Logeion | consuetudo

non est meae consuetudinis rationem reddere
it is not my habit to render an account consuetudine coniuncti inter nos sumus
we are bound by intimacy

consŭētūdo, ĭnis, f. [consuesco].

A being accustomed, custom, habit, use, usage.
- A In gen. (very freq. in all periods, esp. in prose): exercitatio ex quā consuetudo gignitur, Cic. de Or. 2, 87, 358: dicunt ... consuetudine quasi alteram naturam effici, id. Fin. 5, 25, 74: ad parentium consuetudinem moremque deducimur, id. Off. 1, 32, 118; id. Mil. 1, 1; id. Clu. 38, 96: majorum, id. Div. in Caecil. 21, 67; cf. id. ib. 2, 5: Siculorum ceterorumque Graecorum, Cic. Verr. 2, 2, 52, § 129; id. de Or. 2, 3, 13; Caes. B. G. 1, 45; cf. id. ib. 1, 43: eorum dierum, id. ib. 2, 17: non est meae consuetudinis rationem reddere, etc., Cic. Rab. Perd. 1, 1: consuetudo mea fert, id. Caecin. 29, 85: consuetudinem tenere, etc., id. Phil. 1, 11, 27: haec ad nostram consuetudinem sunt levia, Nep. Epam. 2, 3: contra morem consuetudinemque civilem aliquid facere, Cic. Off. 1, 41, 148: quod apud Germanos ea consuetudo esset, ut, etc., Caes. B. G. 1, 50; cf. with ut, id. ib. 4, 5: cottidianae vitae, Ter. Heaut. 283: virtutem ex consuetudine vitae sermonisque nostri interpretemur, Cic. Lael. 6, 21; cf.: vitae meae, id. Rab. Perd. 1, 2; and sermonis, id. Fat. 11, 24; Quint. 1, 6, 45: communis sensūs, Cic. de Or. 1, 3, 12: jam in proverbii consuetudinem venit, id. Off. 2, 15, 55: victūs, id. Att. 12, 26, 2; Caes. B. G. 1, 31: otii, Quint. 1, 3, 11 al.: peccandi, Cic. Verr. 2, 3, 76, § 176; Quint. 7, 2, 44: splendidior loquendi, Cic. Brut. 20, 78: loquendi, Quint. 1, 6, 43; 11, 1, 12: dicendi, Cic. Mur. 13, 29; Quint. 2, 4, 16: docendi, id. 2, 5, 2: vivendi, id. 1, 6, 45: immanis ac barbara hominum immolandorum, Cic. Font. 10, 21; cf.: classium certis diebus audiendarum, Quint. 10, 5, 21 al.: indocta, Cic. Or. 48, 161: mala, * Hor. S. 1, 3, 36: assidua, Quint. 1, 1, 13: longa, id. 2, 5, 2: vetus, id. 1, 6, 43: communis, id. 11, 1, 12; 12, 2, 19: vulgaris, id. 2, 13, 11; Cic. de Or. 1, 58, 248: bene facere jam ex consuetudine in naturam vortit, Sall. J. 85, 9: omnia quae in consuetudine probantur, generally, Cic. Ac. 2 (Luc.), 24, 75: negant umquam solam hanc alitem (aquilam) fulmine exanimatam. Ideo armigeram Jovis consuetudo judicavit, the general opinion, Plin. 10, 3, 4, § 15.—
- - - - β With prepp., ex consuetudine, pro consuetudine, and absol. consuetudine, according to or from custom, by or from habit, in a usual or customary manner, etc.: Germani celeriter ex consuetudine suā phalange factā impetus gladiorum exceperunt, Caes. B. G. 1, 52; so with ex, Sall. J. 71, 4; 85, 9; Quint. 2, 5, 1; Suet. Ner. 42 al.: pro meā consuetudine, according to my custom, Cic. Arch. 12, 32: consuetudine suā Caesar sex legiones expeditas ducebat, Caes. B. G. 2, 19; 2, 32: consuetudine animus rursus te huc inducet, Plaut. Merc. 5, 4, 41 (1002): huc cum se consuetudine reclinaverunt, Caes. B. G. 6, 27 fin.; so id. ib. 7, 24, 2; Sall. J. 31, 25 al.—Less freq.: praeter consuetudinem, contrary to experience, unexpectedly (opp. praeter naturam), Cic. Div. 2, 28, 60: plures praeter consuetudinem armatos apparere, contrary to custom, Nep. Hann. 12, 4; cf.: contra consuetudinem, Cic. Off. 1, 41, 148: supra consuetudinem, Cels. 2, 2.—
- B Esp.
- - 1 Customary right, usage as a common law: (jus) constat ex his partibus: naturā, lege, consuetudine, judicato ... consuetudine jus est id, quod sine lege aeque ac si legitimum sit, usitatum est, Auct. Her. 2, 13, 19; Cic. Inv. 2, 54, 162: consuetudine jus esse putatur id, quod voluntate omnium sine lege vetustas comprobavit, id. ib. 2, 22, 67; Varr. ap. Serv. ad Verg. A. 7, 601; Cic. Caecin. 8, 23; id. Div. in Caecil. 2, 5; Dig. 1, 3, 32.—
  - 2 In gram. (instead of consuetudo loquendi; cf. supra), a usage or idiom of language, Varr. L. L. in 8th and 9th books on almost every page; Cic. Or. 47, 157; Quint. 1, 6, 3; 1, 6, 16; 2, 5, 2.—Hence,
  - 3 In Col. for language in gen.: consuetudini Latinae oeconomicum Xenophontis tradere, Col. 12, praef. § 7: nostra (opp. Graeca), id. 6, 17, 7.—
II Social intercourse, companionship, familiarity, conversation (freq. and class; in an honorable sense most freq. in Cic.).
- A In gen.: (Deiotarus) cum hominibus nostris consuetudines, amicitias, res rationesque jungebat, Cic. Deiot. 9, 27; so in plur.: victūs cum multis, id. Mil. 8, 21; and in sing.: victūs, id. Or. 10, 33: domesticus usus et consuetudo est alicui cum aliquo, id. Rosc. Am. 6, 15; cf. id. Fam. 13, 23, 1: consuetudine conjuncti inter nos sumus, id. Att. 1, 16, 11: consuetudine ac familiaritate, id. Quint. 3, 12; so with familiaritas, id. Fam. 10, 3, 1: dare se in consuetudinem, id. Pis. 28, 68: insinuare in alicujus consuetudinem, id. Fam. 4, 13, 6; cf.: immergere se in consuetudinem alicujus, id. Clu. 13, 36: epistularum, epistolary correspondence, id. Fam. 4, 13, 1: nutrimentorum, community, Suet. Calig. 9.—
- B In partic., intercourse in love, in an honorable, and more freq. in a dishonorable sense, a love affair, an amour, love intrique, illicit intercourse, Ter. And. 560; id. Hec. 404; Suet. Tib. 7; id. Ner. 35; Ter. And. 110; 279; 439; Liv. 39, 9, 6 and 7; Quint. 5, 11, 34; Suet. Tit. 10 al.— So also freq.: consuetudo stupri, Sall. C. 23, 3; Suet. Calig. 24; id. Oth. 2; Curt. 4, 10, 31.

