ratio
ratio, a reckoning, numbering, casting up, account, calculation, computation
concern must be had not only for oneself, but also for others
it is not my habit to render an account
in these matters neither reason nor planning prevails
he reckoned a new reason for war
- I Lit.
- α Sing.: Les. Nequaquam argenti ratio conparet tamen. Sta. Ratio quidem hercle adparet: argentum οἴχεται, Plaut. Trin. 2, 4, 15 (416) sq.: rationem putare ... bene ratio accepti atque expensi inter nos convenit, id. Most. 1, 3, 141 (297); 146 (302); cf.: ad calculos vocare amicitiam, ut par sit ratio acceptorum et datorum, Cic. Lael. 16, 58: itur, putatur ratio cum argentario ... Ubi disputata est ratio cum argentario, Plaut. Aul. 3, 5, 53 (527) sq.: dextera digitis rationem computat, id. Mil. 2, 2, 49 (204): magna ratio C. Verruci, Cic. Verr. 2, 2, 77, § 188: direptio ejus pecuniae, cujus ratio in aede Opis confecta est, id. Phil. 5, 6, 16; cf.: quibus in tabulis nominatim, ratio confecta erat, qui numerus domo exisset, etc., ... Quarum omnium rerum summa erat, etc., Caes. B. G. 1, 29: auri ratio constat: aurum in aerario est, the account agrees, i. e. is correct, Cic. Fl. 28, 69 (v. consto): decumo post mense, ut rationem te dictare intellego, to make the reckoning, Plaut. Am. 2, 2, 38 (670) (al. ductare): rationem ducere, to make a computation, to compute, calculate, reckon, Cic. Verr. 2, 2, 52, § 129; so, rationem habere, to take an account, make a computation: omnium proeliorum, Caes. B. C. 3, 53; cf.: hujus omnis pecuniae conjunctim ratio habetur, id. B. G. 6, 19; and: piratarum, Cic. Verr. 2, 5, 28, § 71: rationem inire, to cast up, reckon, calculate, Caes. B. G. 7, 71, 4: quattuor minae periere, ut ratio redditur, Plaut. Men. 1, 3, 23 (204); cf.: tibi ego rationem reddam? id. Aul. 1, 1, 6 (45); id. Trin. 2, 4, 114 (515): rationem referre, Cic. Verr. 2, 1, 39, § 98: rationem repetere de pecuniis repetundis, id. Clu. 37, 104: Py. Quanta istaec hominum summa est? Ar. Septem millia. Py. Tantum esse oportet: recte rationem tenes, Plaut. Mil. 1, 1, 47 (47) et saep.: drachumae, quas de ratione debuisti, according to the account, id. Trin. 2, 4, 24 (425): grandem (pecuniam) quemadmodum in rationem inducerent, non videbant, how they should bring it into their accounts, Cic. Verr. 2, 1, 41, § 106.—
- β Plur.: rationes putare argentariam, frumentariam, pabuli causā quae parata sunt; rationem vinariam, oleariam, quid venierit, etc., Cato R. R. 2, 5: rationes ad aerarium continuo detuli ... quas rationes si cognoris, intelleges, etc., Cic. Pis. 25, 61: ut rationes cum publicanis putarent, id. Att. 4, 11, 1: rationes a colono accepit, id. Caecin. 32, 94: quid opus est? inquam. Rationes conferatis. Assidunt, subducunt, ad nummum convenit, id. Att. 5, 21, 12: rationes referre ... rationes deferre, id. Fam. 5, 20, 2: Romani pueri longis rationibus assem Discunt in partes centum diducere, Hor. A. P. 325 et saep.: A RATIONIBVS, an accountant, Inscr. Orell. 1494; 2973; 2986; 4173 et saep. (cf. ab).—
- B Transf.
