utilis
utilis, useful, serviceable, beneficial, profitable, advantageous, expedient, to good purpose
to mix useful with pleasant
ūtĭlis, e, adj. [utor].
- In gen.
- A Useful, serviceable, beneficial, profitable, advantageous, etc. (cf. commodus).
- 1 Absol.: hae hamae utiles sunt, Cato R. R. 135, 2: non faciat quod utile sit, quod expediat? Cic. Off. 3, 19, 76: utiles et salutares res, id. N. D. 1, 15, 38: quid Sophocles et Aeschylus utile ferrent, Hor. Ep. 2, 1, 163: quernaque glans victa est utiliore cibo, Ov. F. 1, 676.—
- 2 With dat. pers.: tibi, Plaut. Cist. 1, 1, 10 (10): quam id mihi sit facile atque utile, Aliorum exempla commonent, Ter. And. 811: nec clam te est, quam illi utraeque res nunc utiles Et ad pudicitiam et ad rem tutandam sient, id. ib. 287; id. Hec. 151: si eam legem vobis adcommodatam atque utilem esse intellegerem, Cic. Agr. 2, 6, 14: sic fuit utilius finiri ipsique tibique, id. Tusc. poët. 1, 48, 115; id. Inv. 1, 1, 1: non enim mihi est vita utilior quam animi talis affectio, id. Off. 3, 6, 29 dub.; Nep. Milt. 3, 5; id. Them. 7, 6: alicui utiles esse amicos, Caes. B. G. 4, 7: quod tibi utilissimum erit consilii capies, Dolab. ap. Cic. Fam. 9, 9, 2: loci muniti et sibi utiles, Sall. J. 97, 1.—So with dat. of thing benefited: fons ... Infirmo capiti fluit utilis, utilis alvo, Hor. Ep. 1, 16, 14: vivit siliquis et pane secundo; Militiae quamquam piger et malus, utilis urbi, id. ib. 2, 1, 124: glycyrrhizae sucus utilissimus voci, Plin. 22, 9, 11, § 25: palmae non utiles stomacho, id. 23, 4, 51, § 97: ver utile silvis, Verg. G. 2, 323; Prop. 4 (5), 1, 138.—
- 3 With ad and acc.: quem hominem inveniemus ad eam rem utilem, Plaut. Ep. 2, 2, 108 (288); cf. Ter. And. 287 (supra, A. 2.): nonne igitur sapiens, si fame ipse conficiatur, abstulerit cibum alteri, homini ad nullam rem utili? Cic. Off. 3, 6, 29; cf.: quaecumque herba potens ad opem radixque medendi Utilis, Ov. H. 5, 148.—
- 4 With abl. instr.: ter et viciens volneratus est, ob id neutrā manu, neutro pede satis utilis, Plin. 7, 28, 29, § 104: pedibus, naribus, Ov. M. 3, 212: bis pomis utilis arbos, Verg. G. 2, 150.—
- 5 With inf. (poët.): adspirare et adesse choris erat utilis (tibia), Hor. A. P. 204.—
- B Neutr. absol.: ūtĭle, is, n., what is useful, the useful: omne tulit punctum, qui miscuit utile dulci, Hor. A. P. 343: bonus atque fidus Judex honestum praetulit utili, id. C. 4, 9, 41: utilium tardus provisor, id. A. P. 164: sententiae de utilibus honestisque, Quint. 3, 8, 13; cf. id. 1, 2, 29. —
- C Utile est, with a subject-clause: amicum castigare ob meritam noxiam ... est utile Et conducibile, Plaut. Trin. 1, 1, 2 (24): numquam est utile peccare, Cic. Off. 3, 15, 64: nimirum sapere est abjectis utile nugis, Hor. Ep. 2, 2, 141: id arbitror Apprime in vitā esse utile, ut ne quid nimis, Ter. And. 61; cf.: ut tu, si arbitrarere utile exque re publicā esse, persequerere bello Dolabellam, Cic. Ep. ad Brut. 1, 5, 1: utilissimum ratus inpendentem evitare tempestatem, Nep. Alcib. 4, 4.—
- II In partic.
