artifex
artifex, a master of an art, professional man, artist, artificer
Frieze-Dennison Vergil
- Subst.
- A.1 One that is master in the liberal arts (while opifex is a master in the artes sordidae; cf. ars, I. B. 1.), an artist, artificer: illi artifices corporis simulacra ignotis nota faciebant, Cic. Fam. 5, 12: reponendarum (tegularum) nemo artifex (i. e. architectus) inire rationem potuit, Liv. 42, 3: in armamentario multis talium operum (sc. tormentorum) artificibus de industriā inclusis, id. 29, 35: ut aiunt in Graecis artificibus eos auloedos esse, qui citharoedi fieri non potuerint, sic, etc., Cic. Mur. 13, 29; cf. Ov. M. 11, 169 al.: artifices scaenici, Cic. Arch. 5, 10; id. Quinct. 25; Suet. Caes. 84: artifex lignorum, a carpenter, Vulg. 2 Reg. 5, 11; so, artifex lignarius, ib. Isa. 44, 13: artifices lapidum, masons, ib. 2 Reg. 5, 11: artifex aerarius, a worker in bronze, ib. 3 Reg. 7, 14 (often thus used in Vulg. for opifex).—Also absol.: artifex, Plaut. Am. prol. 70: multi artifices ex Graeciā venerunt, Liv. 39, 22; so id. 5, 1; 5, 7; 5, 2; 41, 20; so Vulg. Exod. 36, 4; ib. Isa. 40, 20; ib. Act. 19, 24 et saep.—So of a charioteer, as in Gr. τεχνίτης: ne hoc gloriae artificis daretur (auriga standing just before), Plin. 7, 53, 54, § 186.—Of a physician, Liv. 5, 3. —Of an orator or writer: Graeci dicendi artifices et doctores, Cic. de Or. 1, 6, 23: cum contra talem artificem (sc. Hortensium oratorem) dicturus essem, id. Quinct. 24 fin.: politus scriptor atque artifex, id. Or. 51, 172. —
- 2 Trop., a master in any thing, in doing any thing, etc.: artifices ad corrumpendum judicium, Cic. Verr. 2, 5, 71: artifex callidus comparandarum voluptatum, id. Fin. 2, 35, 116: Cotta in ambitione artifex, Q. Cic. Petit. Cons. 12, 47: serendae in alios invidiae artifex, Tac. H. 2, 86 al. —
- B A maker, originator, author, contriver: si pulcher est hic mundus, si probus ejus artifex, etc., Cic. Tim. 2: cujus (civitatis) artifex et conditor (est) Deus, Vulg. Heb. 11, 10: artifex omnium natura, Plin. 2, 1, 1, § 3: si indocta consuetudo tam est artifex suavitatis, id. Or. 48, 161: artificem (sc. malorum) mediis immittam Terea flammis, Ov. M. 6, 615: vadit ad artificem dirae Polymestora caedis, id. ib. 13, 551: sceleris infandi artifex, Sen. Agam. 975.—Ironic.: O artificem probum! Ter. Phorm. 259.—Also for a sly, cunning contriver, inventor of a thing (cf. ars, II. fin.): et mihi jam multi crudele canebant Artificis scelus, Verg. A. 2, 125; 11, 407. —
- II Adj.
- A Act., skilled in a thing; skilful, practised, ingenious, dexterous: Bomilcar et per homines talis negotii artifices itinera explorat, Sall. J. 35, 5: miles decollandi artifex, Suet. Calig. 32: artifex faber de silvā, Vulg. Sap. 13, 11: tam artifices saltationis, Suet. Tit. 7.—Also of inanimate things: artifices Natura manus admovit, Ov. M. 15, 218: Tellus artifices ne terat Osca manus, Prop. 5, 2, 62: artifex, ut ita dicam, stilus, Cic. Brut. 25, 95: mobilitas ignea artifex ad formanda corpora, Plin. 6, 30, 35, § 187: vir tam artificis ingenii, id. 8, 16, 21, § 55 al.—Poet. with inf.: venter, negatas artifex sequi voces, Pers. prol. 11.—
- B Pass., skilfully prepared or made, artistic, artificial, ingenious: quattuor artifices vivida signa boves, Prop. 3, 29, 8: tantae tamque artifices argutiae, Plin. 10, 29, 4, § 85: artifex dimicatio, id. 8, 40, 61, § 150: motus, Quint. 9, 4, 8: manus libratur artifici temperamento, Plin. 12, 25, 54, § 115: artifex vultus, Pers. 5, 40: plaga, Sol. 35 al.—Poet. of a horse, broken, trained, Ov. A. A. 3, 556.
