temperare

temperare [CL] 1 (intr., w. abl. or ab) to restrain oneself or refrain from (act or behaviour). b to abstain from (thing). c (pr. ppl. as adj., of person) restrained, moderate. etiam si a monachice institutionis austeritate hac de causa deberet aliquantulum ~are Eadmer V. Anselmi I 33; somno ~ans Osb. V. Dunst. 8; regi scripsit ut ab hac exactione ~aret W. Malm. GP I 60; cuncti strepere, perfidum et cupidum vocare, ut vix manibus ~arent Id. GR IV 388; 1167 si ab injuriis archiepiscopi sui et domini postea aliquantulum ~asset J. Sal. Ep. 216 (218).  b occasio ‥ effecit ut omni in perpetuum carne et etiam unctiori cibo ~aret W. Malm. GP IV 137.  c in precipuis festivitatibus, quanvis amiciretur vestibus auro intextis ‥ ita ~ans erat ut nec majestati sue deesset nec tamen supercilium attolleret W. Malm. GR II 220; quo in adversis nemo securior, sed quo in prosperis nemo ~antior Ailr. Gen. Regum 363. 2 (trans., refl.) to restrain oneself, to exercise moderation. b (w. abl.) to abstain from. si ‥ senseritis quod in aegritudinem vobis vertatur, tunc consulo ut, sicut expedire cognoscetis, vos ~etis Anselm (Ep. 446) V 393; correptus a ‥ Odone aliquantisper se ~abat, verens ne si illum omnimodis non audiret, regie dignitatis benedictionem ultra votum suum sibi dare differret Eadmer Odo 32.  b non posse se ~are convivio simul et conjugio, ut pariter abstineat cibis et venere W. Malm. GP II 75. 3 (w. ab) to restrain or inhibit from, to cause to abstain from. ejusdem summae virtutis actibus congruit quae ab aestu carnalium voluptatum animos ~are ‥ consuevit Bede Cant. 1146D; non dubites quantum ~arit a noxio vulgus promiscuum W. Malm. GP I 18; 1280 injungimus ‥ priori ‥ quod familiam suam a contumeliis conviciis ‥ modis omnibus decetero ~et et castiget Reg. Ebor. 131; s1217 illa ‥ celestis unctio ‥ carnem ejus sic ardore concupiscencie ~avit ut nec primus libidinis motus in ea ‥ pullularet Trevet Ann. 203. 4 to restrain, to moderate or temper the excessiveness or extremeness of; b (p. ppl. as adj.). a804 semper aequali mentis soliditate, quae adversa pertulit vel laeta ~avit Alcuin Ep. 279; siquidem ita columbinae simplicitatis mansuetudine ~avit serpentinae calliditatis astutiam ut nec antiqui hostis deciperetur simulatione fraudulenta Abbo Edm. 4; vix ingluviem fautium pre dulcedine ~are valebant W. Malm. GR IV 377; 1164 ~avi responsum ut me nec de mendacio conscientia reprehendat nec ‥ J. Sal. Ep. 134 (136); sic ‥ timor cum dilectione ~etur, ut nec remissa liberalitas lentescat in teporem, nec insolenti rigore violenter extortus timor in tyrannidem convertatur Gir. EH I 1 p. 227; Plinius ‥ qui ‥ persecutor ecclesie datus fuerat ‥ rescriptis levioribus ilico ~avit edictum M. Par. Maj. I 119; 1300 prelatus ‥ mansuetudinem quandoque temporans cum rigore Vis. Ely 8.  b providus archiater egrotum fovet ~ato medicamine, ne si nimis importune medicationis vexat infirmum cruciamine, quem curandum susceperat videatur extinguere Ord. Vit. VIII 26 p. 437. 5 to regulate, moderate (heat). ne ex eo calor interior comburat intestina sed ~etur Quaest. Salern. B 31; aeris caliditas vernalibus pluviis ~atur Alb. Lond. DG 4. 2; ut ‥ ~etur calor cordis ‥ ne propter motum sepissimum nimis incenderetur Ric. Med. Anat. 222; subtrahe aquam ab eo, destillando per eundem ~atissimum calorem, donec remaneat in fundo oleum tenue Ripley 146. 6 to regulate or moderate the temperature of, to reduce the extreme heat or cold of. b (p. ppl. as adj.) temperate, neither too hot nor too cold. Jupiter frigore Saturni ‥ ~atur Bede TR 8 p. 196; carbones ‥ proicit, ‥ cineres exponit, lares aptat, et intromittendis panibus ~at Ord. Vit. VI 3 p. 11; 1245 movetque / cuncta Sator stabilis, qui frigore temperat ignem Garl. Myst. Eccl. 594; ignis in solucione semper erit lenis, in sublimacione mediocris, in coagulacione ~atus, in dealbacione continuus, in rubificacione fortis Dastin Ros. 6.  b eo [sole hiberno] post tergum relicto transgressis Aethiopum fervoribus, ~atas ‥ repererint sedes Bede TR 34; aeremque ibi ~atissimum esse, adeo ut veris estatis autumni et hiemis semper ibi fere tempus sit equale Petrus Dial. 12; cum digesto calore vini ~atior aura corda quorundam afflasset W. Malm. GR III 255; terra terrarum hec omnium ~atissima Gir. TH I 33; s1248 transiit annus iste aere ~atus et serenus Oxnead Chr. 179. 