- 1 A list, roll, register (rare): cedo rationem carceris, quae diligentissime conficitur, quo quisque die datus in custodiam, quo mortuus, quo necatus sit, Cic. Verr. 2, 5, 57, § 147: rationes imperii, ab Augusto proponi solitas, sed a Tiberio intermissas, publicavit (sc. Caligula), Suet. Calig. 16 ( = breviarium) totius imperii, id. Aug. 101 fin.: rationarium imperii, id. ib. 28.—
- 2 A sum, number (rare), Plaut. Trin. 2, 4, 11 (412): nunc lenonum et scortorum plus est fere Quam olim muscarum est. Ea nimia est ratio, id. Truc. 1, 1, 49 (70): pro ratione pecuniae liberalius est Brutus tractatus quam Pompeius, Cic. Att. 6, 3, 5; cf. II. B. 1. c. infra.—
- 3 A business matter, transaction, business; also, a matter, affair, in gen. (a favorite word of Cicero): res rationesque eri Ballionis curo, Plaut. Ps. 2, 2, 31 (624): res rationesque vestrorum omnium, id. Am. prol. 4: re ac ratione cum aliquo conjunctus, Cic. Verr. 2, 2, 70, § 172: de totā illā ratione atque re Gallicanā inter se multa communicare, id. Quint. 4, 15: cum (Druides) in reliquis fere rebus, publicis privatisque rationibus, Graecis utantur litteris, Caes. B. G. 6, 14 (metaphrast. πράγμασι): ratio nummaria, Cic. Att. 10, 11, 2: aeraria ratio, id. Quint. 4, 15: ratio domestica ... bellica, id. Off. 1, 22, 76: quod ad popularem rationem attinet, id. Fam. 1, 2, 4: rationes familiares componere, Tac. A. 6, 16 fin.: fori judiciique rationem Messala suscepit, Cic. Rosc. Am. 51, 149; cf.: in explicandis rationibus rerum civilium, id. Rep. 1, 8, 13: rationes civitatis, id. ib. 1, 6, 11: quantos aestus habet ratio comitiorum ... nihil fallacius ratione totā comitiorum, id. Mur. 17, 35: propter rationem Gallici belli, id. Prov. Cons. 8, 19; so id. ib. 14, 35: ad omnem rationem humanitatis, id. Mur. 31, 66: in hac ratione quid res, quid causa, quid tempus ferat, tu facillime perspicies, id. Fam. 1, 7, 6 fin.: ad eam rationem existimabam satis aptam naturam meam, id. Att. 9, 11, A, 1.—
- b Pregn.: meae (tuae, etc.) rationes, my (thy, etc.) interest, my (thy, etc.) advantage (cf. in Engl. to find one's account in any thing): me ad ejus rationes adjungo, quem tu in meis rationibus tibi esse adjungendum putasti, Cic. Fam. 1, 8, 2; cf.: exemplum meis alienissimum rationibus, id. Corn. Fragm. 1, 7 B. and K.: consideres, quid tuae rationes postulent, Sall. C. 44, 5: servitia repudiabat ... alienum suis rationibus existimans videri causam civium cum servis fugitivis communicasse, inconsistent with his policy or interests, id. ib. 56, 5: si meas rationes unquam vestrae saluti anteposuissem, Cic. Red. ad Quir. 1, 1.
- II Trop., a reckoning, account, computation: postquam hanc rationem cordi ventrique edidi, presented this reckoning, Plaut. Aul. 2, 7, 12 (374): itidem hic ut Acheronti ratio accepti scribitur, i.e. things are taken only, nothing is given back, id. Truc. 4, 2, 36 (746): nomen (comoediae) jam habetis, nunc rationes ceteras Accipite, an account of the rest, id. Poen. prol. 55; cf.: census quom sum, juratori recte rationem dedi, id. Trin. 4, 2, 30 (872); so, rationem dare, for the more usual rationem reddere, Varr. L. L. 6, § 86 Müll.; Cic. Verr. 2, 1, 36, § 92 Zumpt: (argentarii) ratione utuntur, make a reckoning, settle up, Plaut. Cas. prol. 27: cum eam mecum rationem puto, go into that calculation, think over the matter, id. ib. 3, 2, 25 (555); cf.: frustra egomet mecum has rationes puto, Ter. Ad. 208: (Medea et Atreus) inita subductaque ratione nefaria scelera meditantes, Cic. N. D. 3, 29, 71: quod posteaquam iste cognovit hanc rationem habere coepit, to make the following calculation, reflection, id. Verr. 2, 5, 39, § 101; cf.: totius rei consilium his rationibus explicavit, ut si, etc., ... si, etc., ... sin, etc., drew the plan of the whole undertaking according to the following calculation, that if, etc., Caes. B. C. 3, 78; and herewith cf.: rationem consilii mei accipite, id. ib. 3, 86: ut habere rationem possis, quo loco me convenias, etc., that you may calculate, Cic. Fam. 3, 6, 6: semper ita vivamus, ut rationem reddendam nobis arbitremur, id. Verr. 2, 2, 11, § 28; cf.: nihil est, quod minus ferendum sit, quam rationem ab altero vitae reposcere eum, qui non possit suae reddere, id. Div. in Caecil. 9, 28; and with this cf.: si gravius quid acciderit, abs te rationem reposcent, will call you to account, Caes. B. G. 5, 30: clarorum virorum atque magnorum non minus otii, quam negotii rationem exstare oportere, an account must be capable of being given, Cato ap. Cic. Planc. 27, 66: tam otii quam negotii rationem reddere majores censuisse, Col. 11 fin.: eam condicionem esse imperandi, ut non aliter ratio constet, quam si uni reddatur, that the account is not correct unless, etc., Tac. A. 1, 6 fin.: mirum est quam singulis diebus in urbe ratio aut constet aut constare videatur, Plin. Ep. 1, 9, 1; 1, 5, 16 et saep.; cf. Just. praef. 5.—
- B Transf.