b) v. Künstler als Bildner eines Werkes od. Stoffes, der Werkmeister, Arbeiter, Verfertiger, Erbauer, Schöpfer, attrib. = bildend, schaffend, schöpferisch, artificis naturae manus od. opus, Gelt. 12, 1, 9. Auct. Aetnae 595: omnis bonae malaeque materiae fecunda artifex, rerum natura, Val. Max. 1, 8. ext. 18: materiam adhuc rudem deus artifex conformat universam, Apul. dogm. Plat. 1, 5. – m. Genet., deus aedificator mundi et artifex rerum, Lact. 1, 6, 16: si probus eius (mundi) artifex, Cic. Tim. 6: natura omnium artifex, Plin. 2, 3: natura operis immensi artifex, Sen. Octav. 397 (386). – talium operum artifices, Liv. 29, 35, 8: artifices operum singulorum, Vulg. 2. paral. 24, 12: statuarum artifices pictoresque clarissimi, Quint. 5, 12, 21: gladiorum armorumque artifex, Schwertfeger u. Waffenschmied, Treb. Poll. XXX tyr. 8, 13: artifices lapidum, Steinhauer, Vulg. 2. regg. 5, 11: artif. lignorum, Holzarbeiter, Vulg. exod. 38, 23 u.a.: artifex simulatorque figurae (v. Morpheus), Ov. met. 11, 634: artifices mercatoresque veneni, Iuven. 13, 154.
2) im weitern Sinne: a) der sich auf etw. meisterhaft versteht, in etw. Meister, -erin, m. Genet. subst., homines talis negotii artifices, Sall. Iug. 35, 5: artif. formae, die ihre Schönheit (durch Schmuck) zu heben versteht, Prop. 1, 2, 8: humani doloris, Menschenpeiniger, Ps. Quint. decl. 5, 4. – m. Genet. des Gerundii od. Gerundivi, tractandi animos artifices, Liv. 6, 36, 10: artif. suadendi, Quint. 2, 15, 18: egregius acquirendi artif., Iuven. 14, 116: artifices laedendi, Amm. 28, 1, 10: sapientia tamquam artifex conquirendae et comparandae voluptatis, Cic. de fin. 1, 42 (u. so ibid 2, 116): hic faciendarum amicitiarum artif., Sen. ep. 9, 5: summus ille tractandorum animorum artif., Quint. 11, 1, 58: serendae od. transferendae in alios invidiae artif., Tac. hist. 2, 86. Amm. 27, 9, 2. – m. ad u. Akk., si qui sunt, qui in hoc reo artifices ad corrumpendum iudicium velint esse, Cic. Verr. 5, 183: artif. ad occultandam audaciae specie formidinem, Aur. Vict. epit. 42, 7: art. ad inquietandum senis inguinem, Schol. Iuven. 10, 138: artifex ad formanda corpora effigiesque caelandas mobilitas ignea, Plin. 6, 187. – m. in u. Akk., in seria et iocos artif., Iustin. 9, 8, 8: artif. in lacrimas alcis, Ps. Quint. decl. 10, 9. – m. in u. Abl., in ambitione artif., Q. Cic. de pet. cons. 47: in complicandis negotiis artifex dirus, Amm. 14, 5, 8. – mit Infin., Pers. prol. 11 u. 1, 71. – dah. prägn., Meister in der Verstellungskunst, ein abgefeimter Schelm, Erzschelm, Schlaukopf, Ter. Phorm. 259. Verg. Aen. 2, 125. Ov. met. 6, 615. Iuven. 4, 18: scelus artificis, Schelm u. Schurke, Verg. Aen. 11, 407. b) der Urheber, Anstifter, artifex monstrorum, Tonangeber bei den Scheußlichkeiten, Plin. 28, 6: art. turbarum, Amm. 30, 3, 6: caedis, Ov. met. 13, 551: necis, Ov. art. am. 1, 656: haec scelerum artif., Sen. Phaedr. 567 (559): sceleris nefandi artif., Sen. Agam. 1041 (983). – abs. = Urheber der Schandtat, Ov. met. 6, 615.
