fidelis
fidelis, trusty, trustworthy, faithful, sincere, true
fidēlis, e: faithful, trusty, secure, 9.707. (fidēs)
fĭdēlis, e, adj. [1. fides], that may be trusted or relied upon, trusty, faithful, sincere, true (class.; syn. fidus).
- I Prop.
- A Adj., constr. absol., with dat., or with in and acc.
- α Absol.: cum et civis mihi bonus et firmus amicus ac fidelis videretur, Cic. Cael. 6, 14: doctus, fidelis, Suavis homo, etc., Enn. ap. Gell. 12, 4 (Ann. v. 249 ed. Vahl.): boni fidelesque socii, Liv. 22, 37, 4; 9, 2, 5; 29, 7, 2; 22, 37, 4 Drak. N. cr.; cf.: sociis multo fidelioribus utimur, Cic. Att. 5, 18, 2: est urbs Massilia fortissimorum fidelissimorumque sociorum, id. Font. 1, 3: fidelissima conjux, id. Q. Fr. 1, 3, 3: medicus multum celer atque fidelis, Hor. S. 2, 3, 147: minister, id. C. 4, 4, 3: seu visa est catulis cerva fidelibus, id. ib. 1, 1, 27: multorum opes praepotentium excludunt amicitias fideles, Cic. Lael. 15, 54: consilium, id. Agr. 2, 2 fin.; cf. id. Clu. 31, 85: opera, id. Caecin. 5, 14; cf.: operā Commii fideli atque utili, Caes. B. G. 7, 76, 1: cura, Ov. H. 1, 104: silentium, Hor. C. 3, 2, 25: desideria (patriae), id. ib. 4, 5, 15: lacrimae, i. e. true, genuine, Ov. H. 14, 127.—
- β With dat.: qui (Cn. Pompeius) unum Deiotarum fidelem populo Romano judicavit, Cic. Phil. 11, 13, 34: cave tu illi fidelis potius fueris quam mihi, Plaut. Aul. 4, 2, 11 (618): illi fuisti quam mihi fidelior, id. Capt. 3, 5, 58 (716): habere aliquem fidelem sibi, id. Bacch. 3, 3, 87 (491): quem sibi fidelem arbitrabatur, Caes. B. G. 4, 21, 7; Hor. Ep. 2, 2, 1; Quint. 11, 2, 42.—
- γ With in and acc.: quam fideli animo et benigno in illam fui, Ter. Hec. 472; cf. Cic. Mil. 10, 29: in amicos, Sall. C. 9, 2 (others read: in amicis, v. Kritz. ad h. 1.).—
- b Subst.: fĭdēlis, is, m., a trusty person, a confidant: si quem tuorum fidelium voles, ad me mittas, Cic. Fam. 4, 1, 2.
- II Transf., in gen., of things, to be depended upon, sure, safe, strong, firm, durable (rare but class.): nam et doctrina et domus, et ars et ager etiam fidelis dici potest: ut sit, quomodo Theophrasto placet, verecunda tralatio, Cic. Fam. 16, 17, 1: in nave tuta ac fideli, id. Planc. 41, 97: lorica, Verg. A. 9, 707: portus, Ov. Tr. 4, 5, 5: materies terebinthi ad vetustatem, Plin. 13, 6, 12, § 54; structura, Front. Aquaed. 123: rimis explendis fidelior pice, Plin. 16, 36, 64, § 158: fidelissimum glutinum, id. 28, 17, 71, § 236.—Hence, adv., in two forms: fĭdē-lĭter (class.) and fĭdēle (ante- and postclass.).
- I Faithfully, trustily, certainly, surely, honestly.