- 1 Relation, reference, respect to a thing: (agricolae) habent rationem cum terrā, quae nunquam recusat imperium, have an account, have to do, have dealings with the earth, Cic. Sen. 15, 51; cf.: ubi ratio cum Orco habetur, Varr. R. R. 1, 4, 3; for which: ubi sit cum Orco ratio ponenda, Col. 1, 3, 2: cum omnibus Musis rationem habere cogito, Cic. Att. 2, 5, 2: cum hac (muliere) aliquid adulescentem hominem habuisse rationis, id. Cael. 20, 50; cf. id. Verr. 2, 2, 77, § 190. omnes, quibuscum ratio huic aut est aut fuit, assunt, defendunt, id. Quint. 23, 75; cf.. quae ratio tibi cum eo intercesserat? id. Rosc. Com. 14, 41: pacis vero quae potest esse cum eo ratio, in quo est incredibilis crudelitas, fides nulla? id. Phil. 4, 6, 14: quod si habenda cum M. Antonii latrocinio pacis ratio fuit, etc., id. ib. 12, 7, 17: fontes ad nostrorum annalium rationem veteres, ad ipsorum sane recentes, in respect to our annals, id. Brut. 13, 49.—
- b Pregn., a respect, regard, concern, consideration, care for a thing (usu. in the connection habere and ducere alicujus rei rationem): ad hanc rationem quoniam maximam vim natura habet, fortuna proximam: utriusque omnino habenda ratio est in deligendo genere vitae, Cic. Off. 1, 33, 120: quorum (civium Romanorum) nobis pro vestrā sapientiā, Quirites, habenda est ratio diligenter, id. Imp. Pomp. 7, 17: (deos) piorum et impiorum habere rationem, id. Leg. 2, 7, 15: cujus absentis rationem haberi proximis comitiis populus jussisset, Caes. B. C. 1, 9; so, absentis, id. ib. 1, 32; 3, 82 fin.: sauciorum et aegrorum habitā ratione, id. ib. 3, 75: moneret, frumenti rationem esse habendam, Hirt. B. G. 8, 34; so (al. frumentandi), rationem habere, Caes. B. G. 7, 75 Oud.; cf. id. ib. 7, 71: alicujus vel dignitatis vel commodi rationem non habere, Cic. de Or. 2, 4, 17: ut summae rei publicae rationem habeamus, Pompeius ap. Cic. Att. 8, 12, c, 3: alicujus salutis rationem habere, i. e. to regard, care for, be concerned about, Caes. B. G. 7, 71; so id. B. C. 1, 20: turpissimae fugae rationem habere, id. ib. 2, 31: ut in ceteris habenda ratio non sui solum sed etiam aliorum, sic, etc., Cic. Off. 1, 39, 139: proinde habeat rationem posteritatis et periculi sui, Caes. B. C. 1, 13: habere nunc se rationem officii pro beneficiis Caesaris, id. B. G. 5, 27: non ullius rationem sui commodi ducit, Cic. Rosc. Am. 44, 128: cum hujusce periculi tum ceterorum quoque officiorum et amicitiarum ratio, id. Clu. 42, 117: omnis hac in re habenda ratio et diligentia est, ut, etc., id. Lael. 24, 89; cf.: didici ex tuis litteris, te omnibus in rebus habuisse rationem, ut mihi consuleres, id. Fam. 3, 5, 1: habeo rationem, quid a populo Romano acceperim, bring into consideration, consider, id. Verr. 2, 5, 14, § 36: ut habere rationem possis, quo loco me salvā lege Corneliā convenias, ego veni, etc., id. Fam. 3, 6, 6: neque illud rationis habuisti, eam provinciam ad summam stultitiam nequitiamque venisse, id. Verr. 2, 5, 15, § 38; cf.: hoc rationis habebant, facere eos nullo modo posse, ut, etc., id. ib. 2, 2, 29, § 70.—
- c Relation to a thing, i. e.