- A Fit, suitable, adapted, proper, etc.: utilissimus ad vitilia holoschoenos, Plin. 21, 18, 69, § 113: hic castrensibus utilis armis, Prop. 3, 9 (4, 8), 19: utilium bello studiosus equorum, Ov. M. 14, 321: fraxinus hastis, id. ib. 10, 93: lignum Navigiis, Verg. G. 2, 442: passo psithia utilior, id. ib. 2, 93: calamus fistulis, Plin. 16, 36, 66, § 164: ventri lactuca movendo utilis, Mart. 11, 52, 6: (lapathum) silvestre ad multa medicamina utile est, Plin. 19, 12, 60, § 185.—Poet. with gen.: radix medendi Utilis, Ov. H. 5, 147.—
- B In jurid. lang.: utilis actio, exceptio, interdictum, judicium, etc., i. e. which was brought on general principles of justice, in cases for which there was no express legal provision, or, as we say, in equity: actio, Dig. 13, 5, 5, § 9; 39, 3, 22 fin. al.: exceptio, ib. 4, 4, 41: interdictum, ib. 43, 20, 1, § 35 sq.: judicium, ib. 10, 2, 2, § 11.— Hence, adv.: ūtĭlĭter, usefully, profitably, beneficially, advantageously.
- 1 In gen.: utiliter a naturā permotiones istas animis nostris datas, Cic. Ac. 2 (Luc.), 44, 135: modo ne laudarent iracundiam et dicerent utiliter a naturā datam, id. Off. 1, 25, 89; 2, 5, 17: utiliter in certamen respondere, Liv. 4, 6, 2 Weissenb. ad loc.; 28, 19, 3; Quint. 4, 1, 45; 6, 1, 8: serviet utiliter (captivus), Hor. Ep. 1, 16, 70 al.—Comp.: utilius starent etiam nunc moenia Phoebi, Ov. H. 1, 67.—Sup.: a Cicerone quidem utilissime praedicta sunt omnia, Quint. 4, 2, 57; Plin. 17, 14, 24, § 110.—
- 2 In partic., in jurid. lang., rightly, duly, lawfully: stipulari, Dig. 45, 1, 97; 45, 1, 45; 45, 1, 46: agere ex empto, ib. 19, 1, 30 fin.
ūtilis, e (= utibilis, v. utor), was zu gebrauchen ist, zuträglich, brauchbar, tüchtig, tauglich, dienlich, nützlich, I) im allg.: a) übh.: α) absol.: utiles et salutares res, Cic.: hoc est utile et conducibile, Plaut.: id arbitror apprime in vita esse utile, ut ne quid nimis, Ter.: miles, ut emeritis non est satis utilis annis, Ov.: minus et minus utilis adsto, immer weniger fest stehe ich da, immer weniger kann ich mich aufrecht halten, Ov. her. 2, 129. – β) m. ad u. Akk.: homo ad eam od. ad ullam rem utilis, Plaut. u. Cic.: utilissimus ad vitilia holoschoenos, Plin. – γ) m. in (= in bezug auf, für) u. Akk., res maxime in hoc tempus utilis, Liv. 5, 18, 4. – δ) m. Dat.: dant utile lignum navigiis pinus, Verg.: equi utiles bello, Ov.: posse iis utiles esse amicos, Caes.: non mihi est vita mea utilior, Cic.: hic (calamus) tibiis utilior, fistulis ille, Plin.: calamus fistulis utilissimus, Plin.: is mihi vir et suis et communibus rationibus utilissimus civis fore videtur, Cic. – ε) (poet.) m. Genet.: radix medendi utilis, Ov. her. 5, 147 (Ehwald liest medendo). – ζ) m. Infin.: tibia adesse choris erat utilis, Hor. de art. poët. 204: opera cognosci utilia, Val. Max. 4, 6 praef. – η) m. 2. Supin., cognitu non utilia, Gell. praef. § 13. – b) neutr. subst.: qui miscuit utile dulci, Hor.: sententiae de utilibus honestisque, Quint. – c) utile est m. Infin., utile, sed ingloriosum est, ex illaborato in alienos succedere labores, Varro sent. mor. no. 149. p. 271 Riese: numquam est utile peccare, Cic. de off. 3, 64: ea, quae magis utile esset audire ac discere, Gell. 4, 1, 19: utilissimum tamen est umido sale fovere, Cels. 4, 6 (3). p. 128, 23 D. – m. Acc. u. Infin., nec in perturbata re publica eos utile est praeesse vobis, qui proximi invidiae sint, Liv. 3, 51, 4. – II) insbes., als jurist. t.t., in Ermangelung eines Gesetzes auf Analogie beruhend, actio, iudicium, ICt. – ➳ Superl. spätlat. utillimus, Cassiod. var. 5, 39. Plin. Sec. ed. Rose p. 2, 2: arch. oitilis, Neutr. oitile, Corp. inscr. Lat. 1, 201, 9 u. 14, 3554, 9.
