providere

providere [CL] 1 to see in advance or beforehand (in quot. in fig. context). in medio mari dormit qui in hujus mundi temptationibus positus ~ere motus inruentium vitiorum quasi imminentes undarum cumulos neglegit Bede Prov. 1008. 2 to foresee or have foreknowledge (of); b (w. quod). c (w. acc. & inf.). d (p. ppl. provisa as sb. n. pl.) things foreseen. sed et in eo quod sequitur ~ens locutus est de resurrectione Christi Bede Retract. 1002D; divina ~ente gratia Id. HE IV 29 p. 278; contingit ‥ ut quanto [anima] morti proximior est tanto perspicatiori mentis acumine ‥ cuncta ~eat Petrus Dial. 49.  b nec ~it quod est Rome ecclesia Jerusalem dicta W. Malm. GR II 172.  c 944 hanc elemosinam mihi ~ens prodesse profuturum ‥ CS 795.  d fatum est temporalis eventus provisorum Bern. Comm. Aen. 42. 3 to plan or establish in advance. sciebat quod provisum erat illud tempus quo debebat venire Ailr. Serm. 1. 24. 214; provisa sed non preparata legatione ad sedem apostolicam pro canonizatione beati Gileberti celebranda Canon. G. Sempr. f. 107v; 1240 credunt quod insultus ille fuit provisus multo tempore transacto per draparios CurR XVI 1285 p. 241; mandamus quod ad certos dies et loca quos vos ‥ ad hoc ~eritis, omnia et singula predicta ac inquisiciones super his factas ‥ audiatis Laws Romney Marsh 61. 4 (w inf.) to decide in advance or with foresight. c860 quotienscumque evenerit quod superna clementia ‥ alterum ‥ pro eo ‥ praeordinare et eligere ~erit (Professio) CS 498; Normanni ‥ ~erunt sagittas in altum dirigere, ut cadentes in capita Anglorum ipsos interimerent Silgrave 79. 5 to exercise foresight or forethought (towards), to take care in advance, make provision (usu. w. dat. to designate beneficiary and in or de & abl. to designate thing provided); b (eccl. & mon., usu. w. ref. to providing with or to a benefice); c (w. quod, ut, or ne & subj.); d (w. indir. qu. & subj.); e (w. acc. & inf.). f (pr. ppl. as adj.) provident, prudent. g (pr. ppl. as sb.) one who makes provision or is in charge of. ego ‥ ~ens mihi in futuro decrevi dare aliquid omnia mihi donanti CS 97; turpis lucri gratia ~et gregi Dei qui propter quaestum et terrena commoda praedicat Bede Ep. Cath. 65; c1157 pastoralis sollicitudo ‥ nos compellit omnium eorum maxime quos religionis nomen commendat quieti ~ere Doc. Theob. 6; 1218 assignavimus ‥ decem libras ‥ recipiendas ‥ singulis annis donec ei in terris, ad valenciam ‥ decem librarum, ~erimus Pat 184; 1265 quod ~deant regi de d picheriis Cl 32; 1284 Johannes ‥ tenetur ~ere domine de Balliolo in sex denaratis annui redditus Deeds Balliol 6.  b presul ob has causas Ricardus transtulit urbem / et providit ei de meliore loco H. Avr. Poems 20. 136 p. 114; ut ‥ episcopus eidem Willelmo C. ~erit auctoritate apostolica de aliquo beneficio ecclesiastico Chr. Peterb. 47; 1294 archiepiscopus Cantuariensis ‥ habens potestatem a ‥ Celestino papa quinto ecclesie Landavensi que jam diu vacavit de episcopo et pastore ~ere Reg. Cant. 5; s1325 hoc anno papa ~it ecclesie Horwycensi de domino W. ‥ item ~it magistro J. Roos de episcopatu Karliolensi Ad. Mur. Chr. 45; s1343 quia papa ~it duobus cardinalibus, nepotibus suis ‥ de beneficiis ‥ in Cantuariensi provincia ‥ et in provincia Eboracensi Ib. 142; 1416 cum ‥ ad ecclesie Cantuariensis archiepiscopum ‥ pertineat ‥ monasterio sive prioratui ‥ Dovorr’ ‥ de prioris persona ‥ ~ere Reg. Cant. I 151.  c non est timendum ne ‥ derisor ‥ contumelias inferat sed hoc potius ~endum ne tractus ad odium pejor fiat Bede Prov. 967; secretario ‥ solicite ~endum est ut tali hora matutinas laudes faciat incipere Lanfr. Const. 89; qui ~ebat ne domus vacua remaneret DB I 179ra; cauta cogitatione ~ens ne displiceret Conditori in acceptis rebus Ord. Vit. VI 9 p. 52; c1230 sed bene ~eatis quod capiatis bonos testes Feod. Durh. 249; est ‥ ~endum sacerdotibus quod cum predicant resurrectionem mortuorum instruant subditos suos quod ‥ T. Chobham Praed. 117.  d 761 ~ens ubi corpusculum meum condi deberet, nihil melius arbitratus sum nisi ‥ CS 190; cum ‥ bene providerit quid in quo loco sit collocandum T. Chobham Praed. 268; caute ‥ ~endum est quibus animalibus Deus conparetur et quibus non Ib. 281.  e 1270 ut ‥ tales ad partes predictas ‥ mitti provideamus Cl 291.  f c885 vestrae regiae celsitudini ac ~entissimae mansuetudini commendamus CS 556 p. 193; an tua ~entior est somnolentia quam mea vigilantia? Gosc. Transl. Mild. 19.  g ne chorum exeant sint licencia ~entis Cust. Sal. 26. 