- α Subject., course, conduct, procedure, mode, manner, method, fashion, plan, etc. (cf. consilium): nunc sic rationem incipissam, hanc instituam astutiam, ut, etc., Plaut. Mil. 2, 2, 82 (237); cf. id. ib. 3, 1, 175 (770) sqq.: ubi cenas hodic, si hanc rationem instituis? Plaut. Stich. 3, 1, 26 (427); id. Truc. 1, 1, 3 (24): tua ratio est, ut secundum binos ludos mihi respondere incipias: mea, ut ante primos ludos comperendinem. Ita fiet, ut tua ista ratio existimetur astuta, meum hoc consilium necessarium, Cic. Verr. 1, 11, 34; cf.: ratio viaque defensionis, id. Verr. 2, 5, 1, § 4: itaque in praesentia Pompeii insequendi rationem omittit, Caes. B. C. 1, 30: mea autem ratio in dicendo haec esse solet, ut, etc., Cic. de Or. 2, 72, 292: haec in philosophiā ratio contra omnia disserendi, id. N. D. 1, 5, 11: dicendi, id. Or. 32, 114; id. de Or. 3, 15, 56; cf.: aliquot ante annis inita ratio est, ut, etc., id. Rep. 2, 36, 61: ut, quo primum occurreretur, vix ratio iniri possit, Caes. B. G. 7, 24: quia reponendarum (tegularum) nemo artifex inire rationem potuerit, Liv. 42, 3 fin.—In plur.: hoc aditu laudis non mea me voluntas sed meae vitae rationes ab ineunte aetate susceptae prohibuerunt, plan of life, Cic. Imp. Pomp. 1, 1: de rationibus rerum publicarum aut constituendarum aut tuendarum, id. Rep. 1, 6, 11.—
- β Object., relation, condition, nature, kind, sort, fashion, way, etc. (cf. modus): sed ratio ordoque agminis aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant, Caes. B. G. 2, 19; cf.: ut rei militaris ratio atque ordo postulabat, id. ib. 2, 22; so, rei militaris, id. ib. 4, 23: ratio atque usus belli, the art and practice of war, id. ib. 4, 1; id. B. C. 1, 76 fin.; 2, 18; 3, 17 et saep. al.; cf.: novae rationes bellandi, id. ib. 3, 50: ratio equestris proelii, id. B. G. 5, 16: quorum operum haec erat ratio, etc., id. B. C. 1, 25; cf.: rationem pontis hanc instituit; tigna bina, etc., id. B. G. 4, 17: serpit per omnium vitas amicitia, nec ullam aetatis degendae rationem patitur esse expertem sui, Cic. Lael. 23, 87; cf.: ita ratio comparata est vitae naturaeque nostrae, ut, etc., id. ib. 27, 101; id. Ac. 2 (Luc.), 43, 132: civitas (Platonis) non quae possit esse, sed in quā ratio rerum civilium perspici posset, id. Rep. 2, 30, 52 init.; cf.: reliqui disseruerunt de generibus et de rationibus civitatum, id. ib. 2, 11, 22; 1, 8, 13: quam creberrimis litteris faciam ut tibi nota sit omnis ratio dierum atque itinerum meorum, id. Fam. 3, 5, 4: quoniam eadem est ratio juris in utroque, id. Rep. 3, 12, 21; cf.: haec eadem ratio est in summā totius Galliae, Caes. B. G. 6, 11 fin.: ab nostris eadem ratione, quā pridie, resistitur, id. ib. 5, 40; id. B. C. 3, 100; cf. id. ib. 3, 101: docet, longe aliā ratione esse bellum gerendum atque antea sit gestum, id. B. G. 7, 14: hoc si Romae fieri posset, certe aliquā ratione expugnasset iste, Cic. Verr. 2, 2, 52, § 130: quid refert, quā me ratione cogatis? id. Lael. 8, 26: quod fuit illis conandum atque omni ratione efficiendum, Caes. B. C. 1, 65 fin.; 1, 67 fin.: simili ratione Pompeius in suis castris consedit, id. ib. 3, 76: auxilium ferri nullā ratione poterat, id. ib. 1, 70: nec quibus rationibus superare possent, sed quem ad modum uti victoriā deberent, cogitabant, id. ib. 3, 83 fin.; 3, 58; 3, 18 fin. et saep.—
- γ With gen. of a subst. in circumlocution for the subst. itself (v. Zumpt, Gram. § 678): vereor ne oratio mea alienā ab judiciorum ratione esse videatur, Cic. Verr. 2, 4, 49, § 109: multa autem propter rationem brevitatis praetermittenda, id. ib. 2, 1, 40, § 103: quantas perturbationes et quantos aestus habet ratio comitiorum? id. Mur. 17, 35: nihil fallacius ratione totā comitiorum, id. ib. 17, 36: praedicere tempestatum rationem et praedonum, id. ib. 2, 4: tota ratio talium largitionum genere vitiosa est, id. Off. 2, 17, 60.—