II) v. Lebl.: 1) aktiv = kunstfertig, Künstler-, artifex, ut ita dicam stilus, Cic. Brut. 96: artif. manus, Ov. trist. 2, 522 u. Amm. 17, 4, 7: artifices manus, Prop. 4, 2, 62. Ov. amor. 3, 2, 52; met. 15, 218. Vulg. deut. 27, 15: os (Mund), Iuven. 10, 238: vir tam artificis ingenii, von solchem Kunstgeschick, Plin. 8, 55.
2) passiv, mit Kunst ausgeführt, kunstreich, kunstvoll, meisterhaft, quattuor artifices boves, Prop. 2, 31, 8: artif. vultus, Pers. 5, 40: artif. forma, Val. Flacc. 6, 466: tantae tamque artifices argutiae, Plin. 10, 85: artif. dimicatio, Plin. 8, 150: artif. complexus, Plin. 29, 52: artif. temperamentum, Plin. 12, 115: artif. motus, Quint. 9, 4, 8: plaga, Solin. 35, 6: ratio, Ps. Apul. Ascl. 13 extr.
nobilium ~fices imaginum
murum ‥ non tam lapidibus quam cespitibus construentes, utpote nullum tanti operis ~ficem habentes
~fex,cræftica
meo fideli ~fici Wulfhelm
terra Rabelli ~ficis
[vasis ] miratur in illis / artificis natura manum
quod decime solvantur de ~ficibus ‥ et omnibus aliis stipendiariis operariis
batellarii, carectarii et quicumque alii ~fices et operarii
urbs stat communis de gentibus ecce duabus: / sunt mercatores, sunt simul artifices
inquiratur de carpentariis et aliis manuum ~ficibus
delectat me quoque citharistam habere, ‥ quia citharum habeo et ~ficem non habeo(
turpis rei narratio, quanquam preferat artem, devenustare tamen videtur ~ficem
consilio ‥ capellani sui, quem optimum sciebat in subtilibus ~ficem, ‥ sigillum ‥ aperuit
mortis ~fex
filium artem omnipotentis ~ficis vocitamus
I subst. ¶ 1 qui pratique un art, un métier, artiste, artisan : Cic. Rep. 1, 35 ; Fin. 5, 7, etc. ; Liv. 5, 3, 6 ; 42, 3, 11 || maître dans un art, spécialiste : Cic. de Or. 1, 51 ; 1, 111 ; 1, 248 ; Br. 185 ; dicendi artifices Cic. de Or. 1, 23, maîtres dʼéloquence ¶ 2 [en gén.] ouvrier dʼune chose, créateur, auteur : mundi Cic. Tim. 6, lʼartisan de lʼunivers || negotii Sall. J. 35, 5, artisan dʼune affaire ; comparandæ voluptatis Cic. Fin. 1, 42, maître dans lʼart de procurer le plaisir.
II adj. ¶ 1 habile, adroit : Cic. Br. 96 ; Or. 172 ; Ov. Am. 3, 2, 52 ; M. 15, 218 ¶ 2 fait avec art : Prop. 2, 31, 7 ; Plin. 10, 85 ; 12, 115, etc.
- 1. kunstenaar, kunstenares (in: gen., zelden abl.) [dicendi; scaenicus toneelspeler, acteur];
- 2. stichter, schepper [mundi]; attrib. beeldend, scheppend, creatief; ➤ natura omnium ~;
- 3. vakman; ambachtsman;
- 4. veroorzaker, aanstichter [caedis];
- 5. schelm, oplichter; II. adj.