- α Form fideliter: constanter et fideliter in amicitia alicujus permanere, Liv. 33, 35, 9: vivere simpliciter, fideliter vitaeque hominum amice, Cic. Off. 1, 26, 92: obtestatur per sua antea fideliter acta, etc., Sall. J. 71 fin.: aliquid fideliter curare, Cic. Att. 15, 20, 4: valetudini inservire, Tiro ap. Cic. Fam. 16, 17, 1: colere amicos, Plin. Ep. 7, 31, 5: discere artes ingenuas, Ov. P. 2, 9, 47: retinent commissa (aures), Hor. Ep. 1, 18, 70; cf.: ejus (memoriae) duplex virtus, facile percipere et fideliter continere, Quint. 1, 3, 1: exstincta parum fideliter incendia, Flor. 3, 5 med.—
- β Form fidele: fac fidele sis fidelis, Plaut. Capt. 2, 3, 79 (439): militare, Prud. στεγ. 10, 428. —
- b Comp.: quo propior quisque est servitque fidelius aegro, Ov. M. 7, 563; Plin. Ep. 6, 24, 3.—
- c Sup.: ut is optime te laudasse videatur, qui narraverit fidelissime, Plin. Pan. 56, 2.—
- 2 (Acc. to II.) Surely, strongly, firmly: per quorum loca fideliter mihi pateret iter, Planc. in Cic. Fam. 10, 23, 2: oratoris futuri fundamenta fideliter jacere, Quint. 1, 4, 5: quod fideliter firmum est, a primis statim actionibus arripere optimum est, firmly grounded, id. 6, 4, 14; cf. Gell. 15, 2, 6.—Comp.: qui quartanum passus convaluerit, fidelius constantiusque postea valiturum, Gell. 17, 12, 3: memoriae inhaerere fidelius, Quint. 10, 6, 2; cf. id. 10, 3, 2.—Sup.: fortunae inaurato fidelissime simulacro, very solidly, durably, Plin. 33, 3, 19, § 61.
fidēlis, e (fidēs, eī), der Treue beweist, Treue hält, dem man also trauen kann, getreu, ehrlich, zuverlässig, verlässig, I) v. Pers.u. deren Gesinnung: amicus, amicitia, animus, Cic.: mens, Tibull.: canis, Hor. – amicus fidelior, Liv.: socii fideliores, Cic. – fidelissima coniunx, Cic.: de servis suis quem habuit fidelissimum, Nep. – alci od. in alqm, Cic.: in amicitiis, Cic. – subst., fidēlēs, ium, m., die Getreuen, Vertrauten, si quem tuorum fidelium voles, ad me mittas, Cic. ep. 4, 1, 2. – II) übtr., v. lebl. Subjj.: consilium fidele, consilium fidelissimum, Cic.: opera, Cic.: silentium, oculus, Hor.: lacrimae, aufrichtige, Ov.: portus, Ovid.: so auch doctrina, domus, ars, ager, nach Cic. ep. 16, 17, 1. – meton., verlässig = haltbar, dauerhaft, tüchtig, lorica, Verg.: structura, Frontin.: glutinum, Plin.: memoria, Quint.: fidelior pice, Plin.
persolvo debitum ‥ vile ‥ sed ~e ‥ et amicale ‥ Christi tironibus
duces ~issimique amici consenserunt
semper ~is minister extitit
concedo meo dilectissimo ac ~issimo Wulfsige episcopo
Deus illi ~is est qui domino suo recte ~is est(
A., jurata, dicit quod predicti forestarii sunt ~es in servicio domini regis
comes [Arundell’ ] respondit ‘ubi sunt illi plebei ~es? ’ ‥ et ~es plebei regni non sunt hic
consideret ‥ exempla de dominorum ~ium atque communium morte
quod Britanni nec in bello fortes sint nec in pace ~es
hos dicit Gildas fragiles / et nec in pace stabiles
ea quae certissima ~ium virorum adtestatione ‥ cognoscere potui
que ‥ oculis subjecta ~ibus ipse conspexi firmiter ‥ assero [cf. ]Hor. Ars P. 180
gens ‥ sola infidelitate ~is
fit in libitum appellati utrum velit ‥ purgacionem duodecim ~ium hominum
visnetum ‥ testatur quod Walterus ~is est et non malecreditur
ponit se super xij juratores de bono et malo, qui dicunt quod ~is est; ideo quietus
~e posse nostrum adhibebimus erga viros religiosus ‥ quod ‥