6 to lay down as arrangement or provision, (p. ppl. provisum as sb. n.) ordinance, provision, arrangement. b (usu. w. quatinus, or ut & subj. or ind.) to stipulate that, (proviso quod) provided that, it being stipulated that, with the proviso that; c (w. acc. & inf.); d (w. indir. qu.). s1261 absolvi impetravit a ‥ papa ab observacione statutorum Oxonie ~orum et a sacramento Oxnead Chr. 220; s1261 ~um ‥ inter vos universaliter decrevistis Ann. Lond. 56.  b provisum est ‥ et ‥ statutum quatinus penes abbatiam Warwellensem castellum construerent G. Steph. 65 p. 132; 1225 providens quod nullus in chacia illa currat nisi de precepto domini regis Cl 51a; singulis fratribus servire debent, proviso quod ‥ frater qui magnam missam celebrat et novicii ‥ primo serviantur Cust. Westm. 116; 13 proviso ut cujuscumque auctoritate constructe fuerint capelle quecumque indempnitati ‥ sic prospiciatur Conc. Scot. II 11; 1308 proviso quod ‥ nos ‥ reddatis ‥ cerciores Lit. Cant. III app. p. 386; 1457 proviso quod nullus custodum ‥ ciste administracionem ejusdem alicui committas nisi ‥ StatOx 280.  c a1350 ~it universitas pleno servicio solempnia fore celebrata StatOx 15.  d 1221 misericordia eorum ponitur in respectum usque provisum fuerit quid inde faciendum sit per consilium SelPlCrown 97. 7 to make available, provide, supply: a (person to an office or duty); b (material things). c (abstr.); d (p. ppl. provisa as sb. f.) provision, supply. a congruum et idoneum pastorem domui Dei ~eatis Ord. Vit. XII 32 p. 434; 1298 ut ministri altaris nostri tales ~antur qui sint in vita sancti Lit. Cant. I 25; debet ‥ ~ere virum unum fidelem ‥ cui debet committere res publicas disponendas Bacon V 44 (cf. Quadr. Reg. Spec. 32: demittere res pupplicas dispendendas); s1480 Ricardum W. ‥ quem in cella nostra de Bynham ‥ ~imus in priorem, vestre ‥ paternitati ‥ presentamus Reg. Whet. II 227; 1549 bacchalaurei ‥ vel unum ex seipsis ‥ elegant, vel aliquem alium suo sumptu ~eant, qui in die commitiorum sua in arte respondeat StatOx 357.  b confide fili, Dominus ~ebit victum sperantibus in se V. Cuthb. II 5; c795 sicut pastor providus gregi suo optima praevidere [v. l. ~ere] pascua curat Alcuin Ep. 31; 1218 ~eatis Odoni ‥ centum solidatas redditus sterlingorum Pat 141; c1220 ~ebitur ei ‥ panis grossior et potus aque Cap. Arr. 271; 1235 quia ‥ rex nunquam ~it nec reddidit escambium eidem comiti in vita sua quia provisio non tetigit heredes suos BNB III 143; 1268 quo fit ut quod in eleemosynam est provisum, in sitim avaricie confluat et transeat in rapinam (Const. Othoboni) Conc. II 11a; s1321 ut contra ipsius adventum in dicto castro necessaria ~erent Trokelowe 110; 1340 cursori ‥ deferenti literas ‥ de ~dendo et inveniendo quandam navem pro guerra regis iij s. Ac. Durh. 537; s1372 ~ebat eciam in ecclesia duo vestimenta integra pro magno altari Meaux III 167; 1559 salutarem eis cibum ~ere ‥ donec generale capitulum his tantis malis aptiora provideat remedia Conc. Scot. II 152.  c sacerdotes ‥ non commoda plebi ~entes sed proprii plenitudinem ventris quaerentes Gildas EB 66; si hoc nostris usibus commodum et utilitati profuturum solerti praescientia ~isset [gl.: sc. ille Deus] Aldh. VirgP 56 p. 316; ut ad ~enda eis quibus aeterna praedicat temporalium quoque necessitatum subsidia invigilet Bede Cant. 1155; o quanta consolatio, Deo dispensante, infirmitati nostre provisa est Bald. Cant. Serm. 17. 18. 503; contra ignorantie caliginem artificialis scientie ~eret lumen T. Chobham Praed. 3; s1308 omnibus ‥ inauditum proviserunt gaudium Ann. Lond. 152.  d 1330 qui in comitiva sua ‥ versus partes ducatus Aquitanie sunt profecturi, et provisas et arraiacionem passagii illius [provideat] Foed. IV 442. 8 to provide for (person) in respect of (this or that). b (p. ppl. provisus) well-provided, prepared. 1295 super consecracione Landavensis provisi de ‥ episcopatu Reg. Cant. 513; 1293 mandamus quatinus, cum de hujusmodi loco ‥ provisi fueritis, de situ et valore ejusdem loci ‥ nos certificare curetis RGasc III 74a; 1314 dixit quod non fuit provisus de plegiis Rec. Leic. I 290; s1314 cum infirmus propter sanitatem recuperandam debeat de locis convenientibus ac aliis solaciis ~eri Flor. Hist. III 163; 1352 dum ‥ Symon ‥ archiepiscopus ‥ de ‥ ecclesia Cantuariensi per sedem apostolicam provisus extitit Lit. Cant. II 309.  b s1260 super hoc non provisus nec premunitus Flor. Hist. II 457; debet esse provisus atque paratus, ut sine mora ‥ eum, qui fallendo deviaverat, in viam reducat Cust. Westm. 28; s1374 jam sum melius provisus quam fui Eul. Hist. Cont. 339. 9 (p ppl. provisus as adj.) prudent, provident. s1238 approbavimus provisum ipsorum deliberationis consilium (Lit. Imp.) M. Par. Maj. III 472.