- 2 Pregn., that faculty of the mind which forms the basis of computation and calculation, and hence of mental action in general, i. e. judgment, understanding, reason: duplex est vis animorum atque natura: una pars in appetitu posita est, quae est ὁρμὴ Graece, quae hominem huc et illuc rapit; altera in ratione, quae docet et explanat, quid faciendum, quid fugiendum sit. Ita fit, ut ratio praesit, appetitus obtemperet, Cic. Off. 1, 28, 101: homo, quod rationis est particeps, per quam consequentia cernit, causas rerum videt earumque progressus et quasi antecessiones non ignorat, similitudines comparat rebusque praesentibus adjungit atque annectit futuras, facile totius vitae cursum videt ad eamque degendam praeparat res necessarias. Eademque natura vi rationis hominem concilia homini et ad orationis et ad vitae societatem, etc., id. ib. 1, 4, 11 sq.: haud scio, an melius fuerit, humano generi motum istum celerem cogitationis, acumen, sollertiam, quam rationem vocamus, non dari omnino quam tam munifice et tam large dari, etc., id. N. D. 2, 27, 69: lex est ratio summa, insita in naturā, quae jubet ea, quae facienda sunt, prohibetque contraria. Eadem ratio, cum est in hominis mente confirmata et confecta, lex est, id. Leg. 1, 6, 18: ut, quos ratio non posset, eos ad officium religio duceret, id. N. D. 1, 42, 118: mens et ratio et consilium in senibus est, id. Sen. 19, 67; cf. Liv. 28, 28: si pudor quaeritur, si probitas, si fides, Mancinus haec attulit, si ratio, consilium, prudentia, Pompeius antistat, Cic. Rep. 3, 18, 28; cf. id. Quint. 16, 53; and: si ratio et prudentia curas aufert, Hor. Ep. 1, 11, 25: quibus in rebus temeritas et casus, non ratio nec consilium valet, Cic. Div. 2, 41, 85; cf.: illa de urbis situ revoces ad rationem quae a Romulo casu aut necessitate facta sunt, id. Rep. 2, 11, 22; and: moneo ut agentem te ratio ducat, non fortuna, Liv. 22, 39 fin.: mulier abundat audaciā; consilio et ratione deficitur, Cic. Clu. 65, 184: Ariovistum magis ratione et consilio quam virtute vicisse. Cui rationi contra homines barbaros locus fuisset, etc., Caes. B. G. 1, 40: arma amens capio; nec sat rationis in armis, Verg. A. 2, 314: rationis egens, id. ib. 8, 299 et saep.: iracundia dissidens a ratione, Cic. Rep. 1, 38, 60: majora quam hominum ratio consequi possit, id. ib. 1, 10, 15: quantum ratione provideri poterat, Caes. B. G. 7, 16 fin.: quantumque in ratione esset, exploratum habuit, Hirt. B. G. 8, 6 init.: nec majore ratione bellum administrari posse, Caes. B. C. 7, 21: minari divisoribus ratio non erat, it was not reasonable, was contrary to reason, Cic. Verr. 1, 9, 24; so, nulla ratio est, with an object clause, id. Caecin. 5, 15; so, too, minime rationis est, Col. 3, 5, 3; cf. with dat.: Vitellianus exercitus, cui acquiescere Cremonae ratio fuit, which, as reason dictated, ought to have rested at Cremona, Tac. H. 3, 22: quod domi te inclusisti, ratione fecisti, reasonably, sensibly, judiciously, Cic. Att. 12, 14, 3.—
- b The reasonable cause of a thing, a ground, motive, reason: ratio est causa, quae demonstrat, verum esse id, quod intendimus, brevi subjectione. Rationis confirmatio est ea, quae pluribus argumentis corroborat breviter expositam rationem, Auct. Her. 2, 18, 28: quid tandem habuit argumenti aut rationis res, quamobrem, etc., Cic. Verr. 2, 2, 47, § 115; cf.: nostra confirmare argumentis ac rationibus: deinde contraria refutare, id. de Or. 2, 19, 80: noverit orator argumentorum et rationum locos, id. Or. 14, 44 (v. also argumentum): si mei consilii causam rationemque cognoverit, id. Div. in Caecil. 1, 1; cf.: ad eam sententiam cum reliquis causis haec quoque ratio eos deduxit, quod, etc., Caes. B. G. 2, 10 fin.: quam habet rationem, non quaero aequitatis, sed ipsius improbitatis atque impudentiae? ... facti, si non bonam, at aliquam rationem afferre, Cic. Verr. 2, 3, 85, § 196; cf.: deinde nihil rationis affert, quamobrem, etc., id. Caecin. 33, 96: non deest hoc loco copia rationum, quibus docere velitis, humanas esse formas deorum: primum quod, etc. ... deinde quod, etc. ... tertiam rationem affertis, quod, etc., id. N. D. 1, 27, 76: et quidem, cur sic opinetur, rationem subicit, id. Div. 2, 50, 104: idcirco minus existimo te nihil nisi summā ratione fecisse, id. Att. 8, 11, D, § 5: nunc non modo agendi rationem nullam habeo, sed ne cogitandi quidem, id. Fam. 4, 13, 3: rationes in eā disputatione a te collectae vetabant me rei publicae penitus diffidere, id. Fam. 5, 13, 3; cf. id. Ac. 2 (Luc.), 36, 116: rationibus conquisitis de voluptate et dolore disputandum putant, id. Fin. 1, 9, 31; cf.: quod cum disputando rationibusque docuisset, id. Rep. 1, 16, 25: his rationibus tam certis tamque illustribus opponuntur ab his, qui contra disputant primum labores, etc., id. ib. 1, 3, 4 et saep.: num parva causa aut prava ratio est? reason, excuse, Ter. Eun. 575.—