cōnsuētūdo, inis, f. (consuesco), die Beigewöhnung, I) an eine Sache, die Gewöhnung, angenommene Gewohnheit, das gewohnte, herkömmliche Verfahren, das Herkommen, der Brauch (Gebrauch), die Observanz, sowohl im Privatleben als im öffentlichen Leben (vgl. mos), a) übh. (oft verb. c. et exercitatio od. exercitatioque u. c. ac mos, mos consuetudoque, c. institutumque, c. et disciplina), absol., od. m. Ang. dessen, der die Gewohnheit hat, im Genet. od. durch Adi., od. m. Ang. der Sache, bei der die G. herrscht, im Genet. subst. od. Gerundii, consuetudo exercitatioque facilitatem maxime parit, Quint.: haec consuetudo iam naturae vim obtinet propter vetustatem, Cic.: mihi bene facere iam ex consuetudine in naturam vertit, Sall.: depravatio consuetudinis, Sall.: ius consuetudinis, das Recht der Observanz, das Gewohnheitsrecht, Cic. – m. Genet., c. populi Romani, Caes.: c. Graecorum, Cic.: c. maiorum, Cic.: c. medicorum, Cic.: c. vitae, teils = Herkommen des L. übh., teils = Lebensweise, Cic. (vgl. cotidianae vitae c., Ter., u. unten no. b, α): c. victus, Lebensweise, Cic. (vgl. no. II, a): c. sermonis nostri, unser Sprachgebrauch, Cic. (vgl. unten no. b, β): c. fori et pristinus mos iudiciorum, Cic. – c. oculorum, gewohnter, wiederholter Anblick, Cic. – una pars et c. earum epistularum, quibus secundis rebus uti solebamus, die eine gewohnte (scherzh.) Art, Cic. – c. incommodorum, G. an usw., Cic. – c. vivendi, Lebensweise, Quint.: male vivendi, Lact.: peccandi, Cic.: dicendi, scribendi, loquendi, Cic. u. Quint. – c. antiqua, Suet.: assidua, Quint.: quaedam barbara c., Caes.: c. bona (Ggstz. c. mala), Cic. u. (Ggstz. melior) Varr. LL. – mos consuetudoque civilis, die Sitte u. die herkömmlichen bürgerlichen Formen, Cic. – vita hominum consuetudoque communis, allgemeine Observanz, Cic.: communis vitae c., das gewöhnliche, gemeine Leben (vgl. communis vita et vulgaris hominum c.), Cic.: communis c. sermonis od. loquendi, der gewöhnliche, gemeine Sprachgebrauch, Cic. u. Quint.: c. diuturna, Cic.: illa immanis ac barbara c. hominum immolandorum, Cic.: c. longa, Quint.: c. regia, Brauch (Verwaltung) unter den Königen, Eutr.: mea vitae perpetua c., Cic.: c. pessuma, Quint.: c. usitata, Gewohnheitsrecht, Quint.: c. vetus, Cic.: c. vulgaris, Cic. – abhorrere a consuetudine communis sensus (v. der herkömmlichen Denkweise), Cic.: adducere alqm od. se in eam consuetudinem, ut etc., jmd. od. sich so gewöhnen, daß usw., Nep. u. Caes. (vgl. ad quam nos consuetudinem a familiaribus nostris adducti, Cic.): sic alitur c. perditarum contionum, Cic.: hanc consuetudinem libenter ascivimus, Cic.: assimulare castrorum consuetudinem, Nep. – ab omnium Siculorum consuetudine discedere, Cic.: plerumque autem parentum praeceptis imbuti ad eorum consuetudinem moremque deducimur, Cic. – est consuetudo Siculorum ceterorumque Graecorum, ut etc., Cic.: doctorum est ista consuetudo eaque Graecorum, ut etc., Cic.: populi Romani hanc esse consuetudinem, ut etc., Caes.: est hoc Gallicae consuetudinis, ut etc., Caes.: non est meae consuetudinis rationem reddere, qua de causa etc., Cic.: non esse consuetudinem populi Romani accipere ab hoste armato condicionem, Caes.: quod antea in consuetudine fuerit bonorum, Cic.: ut est c., wie es Gebrauch (Rechtsgebrauch, Observanz) ist, Cic.: ut barbarorum fere consuetudo est, Hirt. b. G.: ut fert Gallica c., Caes.: maiore strepitu et tumultu, quam populi Romani fert c., castra moveri iubet, Caes. – sin consuetudinem meam, quam in re publica habui, tenuero, Cic. – haec consuetudo, quae increbruit, Cic.: alqm in suam rationem consuetudinemque inducere, Cic.: in adeundis periculis consuetudinem imitari medicorum, Cic.: consuetudinem aestimationis introducere, Cic.: hanc consuetudinem inveterascere nolle, Caes.: sensim hanc consuetudinem et disciplinam minuere (abnehmen lassen), post vero Sullae victoriam penitus amittere (gänzlich verloren gehen lassen od. aufgeben), Cic.: mutare consuetudinem dicendi, Cic.: eius rei nonnullam consuetudinem nancisci, Cic.: obdurescere alcis rei consuetudine, Cic.: recedere a consuetudine vulgari, ab usitata consuetudine, a iucundissima consuetudine, Quint. u. Cic.: longo intervallo veterem consuetudinem referre, Cic.: longo intervallo hanc consuetudinem maiorum repetere ac referre, Cic.: consuetudinem suam in civibus conservandis retinere, Lentul. in Cic. ep.: cenarum rectarum consuetudinem revocare, Suet.: senatum ad pristinam virtutem consuetudinemque revocare, Cic.: consuetudinem sequens, gewohnheitsmäßig, Gell.: si paulatim haec consuetudo serpere ac prodire coeperit, Cic.: suam consuetudinem in patrociniis tuendis servare, Vatin. in Cic. ep.: in iudicio non morem consuetudinemque servare, Cic.: tenere consuetudinem suam od. consuetudinem a Socrate traditam, Cic.: consuetudine eā inter se quam saepissime uti, Cic.: vetere in nova (fabula) uti consuetudine, Ter. – tenuit (erhält sich) consuetudo, ut etc., Quint. 2, 1, 1: vetus consuetudo tenuit, ut etc., Veget. mil. 2, 8, 8. – in consuetudinem venire, teils v. Dingen = zur Gew. werden, zB. quod iam in c. venit, Cic.: quod a nostris hominibus saepissime usurpatum iam in proverbii c. venit, Cic.; teils v. Pers. = die Gew. annehmen, zB. in c. Alexandrinae vitae licentiaeque v., Caes.: in eam iam benignitatis c. venisse, ut etc., Cic.: paulatim in c. eius regni occupandi venisse, Auct. b. Alex. – frequens et assidua nobis contentio iam prope in consuetudinem vertit, wurde uns zur G., Tac. dial.: in consuetudinem vertit (es wurde Gebrauch), ut consules suo quoque nomine quantum principi debeant profiteantur, Plin. pan. – m. Praepp. od. im bl. Abl. als Adverbial-Ausdr., ad consuetudinem Graecorum, nach der G. der Gr. (zB. disputare), Cic.: ad nostram consuetudinem, Nep.: ex consuetudine, Sall.: ex consuetudine sua, Caes.: u. bl. consuetudine, Cic.: consuetudine suā, Caes.: consuetudine populi Romani, Caes.: quādam barbarā consuetudine, Caes.: vetere ac iam pridem receptā populi Rom. consuetudine, Tac.: consuetudine peccandi liberā, Cic.: pro mea consuetudine, Cic.: praeter consuetudinem, Cic.: praeter consuetudinem ac morem maiorum, Suet.: extra consuetudinem, Caes.: contra consuetudinem, Hirt. b. G. u. Sen. (vgl. si quid contra morem consuetudinemque civilem fecerint, Cic.): supra consuetudinem, Cels.

b) insbes.: α) die Gewöhnung = die (gewohnte) Lebensweise (vollst. c. vitae, victus u. dgl., s. oben no. a), imago consuetudinis atque vitae (öffentl. Wirksamkeit) Epaminondae, Nep.: deflectere a pristina consuetudine, Phaedr.: ad superiorem consuetudinem reverti, Cic.: longinquā malā consuetudine aegrum traducere in meliorem, Varr. LL.: neque vino neque consuetudine reliquā abstinere, Suet.: imitari Persarum consuetudinem, Nep. – β) die gewöhnliche Ausdrucksweise, der (herrschende) Sprachgebrauch (vollst. c. sermonis, loquendi, s. oben no. a), c. recta (Ggstz. c., quae depravata est), Varr. LL.: c. indocta, der Spr. ohne gelehrte Bildung, Cic.: c. saeculi, Sen.: consuetudinem vitiosam et corruptam purā et incorruptā consuetudine emendare, Cic.: consuetudinem imitari, Cic.: uti pravissimā consuetudinis regulā, Cic.: in consuetudinem nostram non caderet, würde mit unserem Spr. nicht übereinstimmen, Cic. – dah. meton., eine bestimmte Sprache, c. Latina, nostra, Col.: c. Graeca, Col. – γ) die gewöhnliche Annahme, omnia quae in consuetudine probantur, nach der gew. Annahme (im gewöhnlichen Leben) als ausgemacht gilt, Cic. Acad. 2, 75: ideo (aquilam) armigeram Iovis consuetudo iudicat, Plin. 10, 15.

II) die Beigewöhnung an eine Person od. ein persönl. Verhältnis, der gesellige Umgang, der gesellige Verhältnis, die Geselligheit, a) übh. (vollst. c. victus; verb. consuetudo ac familiaritas, domesticus usus et c. u. dgl.), c. multa et iucunda, Cic.: c. iucundissima, Cic.: longinqua, Caes.: c. paucorum dierum, Cic.: c. superiorum annorum, Caes.: c. nutrimentorum (der ersten Jugendjahre), Suet.: c. legationis (des Legaten mit dem Feldherrn), Hirt. b. G.: mihi non ignota in consuetudine et familiaritate suavitas tua, Cic.: inductus consuetudine ac familiaritate, Cic. – dare se in consuetudinem sic prorsus, ut etc., Cic.: devincire alqm consuetudine suā sic, ut etc., Nep.: cum Metellis erat ei non modo hospitium, verum etiam domesticus usus et consuetudo, Cic.: Atticus noster maiorem mihi cum Cassinio consuetudinem fecit, Cic.: insinuare in consuetudinem alcis, Cic.: immergere se blanditiis et assentationibus penitus in consuetudinem alcis, Cic.: intermittere consuetudinem, Cic.: permanere in eadem amicitiae consuetudine, Cic.: revocare alqm in consuetudinem pristinam, Cic.: postea prorsus ab instituta nostra paucorum dierum consuetudine longe refugit, seitdem hat er den zwischen uns in den wenigen Tagen eingeleiteten Verkehr völlig abgebrochen, Cic.: ut eos consuetudine adhibitā (bei fortgesetztem Umgang) facile internosceremus, Cic. – im Plur., nostri amores mores consuetudines, Plaut.: amicitiae, consuetudines, vicinitates, clientelae, Cic.: consuetudines victus non possunt esse cum multis, Cic.: consuetudines, amicitias, res rationesque iungere cum alqo, Cic. – b) insbes., der zärtliche, vertraute Umgang der Eheleute, Octaviae consuetudinem cito aspernari, Suet. Ner. 35, 1: Agrippinae consuetudine teneri, sehr an der A. hängen, Suet. Tib. 7, 2. – u. das zärtliche Verhältnis der Liebenden, gew. im unedlen Sinne = das Liebesverhältnis, c. parva, Ter.: c. eius, Ter.: turpis dominae consuetudo cum servo, turpis domino cum ancilla, Quint.: huic (libertinae) consuetudo cum Aebutio fuit, Liv.: erat ei cum Fulvia stupri vetus consuetudo, Sall.: stupri consuetudinem facere cum alqo, Suet.: consuetudinem habere cum fratris uxore, Suet.

