV Regum 175. 5 a (w. ut or ne & subj.) to see to it, ensure; b (w. indir. qu. as obj.) to see, ascertain. a ~ate ne quas mundi illecebras Conditoris amori praeponatis Bede Ep. Cath. 120; 957 ~ans per clavem apostolicae auctoritatis Petri ut heredes fideliter agant CS 993; ~ans sollicite ne aliquis qui valeret surgere in lecto remanserit Lanfr. Const. 155; ~et autem ille cujus arma erant, ut ea non recipiat antequam in omni calumpnia munda sint (Leg. Hen. 87. 2) GAS 601; debent ~are ne in labore sit aliqua desidia Ailr. Serm. 17. 5. 295; diligenter ~andum est predicatoribus ut ipsi ‥ predicent contra falsos testes T. Chobham Praed. 236.  b ipsius est ‥ ~are ‥ utrum famulos idoneos ‥ habeant Lanfr. Const. 153; cum ~arent Jesum si Sabbatis curaret hominem habentem manum aridam Bald. Cant. Commend. Fid. 608. 6 (w ab or de & abl.) to keep from. b (w. refl.) to refrain from. c (refl.) to behave or conduct oneself. ‥ malentes ~are manus ab omni rapina ‥ Osb. Bawdsey clxxx.  b a talibus vosmetipsos impietatibus ~ate Alcuin Ep. 18 p. 52; nisi ‥ fidejussorem dederit, se deinceps ab hujusmodi ~aturum (Cons. Cnuti) GAS 339; 1277 possemus ‥ de contravenire ‥ nos observare TreatyR I 179; 1305 manuceperunt quod idem R. de hujusmodi conspiracionibus in posterum se ~abit Gaol Del. 39/1 m. 1.  c 801 ammone socios tuos ‥ ut honorifice se ~ent in omni relegione sancta Alcuin Ep. 230; vos hortatur vester eruditor ut ‥ ~etis vosmet [AS: ge healdan eow sylfe] eleganter ubique locorum Ælf. Coll. 103. 7 to seize. et solvant postea parentes ejus weram ‥ si cognationem habeat liberam; si non habeat, ~ent eum inimici sui [AS: heden his þa gefan] (Quad.) GAS 121; si hoc captale nolit dare pro eo, dimittat eum liberum; solvant postea parentes ejus weram illam, si cognacionem habeat liberam; si non habeat, ~ent eum inimici (Leg. Hen. 70. 5a) Ib. 588. 8 (p. ppl., leg.) precise, in a strict form of words (dist. from planus). omnis tihla tractetur antejuramento plano vel ~ato (Leg. Hen. 64. 1) GAS 583. 9 (pr. ppl. or gdv. as adj., in forms of address) worthy of respect, honourable. tui ~antissimus ‥ homo antiqua virtute et fide Free Ep. 56; presul ~andissime Ib.; c1531 ~andissimi patres Conc. III 747a..