montes ipsos aut colles vel fluvios olim exitiabiles, nunc ‥ humanis usibus ~es
murum ‥ non tam lapidibus quam cespitibus construentes ‥ ad nihil ~em statuunt
precor vos ‥ quatinus istam meam elemosinam ‥ custodiatis, nam ~limum erit mihi et vobis ante Deum
Hiberniam ‥ celi solisque temperie magis ~em
bos ~is ad carucas
volumus totum residuum librorum nostrorum, sive sint de meditacionibus aut ~es ad predicandum evangelium, distribui inter monasteria nostre fundacionis
‘h’ vero tantum metro ~is semper absque ullo sono vocalibus preponitur
potio medicinalis acuta et ~is
rex in parliamento ‥ cartas confirmavit ‥ et alia ~ia statuta ordinavit
haec ~issima curatio cicatricum [sc. penitentia ]
in talem ‥ usum qualem semet ipsi ~limum optimumve fore videretur
quid curamus quid loquamur, nisi recta locutio sit et ~is [gl.: ]behefe
intelligi potest quam ~e sit homini in bonis moribus ac justis operibus vitam suam exercere
pravas consuetudines ab ecclesia Dei penitus extirpare et ~es inducere
cupiens ~em reipublicae ostentare principem
mercator: ego dico quod ~is [gl.: ] sum et regi ‥ et omni populobehefe
Philippus rex Francorum regi nostro nec ~is nec infestus fuit
quis ‥ in hoc mundo fidam sibi et ~em sociam repperiet?
tunc primus dies petenti judicabitur ~is et illi in misericordia remanebunt
annus ~ium dierum, in quo non computabuntur dies quibus causa rei publice abfuit vel necessitate propria vel valitudine inpeditus
cum ‥ dictus annus ~is pocius quam continuus debeat judicari
dabitur ‥ priori ‥ ~is vindicatio secundum quosdam sed cessat rei vindicatio
ūtĭlis, (7) e (utor), qui sert, utile, profitable, avantageux : Cic. Nat. 1, 38 ; Off. 3, 76, etc. || [constr.] a) dat., alicui Cic. Off. 3, 84 ; Agr. 2, 14, utile à qqn, cf. Cæs. G. 4, 7 ; Nep. Milt. 3, 5 ; Them. 7, 6 ; alicui rei Cic. Inv. 1, 1, utile à qqch., qui sert à qqch., cf. Hor. Ep. 1, 16, 14 ; 2, 1, 124 ; Virg. G. 2, 323 ; b) ad rem Cic. Off. 3, 29, utile, bon à qqch., en vue de qqch. ; in hoc tempus Liv. 5, 18, 4, utile pour les circonstances actuelles ; c) [poét. avec gén.] radix medendi utilis Ov. H. 5, 147, racine médicinale ; d) [avec inf. poét.] : tibia adesse choris erat utilis Hor. P. 204, la flûte [rendait le service de] suffisait à soutenir les chœurs ; e) n. utile, lʼutile : Hor. P. 343 ; O. 4, 9, 41, ou utilia Hor. P. 164 ; Quint. 3, 8, 13, etc. || utile est avec inf. Cic. Off. 3, 64, il est utile de ; utilissimum ratus... evitare Nep. Alc. 4, 4, ayant jugé très utile dʼéviter... ; [avec prop. inf.] il est utile que : Liv. 3, 51, 4 ; f) [droit] : utilis actio, etc., action utile = qui se fonde, à défaut de loi, sur lʼéquité ou lʼanalogie avec une loi : Dig. 13, 5, 5, 9 ; 43, 20, 1, 35, etc.
- 1. bruikbaar, geschikt, dienstig (voor: dat.; ad; in m. acc.; poët. m. gen.; m. inf.); ➤ equi utiles bello; dant utile lignum navigiis pinūs; vir communibus rationibus utilissimus; homo ad nullam rem ~; radix medendi ~;
- 2. nuttig, voordelig, bevorderlijk; ➤ lex ~ plebi; — utile est (m. inf. of aci.) het is nuttig;
- 3. (jur.) geldig [dies; tempus]; aangepast, analoog [actio].
utilis , e. adj. c. utilior. s. utilissimus.