consuetudo [CL; cf. custuma] 1 custom, usage. b precedent. vulgatum est et in ~inem proverbii versum Bede HE III 12 (cf. ib. IV 25: necessitatem in ~inem verterat); ab illo die usque in hodiernum mansit ~o illa in Britannia quia in conviviis qui potat ad alium dicit washeil G. Mon. VI 12; habebat in ~ine episcopos ‥ ad colloquia sua circumducere Gir. PI III 11 p. 255; s975 habebat ‥ ~inem [Fl. Worc. I 144: solebat] per omnes regni provincias transire M. Par. Maj. I 467; ~o est altera natura Gad. 36. 2. b 1171 certi eramus quod vestrum gravamen in curia preparabatur et timuimus illius diei ~inem (Lit. Clericorum Regis Anglie) Ep. Becket 750 p. 475; 1204 in posterum id in consequentiam aut pravam ~inem trahi nolumus RChart 133b; 1224 omnia premissa ‥ protestamur ex sola gracia et liberalitate processisse et hoc numquam occasione predicta in ~inem trahi posse vel debere Reg. Ant. Linc. I 161; 1276 (v. consequentia 2c). 2 traditional or recorded custom (having force comparable to law): a (national or royal); b (local); c (eccl. or mon); d (special). a ibi vj hidae; una ex his habet Waliscam ~inem (Heref) DB I 181; 1100 omnes malas ~ines, quibus regnum Angliae injuste opprimebatur, inde aufero (Ch. Hen. I) GAS 521; iste sunt leges et ~ines [OF: custumes] quas W. rex ‥ omni populo Anglorum concessit tenendas (Leis Will.) Ib. 493; [aldermanni] debent leges et libertates et jura et pacem regis et justas ~ines regni et antiquas ‥ pro posse suo servare (Leg. Ed. Retr.) Ib. 655; s1163 rex ‥ petebat et repetebat ut absolute et absque adjectione regias ~ines se observaturos compromitterent H. Bos. Thom. III 24 p. 274; 1198 recognitio ‥ facta ‥ in curia ‥ comitis, que capta fuit contra ~inem regni Pipe 222; 1199 quod justiciarii faciant finem illum teneri secundum ~inem Anglie CurR I 83; 1231 terra illa ei remanere debet tota vita sua secundum legem et ~inem regni, ea ratione quod habuit puerum de predicta A. uxore sua Ib. XIV 1067; 1256 credimus quod vestras malas rapinas, quas ~ines appellatis, in leges bonas vel saltem tolerabiles commutabitis (Querimonia Wasconensium) M. Par. Maj. V 538; quia aliud jus [est] quandoque in civitatibus ex ~ine more utentium approbata quam extra, cum observari debeat talis ~o pro lege Bracton 4; ex ~ine [v. l. constitutione] regni Hengham Magna 5; ~ine sola leges multe vigorem adquirunt, non necessitate syllogistica R. Bury Phil. II. 173; 1365 cum ‥ Hugonem ‥ suspendi fecisset, credens se ut ballivum ville predicte [de Grantham] ‥ juxta legem et ~inem regni nostri virtute libertatis de infangethef’ ‥ facere potuisse Pat 272 m. 30. b haec ~o [AS: landlagu] stat in quibusdam locis et alicubi est ‥ gravior et alicubi levior (Quad., Rect.) GAS 447; a1128 faciunt vj precationes et preter operationes eorum secundum ~inem manerii Chr. Peterb. app. 160; 1201 sicut ~o est in Cornubia SelPlCrown 2; 1221 comitatus recordatur ~o sua [sic] esse quod murdrum debet capi ubicunque vulneratus moritur PlCrGlouc 37; 1229 rectum eis teneatur secundum ~inem burgi (Ch. Drogheda, Ir.) EHR XV 312; habent Anglici plura ex ~ine que non habent ex lege, sicut in diversis comitatibus, civitatibus, burgis et villis, ubi semper inquirendum erit que sit illius loci ~o et qualiter utantur ~ine qui ~ines allegant Bracton 1; 1269 item sciat que ~ines sunt in illo comitatu, hundredo, curia vel manerio CBaron 68; 1279 secundum ~inem manerii (v. brevis 11a); 1279 quia illa ~o ‥ est contra omnes leges, prohibitum est constabulario de B. et burgensibus ‥ ne hujusmodi ~ine decetero uti non [sic] presumant AssizeR Northumb 353; 1301 dicunt quod quidam usus vel ~o qui bilage in partibus Kancie vulgaliter appellatur sic se habere consuevit ‥ (Respons. ad Artic.) Thorne 2001 (cf. (v. birelagia)); 1336 (v. burgus 5). c mittimus vobis nostri ordinis ~ines scriptas, quas excerpsimus ex ~inibus eorum cenobiorum quae nostro tempore majoris auctoritatis sunt in ordine monachorum Lanfr. Const. 85; quoniam sunt multae diversitates, quae non in summa sacramenti ‥ discordant neque omnes in unam ~inem colligi possunt Anselm (Sacr. 1) II 240; quatenus vestro ordine et vestris ~inibus instrui possit in servitio Dei Ib. (Ep. 234) IV 141; Flete Westm. 114 (v. consuetudinarius 4b); 14‥ ~ines Cluniacenses in uno volumine Cart. Reading F 122. d per ~inem Scaccarii Dial. Scac. I 5T; 1238 secundum legem et ~inem ‥ Scaccarii Cl 69; 1253 secundum ~inem Judaismi SelPlJews 16; 1264 (v. contenementum). 3 customary service (esp. man.). b suit or associated obligation (of court, fold or bakehouse). c customary tenure. tres taini tenebant TRE et serviebant praeposito manerii per ~inem absque omni firma donante [sic] DB I 86b; hi duo ‥ secabant in pratis domini sui per ~inem unam diem DB I 174b; 1198 abbas ‥ petit R. H. sicut villanum suum, qui debet ei opera servilia et ~ines serviles CurR I 45; 1228 fuit ‥ idem T. villanus suus et debuit villanas ~ines sicut omnes alii ejusdem manerii, sicut arruras et messuras Ib. XIII 508; in dominico ‥ regis ‥ sunt ‥ qui usque in hodiernum diem villanas faciunt ~ines et incertas. ‥ fuerunt etiam in Conquestu liberi homines qui libere tenuerunt tenementa sua per libera servitia vel liberas ~ines et, cum per potentiores ejecti essent, postmodum ‥ receperunt eadem tenementa sua tenenda in villenagio Bracton 7; 1251 que quidem culture coli possunt sufficienter cum tribus carucis propriis et ~ine carucarum ville et duabus precariis carucis, que ~o ad valentiam trium carucarum estimatur Cart. Rams. I 282; queratur ‥ quantum terre quilibet custumarius teneat et que opera et quas ~ines faciat FormMan 25; 1364 si domina de illa ~ine non indigeat, tunc predicti custumarii solvent pro eadem viij s. iij d. de ~ine; et expenditur illa ~o [cf. 4a infra] hoc anno in cariacione partis bladorum domine Banstead 350. b cum saca et soca et omni ~ine ad faldam DB II 364; 1103 per hoc sint quieti de omnibus sectis et ~inibus ad schiras et comitatus Suffolc’ (Ch. Bury) EHR XXIV 426; 1198 homines abbatis ‥ retraxerunt se de clamore suo prosequendo versus ipsum ‥ de sequela curie S. Augustini Cant’ et de ~inebus [sic] curie sue quas ‥ ab eis exigebat Pipe 210; 1253 furniare panem ‥ ad furnum nostrum per rationabiles ~ines (Ch. Bolton) EHR XVII 292. c abbas de Eli [habet] iij aecclesias ‥ et ij mansuras inconsuetudine DB II 119; de ipso manerio tenet predictus H. viij sullinc et j jugum quae tempore E. regis erant in ~ine cum aliis sullinc Dom. Cant. 99. 4 customary payment: a to landlord (as rent or sim., incl. commutation of service); b to church; c to crown (as tax or sim); d (as duty on goods imported or for sale or sim.). Cf. custuma. a sunt hospitati in Hantone lxv Francigene et xxxj Angligene; hi inter se omnes reddunt iiij li. et vj d. de omnibus ~inibus. hi infrascripti habent in Hantone consuetud[inem] domorum suarum concessu W. regis DB I 52; haec tria maneria ‥ reddebant firmam j noctis cum ~inibus suis DB I 86 (cf. EHR XXXV 80); pro frumento, brasio, melle et aliis minutis ~inibus DB I 189; detinent per vim xvj s. de ~inibus pascuarum DB I 376b; tenuit j sochamannus regis TRE vij acras et dim., quae sunt additae huic manerio T.R.W. et non reddiderunt ~inem regis DB II 38b (cf. EHR XLII 163); 1096 reddent mihi et prepositis meis ~ines quas ipsi reddebant qui eas [domos] ecclesie dederunt. domum vero Alvrici ‥ confirmo eidem ecclesie liberam et quietam ab omnibus ~inibus et servitiis (Ch. Wint.) EHR XXXV 388; 1152 secundum antiquam ~inem suas ~ines comiti persolvendo Act. Hen. II I 30; c1152 concedo ‥ eis illam terram ‥ cum eadem libertate ‥, sc. ut nullus ‥ de illa terra censum aut aliquam omnino ~inem que in burgo advenerit presumat exigere E. Ch. Scot. 243; 1202 Galfridus C. levavit novas ~ines aliter quam debet et quam esse consueverunt SelPlCrown 21; c1202 causa que vertebatur ‥ super detencione ~inis cervisie et medonis Reg. S. Thom. Dublin 478; 1215 custos ‥ non capiat de terra heredis nisi ‥ rationabiles ~ines et rationabilia servitia Magna Carta 4; c1228 de ~ine bracinorum dicit quod ipse capit ~inem in terra sua et credit quod monachi capiant in terra sua sicut ceteri liberi homines faciunt in partibus illis Feod. Durh. 230; r.c. de iij s. de ~ine ad lardarium ad festum S. Martini FormMan 16; 1316 (v. amobragium); 1364 (v. supra 3a). b T. archiepiscopus tenet in manerio de M. j aecclesiam et vj capellas cum omni ~ine vivorum et mortuorum DB I 42; dicunt pertinere ad aecclesiam de Grantham decimas et aecclesiasticas ~ines de W. ‥ de omnibus socis et inlandis quas rex habet ibi DB I 377; 1096 statuit ‥ synodus ut omnes ecclesie ita sint saisiate de rebus suis sicut fuerunt tempore Guillelmi regis et cum eisdem ~inibus; et quod nullus laicus participationem habeat in tertia parte decime vel in sepultura vel in oblatione altaris. ‥ nullus laicus habeat ~ines episcopales vel justitiam que pertinet ad curam animarum (Syn. Clermont) Ord. Vit. IX 3 pp. 472–3; a1200 salvis episcopalibus ~inibus ‥ et Lincolniensis ecclesie dignitate Diceto app. lxix; 1217 tanquam matricem ecclesiam invenimus eam de omnibus oneribus et ~inibus episcopalibus et archidiaconalibus respondentem Cart. Osney IV 158; s793 ab apostolica ~ine et redditu qui Romscot dicitur ‥ quieta (V. Off. II) M. Par. Maj. I 361; 1361 de subtraccione pitanciarum, prebendarum et aliarum ~inum ad conventum spectancium (Chr. Abingd.) EHR XXVI 729. c c1070 clamo eos quietos ‥ ab omni mea ~ine et censu pecuniae quae geld et Danegeld Anglice vocatur Regesta I p. 120; alii omnes poterant esse homines cujuslibet, sed semper tamen ~o regis remanebat praeter herigete DB II 119; 1154 ut sint [terre] quiete de ‥ auxiliis et operationibus et murdris et Denegeld et omnibus aliis geldis et hidagiis et omnibus ~inibus corone mee pertinentibus (Ch. Biddlesden) Act. Hen. II I 70. d quidam praepositus ‥ TRE cepit ~ines de extraneis mercatoribus in terra ‥ S. Augustini (Kent) DB I 2; castrum Harundel ‥ modo inter burgum et portum aquae et ~inem navium reddit xij li. (Suss) DB I 23; 1124 sciatis me ‥ concessisse ‥ ecclesie ‥ de Scon ‥ can et ~ines unius navis; et ideo volo ‥ ut omnes mercatores extra regionem Scotie manentes qui navem illam cum mercibus suis ascendere atque in Sconam venire voluerint ‥ nulli nisi priori et fratribus dicte ecclesie de ~inibus illius navis respondeant E. Ch. Scot. 48; 1127 affirmaverunt ‥ portum de Sandwico, teloneum et omnes ~ines maritimas esse monachorum ecclesie Christi Cant’ Regesta II p. 358; a1130 precipio ut ‥ Winton’ episcopus et monachi sui ‥ sine theloneo et alia ~ine emant vinum et sal et pisces et cetera necessaria ad victum et ad alios proprios usus eorum (Ch. Wint.) EHR XXXV 394; [ecclesia Haugustaldensis] hanc libertatem optinet quod nusquam pro traductione vel commercio propriarum rerum suarum aliquod tributum sive aliquam ~inem solvit Ric. Hex. Hist. Hex. II 3; 1151 homines Rothomagi qui de ghilda sunt mercatorum sint quieti de omni ~ine apud London’ nisi de vino et de crasso pisce Act. Hen. II I 20; 1204 quod non impediatis J. D. mercatorem ‥ quominus ipse possit ire et reverti libere cum mercandisis suis faciendo consuet’ regni Anglie Pat 44a; 1221 de ‥ mercatoribus Dublinie nullas alias ~ines capiatis de mercandisis suis quas adducunt venales ‥ quam capere consuevistis Pat 299; s1268 cum dominus rex ‥ concesserat domino E. filio suo capere ~inem de omnibus rebus per mare venientibus in Angliam et de Anglia exeuntibus Leg. Ant. Lond. 109; mercenarius qui habuerit botham coopertam in foro die fori dabit obolum propter ~inem Leg. IV Burg. 37; 1303 omnes ~ines rerum venalium apud Berewicum veniencium sunt in manu domini regis ‥ percipiende ac coligende per manus ministrorum ac receptorum omnium exituum ‥ ville EEC 164; 1320 compotus ‥ receptoris ~inis coketi lane et coriorum in villa de Haverford’ KR AcCust 48/2; s1343 in ‥ Parliamento habebantur tractatus ‥ de ~inibus solvendis pro lanis, viz. iij m. cum dim. pro quolibet sacco extra Angliam transferendo Ad. Mur. 136. 5 customary right, privilege, ‘liberty’ (incl. exemption from payments or right to exact them). †944 (12c) concedo ‥ ecclesiae ‥ Glaston’ ‥ libertatem et potestatem, jura et ~ines et omnes forisfacturas omnium terrarum suarum CS 794; c1067 volo ut S. Petrus de Westmonasterio ita quietas habeat et liberas cum omnibus ~inibus omnes terras ‥ sicuti erant tempore praedicti regis [E.] Regesta I p. 118; istud manerium habet ‥ ~inem in silva regis de W., hoc est quod dominus villae potest habere in ipsa silva cxx porcos sine pasnagio DB I 31; in hac terra antecessor ejus nullam habuit ~inem n[isi] commendationem DB II 102b; a1107 ut monachi ‥ habeant omnes libertates suas, wreccum et omnes liberas ~ines suas tam in mari quam in terra (Ch. Wint.) EHR XXXV 390; clamans senescaldiam cum ~inibus suis Brakelond 128; 1215 civitas London’ habeat omnes ‥ liberas ~ines suas Magna Carta 13. 6 resort (to), intercourse (with). 1526 nimis suspiciose frequentas domum et consortium ‥ mulieris non bonae famae ratione tuae et confratrum tuorum ~inis ad eam Vis. Thame 707.