heredem secundum ~e posse suum ‥ maritabit
corpus ‥ Grunewardi nobis ‥ reddent pro posse suo ~i
‘~is sermo est’ []. ‥ ille dixit ~em ‥, vos ut infidelem ‥ sprevistis I Tim. iii 1
hominem ~i historia lunatas habuisse plantas ‥ comperimus
in omni civitate ~e testimonium inveniatur
promittet ‥ quod ~e testimonium perhibebit
de ~i juramento facto
dicit quod emit predicta jumenta ‥ a quodam mercatore ‥ de suo legali et ~i catallo
in presencia nostra apud Glasguam ~e compotum reddidit et finale
teneantur reddere ~em compotum de biennio in biennium
quod habeant ‥ mensuras ~issimas et signatas et pondera ~issima et signata(
~es quoslibet interrogabat quare tam nequiter judicassent
uni meo ~i ‥ ruris particulam ‥ concessi
sciatis vos mei ~es me concessisse servicium de Livermere ‥
Henricus, rex Anglie ‥ omnibus ~ibus suis salutem
aliis ~ibus domini regis ibidem tunc presentibus
mediantibus utrorumque [sc. pape et imperatoris ] ~ibus et amicis in concordiam convenerunt
rex dilecte consanguinee et ~i sue M. comitisse Flandr’ salutem
hec est ‥ concordia facta ‥ coram ‥ regis ~ibus tunc ibidem presentibus
si laicus ~is pro ebrietate vomitum facit, xv dies poeniteat
jussit / ‥ cuneum glomerare fidelem
~issimus ‥ nostrae ecclesiae presbyter
semper ubique Deo, peto, vos estote fideles
vobis ‥ consulo sicut ~i Christiano ‥ quatenus ‥
te cogit timor esse pium, te pena fidelem
plebs ~is ‥ prope Turcos moram trahens
quod ~i prece ‥ poscimus
salutem et ~es orationes
nulla vita ~ior ‥ quam eorum qui in claustris humiliter degunt
salutem et ~em benedictionem
errores ‥ qui in scripturis tam ethnicis quam ~ibus poterunt inveniri
symbolum Athanasii est catholicum reputandum et ~e
de his, quae ~ium oblationibus accedunt altario(
universis ~ibus ‥ Dei mandate sunt observanda(
omnium monasteriorum quae olim a ~ibus Christo ‥ dedita fuerunt(
salutiferum ~ibus poculum praebens
~ium ‥ inopiam ‥ sustentabant Paulus et Barnabas
ea pie ~ium devotioni propalanda aggredior
queritur utrum conveniebat prophetiam dari ~ibus per infideles
deterrere fideles / a bellis cupio
rerum ecclesiasticarum, que ‥ a ~ibus sunt donate ecclesie
multum crevit erga fratres ‥ devotio et affectio ~ium
repulsa est illa tempestas impendens cervicibus ~ium
progressi in publicum ~es Christi
rex omnibus Christi ~ibus ‥ salutem
universis ‥ prelatis ‥ H. abbatissa ‥ salutem et orationum ~ia in Cristo
fĭdēlis, (9) e (fides 1), en qui lʼon peut avoir confiance, sûr, fidèle, loyal : amicus Cic. Cæl. 14, ami fidèle ; alicujus opera forti fidelique uti Cic. Cat. 3, 14, avoir le brave et fidèle concours de qqn ; amicitia Cic. Læl. 54, amitié sincère ; fidelis populo Romano Cic. Phil. 11, 34, fidèle au peuple romain ; in dominum Cic. Mil. 29, fidèle à son maître || solide, ferme, durable, fort : lorica fidelis Virg. En. 9, 707, cuirasse à lʼépreuve ; navis fidelis Cic. Planc. 97, navire solide, cf. Fam. 16, 17, 1 || subst. m. , un ami, un intime : Cic. Fam. 4, 1, 2 || -lior, -lissimus Cic.
- 1. trouw, betrouwbaar, oprecht, eerlijk [amicus; amicitia; mens; canis; consilium]; — subst. fidēlēs, ium m getrouwen, betrouwbare personen;
- 2. stevig, betrouwbaar, veilig [lorica; navis; portus];
- 3. (eccl.) gelovig; — subst. fidēlis, is m christen; / adv. fidēliter ook: betrouwbaar, nauwgezet; ➤ ~ discere artes; alqd ~ curare.