- β In rhet., a showing cause, argument, reasoning in support of a proposition: ratio est, quae continet causam, quae si sublata sit, nihil in causā controversiae relinquatur, hoc modo: Orestes si accusetur matricidii, nisi hoc dicat, Jure feci, illa enim patrem meum occiderat, non habet defensionem, Cic. Inv. 1, 13, 18: ad propositum subjecta ratio, et item in distributis supposita ratio, id. de Or. 3, 54, 207; cf. Quint. 3, 11, 4; 5, 14, 1; 16; 7, 8, 3.—
- c Reasonableness, reason, propriety, law, rule, order, conformity, etc.: in omnibus, quae ratione docentur et via, primum constituendum est, quid quidque sit, etc., in a reasonable, regular manner, Cic. Or. 33, 116; cf.: ut ratione et viā procedat oratio, id. Fin. 1, 9, 29: modo et ratione aliquid facere (along with recte atque ordine facere), id. Quint. 7, 28; cf.: quae res Nec modum habet neque consilium, ratione modoque Tractari non vult, Hor. S. 2, 3, 266: nihil est, quod ratione et numero moveri possit sine consilio, Cic. N. D. 2, 16, 43: intervallis imparibus, sed tamen pro ratā parte ratione distinctis, divided proportionally by rule, id. Rep. 6, 18, 18; cf.: ex summis et infimis et mediis interjectis ordinibus ut sonis moderatā ratione civitas concinit, in symmetrical proportion, id. ib. 6, 18, 18: in quo defuit fortasse ratio, sed tamen vincit ipsa rerum publicarum natura saepe rationem, order, system, id. ib. 2, 33, 57; 5, 5, 7: declinatio si cum ratione fiet, reasonably, id. Tusc. 4, 6, 13: ratio et distributio, a reasonable division, Q. Cic. Pet. Cons. 1, 1.—
- d A theory, doctrine, or system based upon reason; science, and (less freq.), subject., knowledge: erat enim tunc haec nova et ignota ratio, solem lunae oppositum solere deficere, Cic. Rep. 1, 16, 25; cf.: nova et a nobis inventa ratio, id. ib. 1, 8, 13; 2, 39, 66: si animum contulisti in istam rationem et quasi artem, id. ib. 1, 23, 37; cf.: omnes tacito quodam sensu sine ullā arte aut ratione, quae sint in artibus ac rationibus recta ac prava dijudicant, id. de Or. 3, 50, 195; id. Brut. 74, 258: continet enim totam hanc quaestionem ea ratio, quae est de naturā deorum, id. Div. 1, 51, 117: Epicuri ratio, quae plerisque notissima est, doctrine, system, philosophy, id. Fin. 1, 5, 13; cf.: Stoicorum ratio disciplinaque, id. Off. 3, 4, 20: Cynicorum ratio, id. ib. 1, 41, 148; so id. Fin. 3, 20, 68: ratio vivendi ... ratio civilis et disciplina populorum, the art of living ... statesmanship, id. Rep. 3, 3, 4; cf.: etiamsi cui videbitur illa in optimis studiis et artibus quieta vitae ratio beatior, haec civilis laudabilior est certe et illustrior, id. ib. 3, 3, 4: improba navigii ratio tum caeca jacebat, Lucr. 5, 1004: saltationis ac musicae rationis studiosi, Col. praef. § 3 al.—Subject., knowledge: si qua (est in me) exercitatio dicendi aut si hujus rei ratio aliqua, ab optimarum artium studiis ac disciplinā profecta, Cic. Arch. 1, 1.—
- e A view or opinion resting upon reasonable grounds: mea sic est ratio, Ter. Ad. 68; cf.: inventus est nemo, cujus non haec et sententia esset et oratio, non esse metuendum, etc. ... Haec cum omnes sentirent et cum in eam rationem pro suo quisque sensu ac dolore loqueretur, Cic. Verr. 2, 1, 27, § 68 sq.; and with this cf. id. Att. 1, 11, 1: cujus ratio etsi non valuit, Nep. Milt. 3, 6 (just before: hujus cum sententiam plurimi essent secuti).—
- f In philos. lang., a production of proof, argumentation, reasoning: (Epicurus) tollit definitiones; nihil de dividendo ac partiendo docet; non, quo modo efficiatur concludaturque ratio, tradit, Cic. Fin. 1, 7, 22; cf. id. Div. 2, 10, 25; id. de Or. 2, 38, 158: ratio ipsa coget, et ex aeternitate quaedam esse vera et ea non esse nexa causis aeternis, etc., id. Fat. 16, 38; cf.: ergo, ubi tyrannus est, ibi non vitiosam ut heri dicebam, sed, ut nunc ratio cogit, dicendum est, plane nullam esse rem publicam, id. Rep. 3, 31, 43.