cōnsuētūdō, (7) ĭnis, f. , (consuesco), ¶ 1 habitude, coutume, usage : ad alicujus consuetudinem moremque deduci Cic. Off. 1, 118, être amené à prendre les usages et les habitudes de qqn ; de mea consuetudine (dicturus sum) Cic. de Or. 1, 208, cʼest de ma pratique personnelle (que je vais parler) || consuetudo eorum est ut... non eant Cæs. C. 1, 48, 7, leur habitude est de ne pas aller...; Germanorum consuetudo est... resistere Cæs. G. 4, 7, 3, lʼhabitude des Germains est de résister (5, 41, 7) || consuetudo laborum Cic. Tusc. 2, 35, lʼhabitude de supporter les fatigues ; hominum immolandorum Cic. Font. 21, lʼhabitude des sacrifices humains || ex consuetudine sua... exceperunt Cæs. G. 1, 52, 4, dʼaprès leurs habitudes, ils reçurent... ; pro mea consuetudine Cic. Arch. 23, suivant mon habitude ; consuetudine sua... ducebat Cæs. G. 2, 19, 3, suivant sa coutume il conduisait (3, 23, 6 ; 4, 12, 2, etc.) ; præter consuetudinem Cic. Div. 2, 60, contre lʼhabitude ( contra consuetudinem Cic. Off. 1, 148) ¶ 2 [droit] coutume : Cic. Inv. 2, 67 ; 2, 162 ; de Or. 1, 212, etc. || consuetudinis jura Cic. Verr. 2, 4, 122, droit de la coutume, droit des gens ¶ 3 usage courant de la langue, langue courante : Cic. Or. 76 ; Br. 258 ; etc. ¶ 4 liaison, intimité : Cic. Br. 1 ; Verr. 2, 2, 172, etc. || rapports, relations : Cic. Or. 33 ; Mil. 21 ; Fam. 4, 13, 1 || liaison, amour : Liv. 39, 9, 6 ; Suet. Tib. 7, etc. ; consuetudo stupri Sall. C. 23, 3, relations coupables.