Fidelespost susceptum baptismum, quia
fidemsusceperunt. S. Ambrosius lib. 1. de Sacram. cap. 1 :
In Christiano viro prima est fides. Ideo recte Fideles dicuntur, qui baptizati sunt.S. Augustinus Tractat. in Joann. :
Interrogas hominem, Christianus es ? respondet tibi : non sum ; adhuc quæris ab eo, Catechumenus, an Fidelis ?Idem Epist. 67 :
Frater Paulus narrat gaudia de Gabiano, quod non solum Christianus ; sed etiam Fidelis sit valde bonus per Pascha proximum baptizatus.Vide eumdem de Verbis Apostoli Serm. 13. Innocent. I. Ep. 22. cap. 2 :
Quæro, si una eademque sit uxor ejus, qui ante Catechumenus, postea sit Fidelis.Pontius Diac. in Vita S. Cypriani :
Quid Christiana plebs faceret, cui de Fide nomen est ?
Ut lumen quod tempore Infidelium quondam in unoquoque anno ad sepulcrum venire solebat, nunc per misericordiam suam istud idem Fidelibus suis hodie in die resurrectionis suæ ostenderet.
Si apud Regem Regum perpetuam salutem obtinere cupimus, nos ejus Martyres cæterosque Fideles, quos in cœlorum curia prævalere credimus pro nobis necesse est intercessores adquirere studeamus.
fidelitatem juravit. Gloss. Lat. Gr. :
Et avons droit de prendre de chacun de nos Hommes de Foy chacun an six deniers Tournois de charoy.
Idem lib. 2. cap. 17 :Ut juraret ei rogat ipsum more Fidelis.
Tabularium Dolense ann. 927 :Filius esse Petri si vult Rex atque Fidelis.
Ibidem adjungo ad hujus dedicationis honorem, ut omne beneficium, quod ex me nunc vel deinceps nostri Fideles habent, aut habebunt, etc.
Faelet
Feiaul. Charta comit. Nivern. ann. 1250. ex Chartul. S. Steph. Autiss. :
Nostre amée et nostre Faelle Adeline la mareschaude de Nevers, etc.Pactum ann. 1273. inter Probat. tom. 2. Hist. Burg. pag. 37. col. 2 :
Se lidiz Feiaul ou lour avancer non avent fait autrefois dus homaiges, etc. Foial,in
Fidelisin antiquioribus Instrumentis. Gesta Henrici VII. lib. 2. Rubr. 7. apud Murator. tom. 10. col. 352 :
Optio sit Patavinæ civitati quatuor eligere quos maluerint, Fideles dumtaxat Imperii.
Pontius Almandini et hæredes Johannis Naturalis, qui marcham habent contra illos, qui se dicunt Fideles imperii de Janua.
Pro Infideli teneatur, quia sacramentum fidelitatis, quod nobis promisit, irritum fecit.Concilium Dusiacense I. pag. 299. 1. Edit. :
Regis quoque Infideles contra Ecclesiasticam auctoritatem armata manu defendit.Vide Leg. Longob. lib. 1. tit. 34. § 2. 3.
Actum v. Idus Octobris Celsinanias, anno v.Extraneos hac voce designari, maxime in Capit. Caroli C. ann. 865. apud Baluz. tom. 2. Capitul. col. 197. art. 4. auctor est D.(forte pro quod Infideles Franci regem suum Karolum inhonestarunt et Rodulfum in principem elegerunt.xv. )
Bouquettom. 1. Jur. publ. Franc. pag. 105. Cui assentiri nequaquam possum non una de causa. Et primo quidem ejusmodi
Infidelespassim in illo Capitulari
suosrex appellat. Dehinc in articulo præcedenti
fidelitatemregi promisisse dicuntur. Denique ii
Infidelesproprietates habent, quas, ob eorum a fidelitate promissa defectum, fisco addicendas rex judicat. Quid hæc cum extraneis ? Hæc sunt verba art. 3. jam laudati Capit. :
Ut qui fidelitatem nobis promiserunt, et post illud sacramentum ad Infideles nostros in nostrum damnum se conjunxerunt, proprietas illorum in nostrum indominicatum recipiatur.Stat ergo bene Cangiana interpretatio ; neque alii sunt hic
Infideles, quam qui
Fidem-mentitialibi nuncupantur. Vide Fidem Mentiri in Fides.