B) übtr.: 1) statistische Übersicht, statistischer Abriß, Verzeichnis, Liste, Protokoll, cedo rationem carceris, quae diligentissime conficitur, Cic. Verr. 5, 147: rationes imperii, Suet. Cal. 16, 1.
2) Summe, Zahl, ea nimia est ratio, Plaut.: hem ista ratio maxima est, Plaut.
3) Geschäftsangelegenheit, Geschäftsache, Geschaftsverhältnis, Geschäftsführung, Geschäft, übh. Angelegenheit, Carpinatius, qui iam cum isto summā consuetudine, praeterea re ac ratione coniunctus esset, Cic.: de tota illa ratione atque re Gallicana, Cic.: illa de ratione nummaria non sunt eiusmodi, Cic.: quamquam haec quidem res non solum ex domestica est ratione (innere Politik), attingit etiam bellicam, Cic.: quae domi gerenda sunt, ea per Caecilium transiguntur, fori iudiciique rationem Messala suscepit, seine Angelegenheiten vor der Öffentlichkeit u. vor Gericht, Cic.: ut rationes nostras explicares, unsere Geldgeschäfte abwickelst, Cic.: u. so ut res rationesque vestrorum omnium bene expedire voltis, Plaut.: in publicis privatisque rationibus, im öffentlichen u. Privatverkehr, Caes.: in explicandis rationibus rerum civilium, Cic.: r. civitatis, Cic.: r. comitiorum, Cic.: propter rationem Gallici belli, Cic. – dah. meae (tuae etc.) rationes, mein (dein usw.) Interesse, mein (dein usw.) Vorteil (vgl. unser »bei etw. seine Rechnung finden«), rationes meas vestrae saluti anteposuissem, Cic.: me ad eius rationes adiungo, quem tu in meis rationibus tibi esse adiungendum putasti, Cic.: meis alienissimum rationibus, Cic.
II) bildl.: A) Rechnung, Berechnung, Rechenschaft, Aufschluß, Belehrung, (Medea et Atreus) initā subductāque ratione (nach angestellter u. abgeschlossener B.) nefaria scelera meditantes, Cic.: numquam ita quisquam bene subductā ratione ad vitam fuit, quin etc., Ter.: habere rationem, berechnen, Cic.: exigere rationem, Rechenschaft fordern, Val. Max. u. Plin. ep.: rationem reddere alci, Rechenschaft ablegen, Aufschluß geben, Cic. u.a.: u. so rationem reddere alcis rei, Cic., de alqa re, Cic. u. Vitr.: rationem vitae reposcere, Cic.: negotii rationem exstare oportere, müsse Rechenschaft gegeben werden können, Cic.: ratio alcis rei od. alci rei constat, die R. steht für etw. gleichs. fest, d.i. ich bin mit etwas im reinen, oft bei Plin. ep.; s. Döring Plin. ep. 1, 5, 16.