cōnsuētūdō, inis f (consuesco)

1. gewoonte, gebruik, zede, gewenning; ➤ (pro, ex) consuetudine of ad consuetudinem alcis volgens, overeenkomstig iems. gewoonte, naar gewoonte, gebruik; ad consuetudinem Graecorum disputare; praeter of contra consuetudinem tegen, in strijd met de gewoonte; in consuetudinem venire tot gewoonte worden, een gewoonte aannemen; ~ oculorum vertrouwde, herhaalde aanblik; ~ incommodorum gewenning aan; ~ vivendi levenswijze; ~ dicendi, loquendi, scribendi; mos consuetudoque civilis de zeden en gewoonten v.d. burgers; vita hominum consuetudoque communis; communis ~ sermonis of loquendi het algemene, heersende spraakgebruik (zie
3. ); ~ regia manier v. doen v.e. koning; ius consuetudinis gewoonterecht; adducere alqm of se in eam consuetudinem ut iem. of zichzelf eraan wennen om; ab omnium Siculorum consuetudine discedere afwijken; est ~ Siculorum ut; alqm in suam rationem consuetudinemque inducere;
2. (gewone, gebruikelijke) levenswijze, manier v. leven (= ~ vitae, victūs, vivendi); ➤ deflectere a pristina consuetudine afwijken; neque vino neque consuetudine reliqua abstinere; imitari sociorum consuetudinem;
3. (algemeen) spraakgebruik (= ~ sermonis, loquendi); ➤ ~ saeculi; consuetudinem imitari;
4. ervaring; ➤ consuetudinem alcis rei habere ervaring, oefening in iets hebben;
5. vertrouwde, vriendschappelijke omgang, dagelijks verkeer; ➤ ~ iucundissima, longinqua; revocare alqm in consuetudinem pristinam;
6. tedere omgang tussen geliefden, liefdesverhouding;
7. (Suet.) tedere, vertrouwde omgang tussen man en vrouw; ➤ Agrippinae consuetudine teneri zeer aan Agrippina gehecht zijn.

consuetudo , inis. f.
慣。風俗。相熟。私情。綢繆。

Suggest a Translation
See an image

, Lex municipalis. Ebrardus Bethuniensis in Græcismo cap. 12. Mos est antiqua consuetudoque probata,Est Consuetudo jus scriptum more statutum. S. Gregorius Nazianzenus Carmine de Vita sua : Ἔθος γὰρ ἐγχρόνιζον εἰς νόμον τέλει. S. Cæsarius quæst. 47 : Ἐν τοῖς μὲν τὸ γράμμα, ἐν τοῖς δὲ ἡ συνήθεια. Usatici Barcinonenses MSS. editi a Raimundo Berengarii Comite Barcinon. et Adelmodi uxore, cap. 130 : Unaquæque gens propriam sibi ex consuetudine eligit legem : longa Consuetudo enim pro lege habetur. Lex autem juris est species, Mos autem longa consuetudo est, de moribus tractat tantundem. Consuetudo autem est jus quoddam moribus institutum, quod per legem habetur ; nam quod Rex vel Imperator edicit, Constitutio vel Edictum vocatur. Omne autem jus legibus et moribus constat : Mos vero est vetustate probata Consuetudo. Institutio æquitatis duplex est, nunc in legibus, nunc in moribus. Privilegia autem sunt leges privatorum, quia privatæ leges : nam privilegium inde dictum, quod in privato feratur. Quæ omnia fluxerunt ex Isidor. Origin. lib. 2. cap. 10. et lib. 5. cap. 3. Ita porro vulgo appellamus Leges municipales civitatum, de quarum tanta diversitate ac varietate liceat dicere, quod de variis gentium Legibus, quæ olim in Francia obtinuere, Agobardus lib. adversus Legem Gundobadam cap. 14 : Atque utinam placeret omnipotenti Deo, ut sub uno piissimo Rege una omnes regerentur lege ea ipsa ad quam et ipse vivit, et proximi ejus respondent. Quævis lex, sive ex consuetudine recepta, sive etiam literis exarata. Epist. Tolosan. ad. Petrum reg. Aragon. ann. 1211. inter Probat. tom. 3. Hist. Occit. col. 233 : D. abbas Cisterciensis nuntios suos cum litteris ad nos direxit, præcipiens ut omnes illos, quos sui nuntii credentes hæreticorum nominarent, cum omnibus eorum rebus, baronibus exercitus tradere non differremus, ut ipsi ad cognitionem baronum, secundum judicium et Consuetudinem de Brayna se purgarent. Hinc Crier coustume dicebant, cum aliquid ex lege vel jure exigebatur. Lit. remiss. ann. 1412. in Reg. 166. Chartoph. reg. ch. 250 : Icelle femme dist au suppliant qu'il alast crier Coustume sur Godefroy Baudement chaussetier, qui là estoit, pour un denier ou autre chose que ledit Godefroy devoit à laditte femme... A quoy le suppliant obtempera,... et de fait le voult exécuter pour l'amende de laditte Coustume, qui estoit d'une pinte de vin. Quod iisdem Consuetudinibus seu legibus regeretur societas quælibet artificum, ipsa Coustume nuncupatur, in Lit. remiss. ann. 1343. ex Reg. 74. ch. 60 : Oye la complainte qui nous a esté fait par la Coustume des tisserans de la ville de Moustier-Viller, etc. Unde Coustumier, qui easdem Consuetudines servandas curat, appellatur, in Stat. pro talemelariis ann. 1300. inter Consuet. S. Genov. Mss. fol. 7. r° : Quant li nouviau talemelier aura en tele maniere fait quatre ans acomplis, il prendra un neuf pot de terre et aura dedenz le pot noiz et niules, et venra en la maison aus mestres des talemeliers et les mestres vallez, que l'en apele joindres ; et doit cil nouviaus talemeliers livrer son pot et ses nois au mestre, et dire : Mestre, j'ai fait et acompli mes quatre années ; et li mestre doit demander au Coustumier si c'est voirs, et se il dit que c'est voirs, li mestre doit baillier au nouviau talemelier son pot et ses nois, et commander lui que les il gite au mur ; et lors li nouviaus talemeliers doit jetter son pot et ses nois et ses nieules au mur de la maison le mestre au dehors ; et lors doivent li mestre Coustumier, li nouviaus talemeliers et touz li autre talemelier et li vallet entrer en la meson au mestre, et le mestre leur doit livrer feu et vin ; et chascun des talemeliers et li nouviaus et li mestre vallet doivent chascun un denier au mestre des talemeliers pour le vin et pour le feu qu'il livre. Infra : Celui qui la Coustume garde pour le roi. Legitur in consuetudine Condomii, an. 1314. mus. arch. dep. p. 223 : Diceretur ipsos dominos vel eorum bajulos non teneri ad observationem ipsarum Consuetudinum per dictos consules allegatarum nisi in quantum conveniunt juri scripto vel Consuetudini Agennesii generali. Ergo separandæ sunt Consuetudines generales provinciæ ex consuetudinibus particularibus urbis cujusdam, prætereaque consuetudo scripta aut non scripta opponitur juri scripto vel romano. , Qua scilicet res maritimæ reguntur. Privil. pro mercator. Castel. ann. 1383. in Memor. E. Cam. Comput. Paris. fol. 71. r° : Donnons povoir et auctorité desdiz descors, debas et discensions cognoistre et determiner sommierement,... selon la Coustume de la mer. Extant ejusmodi Consuetudines editæ tom. 1. Probat. Hist. Brit. col. 786. , Coustume viagiere et fruttuaire, in Ch. ann. 1387. Vide Fructuarius et Viagerius.

, Regula monastica, seu vivendi ratio monastica, ab alia diversa. Orig. Murensis Monasterii pag. 18 : Qui cum constitutus esset, non tamen benedictus ad Abbatem, cœpit secundum priorem conversationem suam non tam regulariter vivere, etc. Mox : Contigit vero interim ut fratres de cella S. Blasii.... mutarent suam priorem Consuetudinem. Occurrit ibi pluries. Et pag. 16 : Interrogavitque fratres qui sub anteriori Consuetudine hic fuerunt, si vellent obedire fratribus quos ipse huc adduxit. Statuta antiqua Ord. Cartusiensis 1. part. 14. § 15 : Secunda die et tertia leguntur fratribus Consuetudines post capitulum Monachorum. Quibus verbis intelliguntur Statuta, seu Consuetudines ejusdem Ordinis a Guigone II. descriptæ, uti appellantur part. 2. cap. 1. § 7. cap. 3. § 2. cap. 22. § 19. quarum hic est titulus : Incipiunt capitula Consuetudinum Domini Guigonis Prioris Cartusiæ. Ita Cluniacenses Consuetudines dicuntur ejusdem Ordinis Regulæ, editæ primum a Bernardo Monacho, postmodum Archiepiscop. Toletano, cujus MS. Codex servatur in Bibliotheca Sangermanensi, deinde ab Udalrico, quod non primariæ essent regulæ, quæ forte nullæ ab institutoribus descriptæ fuerant, sed quod suos mores, vitæ rationem ac institutum, aliis eorumdem Ordinum Monasteriis, a quibus rogati fuerant, scripto mandarent.