7 to remedy, make good (defect, deficiency, or sim.). b to compensate for, make bearable. pedes efficitur, ut transacti laborem diei ~aret medice quietis voluptas W. Malm. GR II 154; 1407 ut ‥ hujusmodi defectus ‥ ~ent StatOx 196.  b inminens sibi famis periculum latrocinio ‥ ~abant Bede HE I 12; ut intollerabilem laborem ejus celestia carmina ~arent (Coemgenus 19) VSH I 244. 8 to combine or mix in due proportion. pane hordeaceo cinere commixto, et aqua lacrymis ~ata Alcuin Hag. 684C; ut in ejus [piscis] brodio ~em michi pauculas J. Godard Ep. 222; recipe tuthie antimo' repressorum an' ʒ iiij ‥ . tuthia et antimonium post repressionem tribus diebus debent ~ari cum mirabol' Gilb. III 141v. 1; epitima ‥ dicitur quando res pulverizate subtiliter ~antur cum aliquo liquore SB 19; 1409 cariantis sindres ‥ usque dictum forgeum pro ferro novo ibidem cum eisdem ~ando Ac. Forge Durh. 518. 9 to bring to proper strength or consistency, to prepare by blending or softening; b (of lime mixed with water); c (absol., w. ref. to ink). comparabat cere juvenis etatem, que ad informandum sigillum apte est ~ata Eadmer V. Anselmi I 11; die ‥ precedente providere debet ut salsa cibaria, si qua sunt, ~anda tempestive recipiat Cust. Cant. 57; 1370 in luto ~ando pro predictis vj furnis, ix s. MinAc 899/23; 1399 in salario j hominis temporantis lutum pro ryggyng pro predicta domo Mem. Ripon III 130.  b 1227 in portagio mill' cent' xx summagiis aque ad fossata et ad calcem ~atam ibidem liij sol' quodlibet cent' Ac. Build. Hen. III 70.  c accipe tuum calamum et ~a, festinanterque scribe Cuthb. Ob. Baedae clxiii. 10 to produce by restraining or moderating excessiveness or by balancing extremes. b (as p. ppl.) balanced. fortis est quando ‥. debilis est quando ‥. medius ab utroque ~atur. ‥ durus est quando ‥. mollis est quando ‥. medius inter hos duos est ~atus Bart. Angl. III 23 (cf. ib.: medius ‥ ab his duobus ~atur).  b prae ceteris simplicissimus [sc. heroicus] habetur, constatque e duobus pedibus, dactylo et spondio, ac saepe paene vel ex hoc vel ex illo, nisi quod ~atissimus fit utriusque mixtura quam si instruatur a singulis Bonif. Met. 111; 799 omnia vestro tantummodo servantur judicio; ut prudentissimo consilio sapientiae ‥ ~ata consideratione corrigantur quae corrigenda sunt, et conserventur quae conservanda sunt Alcuin Ep. 177; instrumenta [sensuum] ‥ pre ceteris corporis partibus qualitates habent ~atas Adel. QN 31; ubi ~ato inter egenum et superfluum usu nec labor frangeret nec mollities enervaret W. Malm. GP I 46. 11 to regulate, control, guide (by restraining or moderating, or so as to produce balance or other proper outcome); b (w. ref. to style or length of writing). c to arrange, adjust. d (intr. or absol.) to moderate, to make due provision, adjustment, or arrangement. credere quis poterit tantis spectacula causis / temperet et fatis rerum contraria fata? Aldh. Aen. 54 (Cocuma duplex) 2; uberum ‥ officium gerunt cum sua dicta infirmis prout audire valent ~ant Bede Cant. 1198A; an temperantia non est quae ‥ omnes animi impetus sedat et ~at? Alcuin Rhet. 46; s1224 in claustro religionem, ‥ in temporalibus providenciam, inter magnates ‥ verborum faceciam, modeste ~avit Bower IX 43.  b c803 ita ~abo calamum ut longioris epistolae modum non excedat Alcuin Ep. 307; in dictando ita stylum ~avi meum ut nec humi repat nec tumeat in altum J. Furness Walth. prol. 5 (cf. id. Kentig. prol.: stilum sic ~abo ut ‥).  c ita horam matutinarum ~ant ut ante laudes lucescat W. Malm. GR IV 336; illud mane sic ~etur ut nulli sit onerosum sed ad assiamentum omnium infirmorum G. S. Alb. II 505 (cf. ib. tit.: de horis ~andis).  d pulchre ‥ ~avit dicens ut timeant a facie ejus Alcuin Exeg. 682B; de cibo et potu et omni conversatione humana provide ~at ac disponit, ut omnia mensurate fiant propter pusillanimes Ord. Vit. VIII 26 p. 439. 12 (p. ppl. as adj.) moderate, balanced, restrained; b (w. ref. to meaning of word). 796 si docibilis, si moribus ~atus, si sobrius, si vita castus ‥ CS 276; c802 sint verba in veritate modesta, et vox ~ata, et silentia considerata Alcuin Ep. 244.  b est philologia sicut philosophia nomen ~atum, quia sicut appetere quam habere sapientiam facilius est, sic amare quidem quam exercere rationem J. Sal. Met. 924C.