Terras Infidelium suorum fidelibus suis distribuit.
Infidelitas erga dominum, secundum legem sæculi inemendabile est.Vide Leges Henrici I. Regis Angliæ cap. 10. Flodoardus lib. 4. Hist. Remensis cap. 35 :
Insimulati sunt de Infidelitate ipsius senioris sui.Et lib. 2. cap. 20 :
Depositus est ab Episcopatu pro Infidelitate Imperatoris.
Ingilrannus episcopus, cum Fidele sua Adalgude, dat ecclesiam S. Perpetuæ de Bruniola.
fidēlis e, adj.with comp.and sup.
- 1 fides, trusty, trustworthy, faithful, sincere, true: medicus, H.: catulis cerva fidelibus, H.: sociis multo fidelioribus utimur: fidelissima coniunx: mulieri vir, T.: quem sibi fidelem arbitrabatur, Cs.: animus in dominum: in amicos, S.—As substm., a trusty person, confidant: si quem tuorum fidelium voles.—Trustworthy, sure, safe, true, strong, firm, durable: ager: navis: lorica, V.: consilium: operā Commi fideli, Cs.: silentium, H.
-
…superest, vacuas auris animumque sagacem semotum a curis adhibe veram ad rationem, ne mea dona tibi studio disposta fideli, intellecta prius quam sint, contempta relinquas. nam tibi de summa caeli ratione deumque disserere incipiam et rerum…
Lucretius, De Rerum Natura
-
…hostibus exercebant, cives cum civibus de virtute certabant. In suppliciis deorum magnifici, domi parci, in amicos fideles erant. Duabus his artibus, audacia in bello, ubi pax evenerat, aequitate, seque remque publicam curabant…
Sallust, Catilina
-
…reiectus est, sed de latronum, hoc est de comitum suorum sententia condemnat omnis. hic cuncti Siculi, fidelissimi atque antiquissimi socii, plurimis adfecti beneficiis a maioribus nostris, graviter commoventur et de suis periculis fortunisque omnibus pertimescunt…
Cicero, in Verrem
-
…nobis integram reservavi. si quid erit occultius et, ut scribis, reconditum, meorum aliquem mittam, quo fidelius ad te litterae perferantur. Pr. non. Iun. Scr. Romae cire. prid. Id .…
Cicero, Epistulae ad Familiares
-
…fortissimum vel generis vel vetustatis vel hominis causa rei publicae reservate. quam benivolum hunc populo Romano, quam fidelem putatis ingenita levitas et erudita vanitas .…
Cicero, pro Flacco
-
…igitur et conari occultius et efficere cautius potuit, id tibi et medico callido et servo, ut putabat, fideli non credidit de armis, de ferro, de insidiis celare te noluit at quam festive crimen contexitur tua te…
Cicero, pro Rege Deiotaro
-
…iudices, ornatae atque honestae, ex quibus in primis numeranda est civitas Halaesina ; nullam enim reperietis aut officiis fideliorem aut copiis locupletiorem aut auctoritate graviorem. huic iste in annos singulos cum sexagena milia tritici modium imperavisset, pro…
Cicero, in Verrem
-
…. Nempe igitur hinc tum, Pomponi, ductus est sermo, quod erat a me mentio facta causam Deiotari fidelissimi atque optimi regis ornatissime et copiosissime a Bruto me audisse defensam. scio, inquit, ab isto initio tractum…
M. Tullius Cicero, Brutus
-
…annalium supra fastorum, , ciceronis sunt verba supra domesticis, , adver bium supra prudentius, , nornis supra fidelibusque, sed ipse quoque haud pauca mutavit et supplevit. K c Ro β bachio s. XI, K…
M. Tullius Cicero, Tusculanae Disputationes
-
…, turbae, praetor odio est, Graecorum libertate gaudes. cur ergo unus tu Apollonidensis amantissimos populi Romani, fidelissimos socios, miseriores habes quam aut Mithridates aut etiam pater tuus habuit umquam cur his per te frui libertate sua…
Cicero, pro Flacco