, Menstruus sanguis feminarum, qui consueto tempore redit, nostris etiamnum, Ordinaire. Vetus Interpres Alexandri Iatrosophistæ MS. 1. Passion. : Cognoscens quod non purgabatur menstruis, pro qua re magis exinde ei expediebat detrahi sanguinem, et hoc adjutorium duplex ei fuisse remedium, manifestum est : nam et Consuetudo (id est, menstrua, sic Glossæ MSS.) regressa est, et a passione est liberata. Mulier τὰ συνήθη ἔχουσα, in Nomocanone, seu Pœnitentiali Græc. c. 337. 544. συνήθεια ἔχουσα, c. 419. apud eruditissimum Cotelerium tom. 1. Monumentor. Eccles. Græcæ.

, Præstatio, pensitatio quæ ex consuetudine præstatur, cujus initium ignoratur, et a quo inducta. Charta Pipini Regis apud Doubletum lib. 3. pag. 694 : Et unumquemque hominem ingenuum 4. dinarius dare fecissent, et hoc eis malo ordine tulerunt, et postea Gairehardus Comes Parisii, vel agentes sui ipsam deprecationem, quomodo invenerunt per Consuetudinem ipsos homines hoc expectabant. Gregorius Turon. lib. 9. cap. 30 : Et ille cum juramento promisit, ut leges Consuetudinesque novas populo non infligeret. Hist. Miscella : Ne illos prius aliqua participatione conferendarum Consuetudinum, etc. Ubi Theophanes : Μηδὲν αὐτοῖς ἀποφερεὶν τῶν εἰωθότων παρέχεσθαι. Utuntur passim Scriptores, et Chartæ veteres, Senator lib. 1. Epist. 10. lib. 3. Ep. 23. lib. 7. Ep. 2. Lex Wisigoth. lib. 10. tit. 1. § 19. Capitula Caroli Magni lib. 4. cap. 47. Willelmus Tyrius lib. 3. cap. 1. lib. 12. cap. 15. lib. 20. cap. 20. Anastasius in Vitis PP. pag. 213. Henricus Rebdorf. ann. 1360. etc. Συνήθειαι, Græcis, eadem notione in Justiniani Nov. 123. 128. apud Annam Comnenam lib. 3. Alexiad. pag. 85. Leonem in Tactic. cap. 19. § 18. etc. Gloss. Lat. Gr. : Salarium, συνήθεια. Consuetudinario more aliquid tollere, in Charta Hugonis Regis Italiæ apud Ughellum tom. 7. pag. 193. id est, vice tributi. Officium magnæ Coustumæ seu Consuetudinis, recensetur inter Officia positorum ad domanium Regis in urbe Lauduno ann. 1362. ex Memoriali Cameræ Comput. Paris. fol. 57. verso. Plurimas hujuscemodi consuetudines a Dominis locorum pro voluntate suis hominibus, altera stirpe Regum nostrorum desinente, impositas fuisse rite probat D. Brussel de Usu feudorum 2. lib. cap. 31. Ibi, si vis, consule. Vide Irminon. Polyptych. Br. 12. cap. 51. Guerard. pag. 130. Præstatio sive pecunia, sive aliis rebus, aut etiam servitiis, puta chevaucheia et exercitu, exhibeatur. Lit. Guidon. comit. Nivern. ann. 1231. tom. 3. Ordinat. reg. Franc. pag. 115 : Omnes Consuetudines qualescumque, quas nos et prædecessores nostri in villa Nivernensi habebamus aut solebamus habere, et nominatim chevaucheiam nostram et exercitum nostrum, eisdem burgensibus... quittavimus imperpetuum penitus et quittamus. Descoustumanche, eodem sensu, in Charta Gallica Joan. comit. Pontiv. pro commun. Abbavil. ann. 1184. ex Lib. albo domus publ. ejusd. urbis fol. 2. v° : Je Jehans quens de Pontieu ne mi hoir... ne vorront demander nule redevauleté ou Descoustumanche des bourgois. Ubi Lat. habet : aliquam exactionem a burgensibus exigere non poterunt. , Quæ a Burgensibus seu Burgorum incolis solvuntur. Charta fundationis Prioratus Barbezilli Ordin. Cluniac. inter Instrum. tom. 2. novæ Gall. Christ. col. 270. 2 : Dedit et cimeterium S. Mariæ liberum et omnis exactionis immunem a successoribus suis, et Consuetudines Burgi, etc. , Quæ legitime debentur. Chart. Henric. II. Angl. ap. Lappenb. Init. Fœder. Hanseat. pag. 4 : Firmam pacem habeant faciendo Rectas Consuetudines suas, et nullas ab eis exigatis novas Consuetudines vel rectitudines. Consuetudines vero apud Anglos, hodie Customs, sunt portoria mercibus imposita, qua notione vox etiam in Chartis Hanseaticæ societatis non raro occurrit. Vide ibidem num. 6. et 28. , Ordericus Vital. lib. 4. pag. 541 : Ab omni reditu atque Consuetudine sæculari omnimodis absolvit. , Quæ Comiti debetur. Charta ann. 1068. apud Beslium pag. 448 : Repertum est omnem omnino terram S. Trinitatis Cœnobii Vindocinensis... ab omni Consuetudine Consulari liberam penitus et quietam esse. , Districtio, mulcta a judice irrogari solita. Charta Balduini Cancellarii Henrici Reg. Franc. ann. 1047. apud Hemereum in Aug. Virom. : Dedi quoque prædictum alodium... liberum ab omni Judiciaria Consuetudine. , Idem quod Jus gisti et procurationis. Diploma Ludovici VII. Franc. Regis pro Carnotensi S. Petri monasterio ann. 1143. apud Marten. tom. 1. Ampliss. Collect. col. 773 : Cujus inter cætera beneficia illud maximum præfata Ecclesia recognoscit, quod terras et villas quas in Belsia possidet, ab omni vexatione et gravamine Putiacensium dominorum, et ab omni prava Consuetudine jacendi et comedendi, et ab omni penitus exactione liberavit, et sigilli sui auctoritate communivit. Vide Jacere. , apud Stephanotium tom. 1. Antiquit. Bened. in Vasconia MSS. pag. 14 : Willelmus de la Loubeyra... Abbas S. Crucis instituitur anno circiter 1284... Cessit Majori et Proceribus urbis Burdegalensis Consuetudines dictas minores. Vide paulo post Custumarius, Custumator, Publicanus. Charta ann. 1452. in Chartul. Henr. V. reg. Angl. ex Cod. reg. 8387. 4. fol. 116. r° : Donnons et octroions... les deux deniers oboles negres, appelés la Coustume de Roian, qui est une partie de la petite Coustume cuyllie et levée... dedens le chastel de l'Ombriere de Bourdeaux sur chacun tonneau de vin. Vide Glossar. juris Gallici v. Coustume. Regibus nostris a suis subditis primum exsolvebantur certis dumtaxat temporibus : sed Reges eorum successores easdem fecere necessarias et perpetuas. Vide D. Brussel tract. de Usu feudorum tom. 1. pag. 410. . Charta ann. 1100. in Hist. Monasterii S. Nicolai Andegavens. : Retenta Canonicis parochiali Consuetudine Burgensium, videlicet annualibus, oblationibus, decimis, sepulturis, et si quæ alia eis parochialiter competunt. , apud Ordericum Vltalem lib. 6. pag. 604. lib. 9. pag. 722. Vide Denarii Paschales. , Decani, in Ch. Gaufridi Carnot. episc. ex Tabul. S. Petri Carnot. , Quæ comiti vel ratione comitatus debetur. Chartul. sign. Ezéchiel Corb. ad ann. 1423. fol. 193. v° : Livra dampt Regnier le Cat procureur à Jacque le Waite le Coustume le Comte à goir depuis le nuit de le S. Mathieu vespres sonnant jusques à la nuit monsieur S. Fremin ensuivant vespres sonnant. , Usucapioni non obnoxia. Reg. forest. de Broton. ex Cod. reg. 4653 : Hæc est Consuetudo Brotonniæ de feodo dom. Thomæ de Bornevilla, quæ mori non potest, scilicet xvj. minæ avenæ et xvj. gallinas, etc. . Charta Phil. Aug. ann. 1208. in Chartul. Compend. fol. 68. r°. col. 1 : Insuper concedimus eis (majori et communiæ Compendii) redditus pratelli, et Consuetudinem piscium et salis. . Charta Hugon. comit. Campan. pro eccl. Dervensi ann. 1114. in Reg. 142. Chartoph. reg. ch. 134 : Apud Sparnacum me existente, quidam frater eorum, nomine Thebaldus, me adiit, remissionem supra Consuetudines, quas Vulcemenses, qui in terra SS. Petri et Pauli sanctique Bercharii commorantur, debebant, petiit... Consuetudines autem quas debebant hæ sunt, ad festum S. Remigii avenam et quatuor denarios et obolum, et vaccam ad curiam Sparnacensem, et gallinam, etc. An Consuetudines quæ percipiebantur apud Vultiacum, vulgo Eussi, vicum ad Matronam ? Vide Vales. Notit. Gall. . Vide in Malatolta. . Gregor. Magn. lib. 12. Epist. 12 : Visum autem nobis est, ut Consuetudinaria, excepta ejus utilitate debeatis inferre. Charta Henrici IV. Imp. ann. 1114. apud Eccardum de Orig. familiæ Habsburgo-Austriacæ col. 213 : Nullum autem aliud servitium, jus aut beneficium sibi pro hoc concedi recognoscat, nec æternam Dei mercedem et tertium bannum et Consuetudinaria. , Eadem notione, ex Gallico Coustume. Charta Roberti Regis Franc. in Tabul. Fiscanensi fol. 21 : Neque in fredis, aut in aliquo usu indebito, quem Costumam vulgo nuncupant, etc. Charta Fulconis Andegavensis Comitis apud Sammarthanos : Quod nullus homo potest in eis aliquam Costumam reclamare. Infra : Vendas vel Costumas persolvat secundum consuetudinem loci. V. eosdem in Abbat. pag. 25. et Martenii Anecdota tom. 1. col. 408. 573. et 809. , Quæ præstatur propter silvas et dumeta succisa et in agrum cultum redacta. Charta anni 1244. inter Instrum. tom. 4. novæ Gall. Christ. col. 102 : Concessimus stagnum nostrum de Nyore, decem modios avenæ, quinque percipiendos apud Ligniacum castrum nostrum in censa burgensium nostrorum Ligniaci, et in Costuma exartorum Ligniaci. A , Quæ a barone ad tempus imponi et exigi potest ; Falsa nuncupatur, quod legitimæ consuetudinis initium debet ignorari et a quo inducta. Charta Joan. reg. Franc. ex Cod. reg. 9824. 7. fol. 606. r° : Mandamus.... quatenus falsam Costumam, et barragium seu transversum hujusmodi per aquam et terram... levari permittant. Bellomaner. Ms. cap. 25 : Bien puet chelui qui tient en baronnie donner une fausse Coustume un an, ou deux ou trois, selonc che que mestiers en est, por amender et pour faire bons les chemins qui sont convenables à le communeté dou pais et aus marchissans estranges. Mes à tousjours ne puet il establir tele coustume nouvele, se che n'est par l'octroi dou roy. , in Charta fundationis S. Capellæ Bituricensis ann. 1405. inter Instrum. tom. 2. novæ Gall. Christ. col. 34. et in Litteris Johannis I. Franc. Regis ann. 1352. . Charta Childeberti Franc. Regis ann. 705. aut 706. apud Miræum tom. 1. pag. 244. col. 1 : Et quidquid fiscus noster tam de garantia quam de merceria ibidem tenuit, vel de qualibet Coustuma ibidem possiduit. Apud Brequin. num. 261. ubi pro Coustuma legitur Attractum. Occurrit apud Martenium tom. 1. Collect. Ampliss. col. 1049. in Chart. S. Vincentii Cenoman. fol. 44. et 124. in Bullar. Fontanel. fol. 115. in Ch. S. Vandregesili tom. 1. fol. 32. etc. . Vide supra Avalagium. , in Reg. S. Justi Cam. Comput. Paris. fol. 206. v°. . Charta Phil. V. ann. 1318. in Reg. 56. Chartoph. reg. ch. 510 : Item Coustumam canapis, videlicet super quemlibet focum unum manipulum, sub precio xviij. sol. Turon. , Siccarum. Charta ann. 1305. in Reg. 38 : Chartoph. reg. ch. 219. Hermero de Monte Martyrum dedimus Coustumam coriorum et siccarum in nundinis edicti. , in Reg. S. Justi Cam. Comput. Paris. fol. 206. v°. , ibidem. , Quæ nummis exsolvitur. Charta ann. 1209. ex Chartul. Campan. fol. 317 : Statutum est inter nos (abbat. et conv. Arremar.) et ipsam comitissam (Campaniæ) quod in Coustumis nummorum et avenæ, quæ in festo S. Remigii solventur annuatim ab hominibus de Pargis,... habebit ipsa medietatem, et nos alteram medietatem. , Quadrupedum, in Reg. S. Justi Cam. Comput. Paris. fol. 206. v°. iiijxx. x. lib. quantum ad den. et obol. Coustuma de super septima quadrigarum, vj. lib. in eod. Reg. , ut Costuma, in Charta ann. 1239. in Probat. Hist. Sabol. pag. 349. . Charta ann. 1135. inter Instrum. tomi 4. novæ Gall. Christ. col. 165 : Insuper addo omnes aasentias in omnibus terris nostris absque omni redditu et Coustumia, etc. Legitur alibi non semel. , Res obnoxia Coustumæ. Leges Norman. apud. Ludewig. Reliq. MSS. tom. 7. pag. 400 : Per sacramentum unius fit, videlicet in mercatibus et Coustumationibus, de quibus Coustuma requiritur a tali, qui in hiis utitur libertate. , in Legibus Burgor. Scoticorum cap. 141. 