- 1. van een kunstenaar, bedreven, vaardig [manus];
- 2. kunstig, meesterlijk [forma].
匠。工。— sceleris 犯罪者。Dicendi artifex 高文之師。— morbi 醫生。
Suggest a Translation
See an image
- ars + FAC-, a master of an art, professional man, artist, artificer(used of a sculptor, musician, actor, etc.): artifices improbi, i. e. quacks, L.: dicendi, an orator: morbi, healer, Tb.—A maker, builder, author, contriver: mundi: operum, L.: figurae, O.: caedis, O.— A trickster, cunning deceiver, cheat: Artificis scelus, i. e. the wicked device, V.; cf. artificis scelus, i. e. artifex scelestus, V.: O artificem probum!T.— Apposit., a master, skilled, clever, ingenious, dexterous: artifices manūs, O.: talis negoti, S.: ad corrumpendum ingenium.—Artistic: boves, Pr.
-
…sinere in propriis membra nitere bonis crede mihi, non ulla tuae est medicina figurae nudus Amor formae non amat artificem. aspice quos summittat humus formosa colores, ut veniant hederae sponte sua melius, surgat et in solis formosius…
Propertius, Elegies
-
…hoc maluisse, post, cum id adsequi non potuissent, istuc potissimum sunt delapsi. Vt aiunt in Graecis artificibus eos auloedos esse qui citharoedi fieri non potuerint, sic nos videmus, qui oratores evadere non potuerint, eos…
Cicero, pro Murena
-
…Cupidinis marmoreum Praxiteli ; nimirum didici etiam, dum in istum inquiro, artificum nomina. idem, opinor, artifex eiusdem modi Cupidinem fecit illum qui est Thespiis, propter quem Thespiae visuntur ; nam alia visendi causa nulla est…
Cicero, in Verrem
-
…sequatur. ipsius vero mundi, qui omnia conplexu suo coercet et continet, natura non artificiosa solum sed plane artifex ab eodem Zenone dicitur, consultrix et provida utilitatum oportunitatumque omnium. atque ut ceterae naturae suis seminibus quaeque gignuntur…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…si nihil diceret, tacito ipso officio et studio, quod habebat erga propinquum suum, quemvis commoveret etenim cum artifex eius modi sit ut solus videatur dignus esse qui in scaena spectetur, tum vir eius modi est ut solus…
Cicero, pro Quinctio
-
…arte praeditis gratuito civitatem in Graecia homines impertiebant, Reginos credo aut Locrensis aut Neapolitanos aut Tarentinos, quod scaenicis artificibus largiri solebant, id huic summa ingeni praedito gloria noluisse quid cum ceteri non modo post civitatem datam sed etiam…
Cicero, pro Archia
-
…posteaquam tantam multitudinem collegerat emblematum ut ne unum quidem cuiquam reliquisset, instituit officinam Syracusis in regia maximam. palam artifices omnis, caelatores ac vascularios, convocari iubet, et ipse suos compluris habebat. Eos concludit, magnam hominum…
Cicero, in Verrem
-
…oratoris horum quidque efficiatur aut quibus vitiis orator aut non adsequatur haec aut etiam in his labatur et cadat, artifex aliquis iudicabit. Efficiatur autem ab oratore necne, ut ei qui audiunt ita afficiantur ut orator velit, vulgi…
M. Tullius Cicero, Brutus
-
…esse oporteret, ex ipso navigio quod erat captum et ex remorum numero coniciebant. iste, quod omnis qui artifici aliquid habuerant aut formae removerat atque abduxerat, reliquos si, ut consuetudo est, universos ad palum alligasset ,…
Cicero, in Verrem
-
…, quae manibus sublatis sacra quaedam more Atheniensium virginum reposita in capitibus sustinebant ; Canephoroe ipsae vocabantur ; sed earum artificem quem quemnam recte admones Polyclitum esse dicebant. Messanam ut quisque nostrum venerat, haec visere solebat ; omnibus haec…
Cicero, in Verrem