有益。有用。利。可用者。Homo ad nullam rem utilis 無所用之人。
Suggest a Translation
See an image
有益。有用。利。可用者。Homo ad nullam rem utilis 無所用之人。
Suggest a Translation
See an image
ūtilis e, adj.with comp.and sup.
- utor, useful, serviceable, beneficial, profitable, advantageous, expedient, to good purpose: res utiles et salutares: Quid Sophocles et Aeschylus utile ferrent, H.: Quernaque glans victa est utiliore cibo, O.: non enim mihi est vita utilior quam animi talis adfectio: posse iis utiles esse amicos, Cs.: loci muniti et sibi utiles, S.: ver utile silvis, V.: homo ad nullam rem: pedibus, naribus, O.: bis pomis utilis arbos, V.: Adspirare et adesse choris crat utilis (tibia), H.: numquam est utile peccare: Nimirum sapere est adiectis utile nugis, H.: nec in perturbatā re p. eos utile est praeesse vobis, expedient, L.—As substn., the useful: Omne tulit punctum, qui miscuit utile dulci, i. e. profit with pleasure, H.: honestum praetulit utili, honor to profit, H.— Fit, suitable, adapted, proper: utilium bello studiosus equorum, O.: passo psithia utilior, V.: radix medendi Utilis, O.
-
…disciplinaeque maiorum proprium est, facere nondum audeo, faciam id quod est ad severitatem lenius, ad communem salutem utilius. nam si te interfici iussero, residebit in re publica reliqua coniuratorum manus ; sin tu, quod te…
Cicero, in Catilinam
-
…venit. Tum M. Tullius consul, sive praesentiam eius timens sive ira conmotus, orationem habuit luculentam atque utilem rei publicae, quam postea scriptam edidit. Sed ubi ille adsedit Catilina, ut erat paratus ad dissimulanda omnia…
Sallust, Catilina
-
…quale sit quaeritur, exoritur aliud quoddam disputandi genus. Non enim simpliciter solum quaeritur quid honestum sit, quid utile, quid aequum, sed etiam ex comparatione quid honestius, quid utilius, quid aequius, atque etiam quid…
M. Tullius Cicero, De Partitione Oratoria
-
…Turpe imperio piratarum enim melior fides quam senatus. At aucta vectigalia, utile igitur. Quousque audebunt dicere quicquam utile, quod non honestum potest autem ulli imperio, quod gloria debet fultum esse et benivolentia sociorum, utile esse…
M. Tullius Cicero, De Officiis
-
…a quattuor fontibus honestatis primo libro officia duximus, in eisdem versemur, cum docebimus ea, quae videantur esse utilia tneque sint, quam sint virtutis inimica. Ac de prudentia quidem, quam vult imitari malitia, itemque de…
M. Tullius Cicero, De Officiis
-
…igitur desiderat fortitudo advocatam iracundiam ; satis est instructa parata armata per sese. nam isto quidem modo licet dicere utilem vinulentiam ad fortitudinem, utilem etiam dementiam, quod et insani et ebrii multa faciunt saepe vehementius. semper Aiax…
M. Tullius Cicero, Tusculanae Disputationes
-
…in exordiendo et in perorando, digredi tamen ab eo, quod proposueris atque agas, permovendorum animorum causa saepe utile est ; itaque vel re narrata et exposita saepe datur ad commovendos animos digrediendi locus, vel argumentis nostris confirmatis…
Cicero, de Oratore
-
…quam quidem tibi cupio esse notissimam. Hoc autem, de quo nune agimus, id ipsum est, quod utile appellatur. In quo verbo lapsa consuetudo deflexit de via sensimque eo deducta est, ut honestatem ab utilitate secernens…
M. Tullius Cicero, De Officiis
-
…. clarissimorum hominum nostrae civitatis gravissimos exitus in Consolatione collegimus. quid igitur ut omittamus superiores, Marcone Crasso putas utile fuisse tum, cum maximis opibus fortunisque florebat, scire sibi interfecto Publio filio exercituque deleto trans Euphratem cum ignominia…
M. Tullius Cicero, De Divinatione
-
…virium habet ulla aut prudentia aut doctrina ut tantum dolorem possit sustinere. scio fuisse et honestius moriendi tempus et utilius ; sed non hoc solum, multa alia praetermisi, quae si queri velim praeterita, nihil agam nisi ut…
Cicero, Epistulae ad Quintum fratrem