142. 143. in Itinere Camerarii Scotici cap. 12. 13. in Statut. Davidis II. Regis Scotiæ cap. 49. apud Will. Thorn. pag. 1796. Henr. Knyghton. ann. 1340. Tabular. Albæripæ in Diœcesi Lingonensi ann. 1176 : Qui autem in maso domini Huonis manserit, allodium atque Custumam custumabit, et ejus terragium domini Huonis erit. Rursum : Neque hi, qui in masis eorum manent, Custumabiles erunt, etc. , Mos, consuetudo, apud Baldric. lib. 3. Chronic. Camerac. cap. 40. Alibi præstatio consueta. Conventio inter Abbatem S. Urbani et Hugonem de Villers ann. 1193. ex Archivo ejusdem Monasterii : Habebit S. Urbanus medietatem cum hereditate et D. Hugo aliam, salvis Custumiis domini cujus trefundus fuerit. . Eadem notione qua Consuetudo 4. ter legitur in Ch. ann. 1306 ex Chartul. Campan. fol. 428. v°. col. 1. Costumel, in Inquisit. ann. 1338. ex Reg. 74. Chartoph. reg. ch. 429 : Item huit deniers pour un Costumel, que doivent chascun an li hoirs Pierre Sesille. Coustumerie, eodem significatu. Lit. remiss. ann. 1474. in Reg. 195. ch. 1145 : Le suppliant pour aider à Jehan Ermenier à cuillir et lever certaine Coustumerie,... laquelle icellui Ermenier tient à ferme, etc. , Idem quod Consuetudo, Tributum. Tabularium Burguliense fol. 156 : Mauricius Dominus Credonis concessit Ecclesiæ et Canonicis omnes homines quos H. habebat in suo feodo, absolutos ab omnibus Cosdunis. Infra : Concessit omnes Cosduneas tam de advena, quam de talliata sua de tota terra quam acquisierat, etc. Occurrit præterea in Monast. Anglic. tom. 1. pag. 562. Charta Gaufridi Archiepisc. Burdegal. : In curte vero de Faia... habere solebat quinque solidos Cosdunales in anno. Ibidem : Quod in curte de Benays habere debebat talliatam suam quantum vellet : avenas quoque, gallinas, et caseos Cosdunales, etc. , in Privilegio Templariis Domus Montispessulani concesso per Guillelmum Dominum Montispessulani ann. 1189. , in Charta Gaufredi Comitis Andegav. apud Sammarthanos in Episcop. Andegav. pag. 125 : Concessi etiam ut omnia quæ habent... sine retinaculo ullius meæ Cosdumæ quitta habeant. Chopinus lib. 3. de Sacra polit. tit. 1. § 8. qui eamdem Chartam describit, Cosdunæ habet. At in alia ann. 1108. apud eosdem Sammarthanos in Abbatib. S. Nicolai Andegav. pag. 690. et in alia ann. 1108. apud Duchesnium in Hist. des Chastaigners, pag. 4. Cosduma etiam scribitur. Tabular. Dalonensis Abbat. : Exactionem unius navis, quæ nominatur la Cosduma, scilicet 4. denarii et 1. ciphum sale plenum. Rursum legitur apud Marten. tom. 5. Collect. Ampliss. col. 1152. , Cosdupena. Charta Guillelmi de Craveneze ann. 1234. ex Chartulario Abbatiæ S. Stephani de Vallibus apud Xantones : Notum facio, quod cum Stephanum Abbatem de Vallibus impeterem super calefagio foreste de Saliz de Cosdupna quadam in eadem foresta, que vulgariter Baton appellatur. Aliud exemplar habet, Cosdupena. , Consuetudinibus seu tributis obnoxii, Villani, Cotarii : Coustumiers, in Consuetudinibus municipalibus passim. Charta ann. 1092. apud Beslium : Quicunque voluerit habitare in ipso burgo, cujuscunque homo sit, exceptis nostris dominicis et Consuetudinariis hominibus, habitet libere. Alia Guillelmi VIII. Ducis Aquitan. apud eumdem : De cetero villam... liberam concedo eo tenore, ut deinceps nullum Consuetudinarium meum ibi recipiant. Tannatores, homines Consuetudinarii, in aliis Tabulis apud eumdem pag. 504. 505. 467. et in nova Gall. Christ. tom. 4. Instrum. col. 352. Notitia sub Gaufrido Martello Comite Andegav. ann. 1111. pro Ecclesia S. Laudi : Volens contra constitutionem illustrissimi Comitis habitatores prædicti loci Consuetudinarios sibi facere. Chart. abbat. Nobiliac. c. ann. 1085. et Notit. Nivel. ann. 1089. ap. Guerard. in Irminon. Polypt. pag. 364. et 366. , Consuetudinibus seu tributis obnoxii. Charta ann. 1207. in Chartul. Norman. ex Bibl. reg. : Damus... centum libratas terræ in terra, quæ fuit Hugonis de Monteforti, in tali videlicet assisia,... in auxilio Consuetudinariorum vavassorum hominum tenentium de dominio et feudo Guioci. , Eadem notione. Vetus Inquisitio apud W. Dugdalum in Antiq. Warwicensis provinciæ pag. 665 : Et etiam omnes illi qui tenuerunt in bondagii tenura, solebant vocari Custumarii. Inquisitiones de forisfacturis forestar. cap. 19. in Addit. ad Matth. Paris : Si aliquis eorum habeat Custumarios reddentes illis redditus annuos, etc. Monasticum Anglic. tom. 1. pag. 838 : Cum homagiis et servitiis tam liberorum hominum, quam Custumariorum, etc. Tom. 2. pag. 243 : In liberis hominibus et redditibus, in nativis et Custumariis, etc. Adde pag. 398. Fletam lib. 2. cap. 71. § 15. etc. Stabilimenta S. Ludovici. lib. 1 : Se gentis feme prent home vilain Coustumier. Passim in Legib. Francorum municipalibus, locis a Raguello indicatis, in quibus Nobiles opponuntur Custumariis. Sed in Stylo Leodiensi cap. 3. art. 20. et apud Froissart. lib. 1. cap. 147. et alibi Coustumiers appellantur antiqui Practici, quorum est testari apud Judices has vel illas fuisse et esse patrias consuetudines, ad quas oporteat lites dijudicari. , Tributo coustumæ obnoxius. Charta Phil. Pulc. ann. 1309. in Reg. 13. Chartoph. reg. ch. 34 : Quæ domus est contigua domui Roberti de Karentonio Coustumarii nostri. Nisi sit coustumæ exactor. Priori notione Coustumier, quatenus nobili opponitur, in Lit. remiss. ann. 1415. ex Reg. 168. ch. 327 : Lesquelz pillarts prenoient femmes par force, tant nobles que Coustumieres. Adde Consuet. Andegav. art. 30. 32. 150. Cenoman. art. 276. 349. Turon. art. 302. 303. etc. Coustumier et Coustumable præterea nostris, Vir Coustumarum peritus et in iis versatissimus. Lit. remiss. ann. 1397. in Reg. 152. ch. 298 : Comme Hennequin deust estre seigneur proprietaire et à bon tiltre de certaine terre tenue en fief de feu Pierre frere Jehan, advocat en court laye et homme Coustumable ;... mais soubz umbre du grant port que ledit Pierre frere Jehan avoit en Justice par le moyen de sa science et de la praticque, etc. Aliæ ann. 1450. in Reg. 186. ch. 38 : Le suppliant ala en la ville de Bruges... pour conseiller sa matiere avecques aucuns Coustumiers et gens de conseil d'icelle ville. Adde Ordinat. reg. Franc. tom. 9. pag. 673. Vide Custumarii in Consuetudo 4. , Iidem qui Consuetudinarii. Vide locum in Festagium, Jus, etc. , Locus ubi Custumæ, seu tributa exiguntur, verbi gratia in viis. Coustumiere, in Consuetud. Andegavens. art. 50. Coustumerie, in Cenoman. art. 62. , Custumam, seu tributum exigere, nostris, Lever la Coustume. Charta ann. 1270. in Regesto Constabulariæ Burdeg. fol. 224 : Ita tamen quod nullus Custumare debet sine dicto Elia. Bona Custumanda, in Itinere Camerarii Scotici cap. 13. Pecunia non Custumata, in Statut. Davidis II. Regis Scotiæ cap. 49. § 9. Mercandisæ Custumatæ, pro quibus tributum consuetudinarium exsolutum est, apud Rymerum tom. 5. pag. 274. , , Tributum, quod Costumam, vocabant, pro mercium transvectione solvere. Charta Ludov. X. ann. 1315. in Reg. 53. Chartoph. reg. ch. 214 : Cum plures nautæ mercatores Bayonenses et Ispani apud villam nostram Rupellæ vina comparaverint,... et ibidem in suis navibus ipsa vina oneraverint et Coustumaverint, nonnullique mercatores alii in navibus dictorum mercatorum Bayonensium et Ispanorum vina in quantitate non modica oneraverint similiter Coustumata, etc. Infra : Costumaverint et Costumata. Coustumé vero dici videtur de eo, quod in usu publico est, in Lit. remiss. ann. 1394. ex Reg. 146. ch. 185 : Icellui suppliant ne forga, ne ne fist forgier monnoye, qui onques fust Coustumée. , , Publicanus, qui tributa exigit. Iter Camerarii Scotici cap. 1 : Custumatores, seu Custumarios tam parvæ quam magnæ custumæ, Custumarios tronæ, etc. Cap. 12. cujus lemma de Custumariis parvæ custumæ : Primo capiunt custumam largiori modo quam impositum est a D. Rege, etc. Cap. 13. De Custumariis magnæ custumæ. Ubi magna Custuma dicitur, quæ exigitur a subditis pro modo bonorum, in Statutis Davidis II. regis Scotiæ cap. 49. § 7 : Custumarii burgorum qui de mandato Camerarii in dicta Custuma levanda intromiserunt. , Coustumæ exactor. Gall. Coustumier. Lit. ann. 1363. tom. 7. Ordinat. reg. Franc. pag. 383 : Pedagiariis, portuum et passagiorum custodibus, reveriis, leuderiis et Coustumeriis, etc. Occurrit præterea in Lit. ann. 1390. ibid. pag. 381. et in aliis ann. 1400. ex Reg. Bitur. in Cam. Comput. Paris. fol. 11. v°. Aliæ ann. 1343. tom. 5. earumd. Ordinat. pag. 318 : Nous a esté donné à entendre que plusieurs prevoz, Coustumiers et autres s'efforcent à aler encontre le teneur desdictes lettres, en inforsant lesdis religieux et leurs tenans de païer coustumes, trespas, etc. , Consuetudinibus seu tributis obnoxia. Vetus Formula : Ita ut ab hac die ipso campo et vinea cum grato ipsius Monasterii habeas, teneas, atque possideas, et quidquid ex eo, sicut mos est aliis ingenuis super terram Consuetudinariam faciendi, facere volueris, liberam in omnibus habeas facultatem. . Charta Roberti Ducis Burgund. ann. 1042. ex Tabular. Sangerman. : Inter cætera in villa quæ dicitur Gilliacus.... plures accepi Consuetudines, sicut ab eis didiceram, lege Consuetudinaria. Vide Probat. Hist. Burg. Duchesnii pag. 7. , Tributo costumæ obnoxius. Tabularium S. Florentii : Quicumque de hereditariis in eodem cimiterio propter guerram habitare necesse habuerit, non cogetur aliquod solvere debitum. Si domum fecerit ibi, recuperata pace, poterit eam inde portare. Si vero eam cuicumque vendiderit advenæ, fiet ex tunc eadem domus Costumiera. Legitur in Cart. N. D. Paris. II. p. 351. an. 1320 : Guiardus de Janni armiger,... recognoscit capitulo et prebendariis ejus, apud Moriacum commorantibus jus ligna cædendi in toto nemore dicto la Tillière, ad opus solummodo domus suæ Moriaci, duobus diebus in hieme et totidem in æstate, secundum consuetudinem quæ gallice dicitur la Coustume la cage.

cōnsuētūdō inis, f

consuetus, a custom, habit, use, usage, way, practice, familiarity, experience, tradition, precedent: exercitatio ex quā consuetudo gignitur: consuetudine quasi alteram naturam effici: a maioribus tradita, the traditions: populiR.hanc esse consuetudinem, ut, etc., Cs.: itineris, way of marching, Cs.: non est meae consuetudinis rationem reddere: maior tumultus, quam populiR.fert consuetudo, Cs.: consuetudinem tenere: cottidianae vitae, T.: vitae sermonisque nostri, daily life and speech: communis sensūs: in proverbii consuetudinem venit, a familiar proverb: in consuetudinem licentiae venire, become used to, Cs.: Gallica, way of life, Cs.: sortium, way of casting, Ta.: mala, H.: (linguā) longinquā consuetudine uti, long familiarity, Cs.: bene facere iam ex consuetudine in naturam vortit, by practice, S.: in consuetudine probari, generally: ex consuetudine, as usual, S.: pro meā consuetudine, according to my custom: consuetudine suā civitatem servare, character, Cs.: consuetudine pro nihilo habere, familiarity, S.: praeter consuetudinem, unexpectedly: in castris praeter consuetudinem tumultuari, unusual disorder, Cs.—Customary right, common law, usage: vetus maiorum: consuetudine ius esse putatur id, etc.: ut est consuetudo. — In gram., a usage, idiom, form of speech: verbum nostrae consuetudinis.—Social intercourse, companionship, familiarity, conversation: cum hominibus nostris consuetudines iungebat: victūs cum multis: dedit se in consuetudinem: consuetudine devinctus, T.— An amour, illicit love: parva, T.: hospitae, T.; cf. cum Fulviā stupri, S.

consuetudo

Saved

Recent