B) übtr.: 1) übh. Rechnung, Berechnung, a) = Verhältnis, Beziehung zu usw., Rücksicht auf usw., Verbindung, Verkehr mit usw., rationem habere, aliquid rationis habere cum alqo, Rechnung haben, in Rechnung, in Verbindung, in Verkehr stehen mit usw., Cic.: quibuscum r. huic est, Cic.: quae r. tibi cum eo intercesserat? Cic.: pacis quae potest esse cum eo ratio, in quo etc.? Cic.: habenda cum M. Latrone pacis r., Cic.: et Graeciae quidem oratorum partus atque fontes vides ad nostrorum annalium rationem veteres, ad ipsorum sane recentes, in Rücksicht auf unsere Annalen, Cic. – b) Berechnung = berechnende, beachtende Rücksicht, Berücksichtigung, Beachtung, Erwägung, Sorge für usw., piorum et impiorum habere rationem, Cic.: vel dignitatis vel commodi rationem habere, Cic.: non ullius rationem sui commodi ducere, Rücksicht nehmen auf usw., Cic.: salutis meae rationem ducere, Cic., officii, Cic.: suam rationem ducere, seinen Vorteil bedenken, Cic.: conservare rationem alcis rei, Cic.: omnis hac in re habenda r. et diligentia est, ut etc., Cic.: habeo rationem, quid acceperim, ziehe in Erwägung, erwäge, Cic.: neque illud rationis habuisti, si forte etc., Cic.: hoc rationis habebant, facere eos nullo modo posse, ut etc., Cic. – salva utriusque temporis ratio est, man hat beide Zeiten gut berechnet, berücksichtigt, jeder Zeit ist ihr Recht geschehen, Tac.; vgl. salvā diligentiae tuae ratione, unbeschadet deiner Vorsicht, Plin. ep. – c) die auf Berechnung begründete Vermutung, quantum in ratione esset, soviel sich berechnen, vermuten ließ, Hirt. b. G. 8, 6, 1. – d) das Sichverhalten zu od. bei etw., d.i. subj. = das Verfahren, die Verfahrungsart, das Verhalten, die Maßregel, Methode, Weise, der Plan, obj. = das Verhältnis, die Beschaffenheit, Natur, Art und Weise, Einrichtung, α) subj.: ita fiet, ut tua ista ratio existimetur astuta, meum hoc consilium necessarium, Cic.: scribendi consilium ratioque, Cic.: haec cogitandi pronuntiandique ratio, Cic.: eligendi et collocandi ratio, disponendi ratio, Quint. (s. Herbst Quint. 10, 1, 4): ratio docendi nec una omnibus nec singulis eadem semper fuit, Suet.: eadem defensionis ratio viaque, Cic.: r. in dicendo, Cic.: ineunda r. est, Cic.: a me inita ratio est (ist ein Verfahren angewandt, ein Weg eingeschlagen worden), quam quidem omnes non solum probant, sed etiam laudant, Cic.: inita tandem ratio est, ut etc., es wurden Mittel u. Wege eingeschlagen usw., Liv.: ad hunc interficiendum talem iniit rationem, Nep.: cuius ratio (Plan) etsi non valuit, tamen etc., Nep.: u. so vicit ratio parcendi, Tac.: sic neque agricultura nec ratio atque usus belli intermittitur, die planmäßige Kriegführung u. die Kriegsübung, Caes.: istam rationem otii tui probo, jenes geschäftslose Leben, wie du es planmäßig führst, Cic. – im Plur., rationes belli gerendi, Maßregeln, Caes.: meae vitae rationes ab ineunte aetate susceptae, Lebensplan, Cic.: rationes rerum publicarum aut constituendarum aut tuendarum, Cic. – β) obj.: tempestatum ratio (Stand) et praedonum et locorum, Cic.: ratio pecuniarum, Geldverhältnisse (in Rom), Cic.: ut ceteri menses in suam rationem reverterentur, in ihr richtiges Verhältnis (durch Einschaltung), Cic.: ita ratio comparata est vitae naturaeque nostrae, Cic.: quae sint in artibus ac rationibus recta ac prava, diiudicant, in den K. u. ihren Verhältnissen, Cic.: disseruerunt de generibus et de rationibus civitatum, Cic.: quod ad rationes omnium rerum pertineret, Cic.: quoniam eadem est r. iuris in utraque, Cic.: quā ratione, Cic.
2) insbes., die Rechnung, Berechnung, als höhere Geistestätigkeit, das Denken, die bewußte, vernünftige Überlegung, konkret = die der Geistestätigkeit zugrunde liegende höhere Geisteskraft, das Denkvermögen, die Vernunft, die Einsicht, Klugheit u. dgl. (bei Cicero oft verb. mens et ratio et consilium, oder ratio, consilium, prudentia u. dgl.), quod facinus aut scelus suscipitur nisi consilio capto, aut sine animi motu et cogitatione, id est ratione, perficitur? Cic.: motus iste celer cogitationis, acumen, sollertia, quam rationem vocamus, Cic.: homo rationis particeps, Cic.: ratio ac disputatio, Vernunft und Nachdenken, Cic. – illa revoces ad rationem, Cic.: moneo, ut agentem te ratio ducat, non fortuna, Liv.: consilio et ratione, Cic.: quod nobis nullā ratione factum a Pompeio videtur, Caes.: magis ratione quam vi persuasit, Vell.: quod domi te inclusisti, ratione fecisti, vernünftig, einsichtsvoll, klug, Cic. – ratio est (es ist vernünftig, erscheint rätlich), od. ratio non est m. Infin., cui acquiescere Cremonae ratio fuit, Tac.: minari divisoribus r. non erat, Cic.: u. so minime est rationis m. folg. Infin., Colum.: u. rationis est m. folg. Infin., Plin. ep. – dah. a) der einen Ggstd. erklärende vernünftige Grund, Vernunftgrund, Beweggrund (vgl. argumentum no. II), α) übh.: est aliqua huiusce rei ratio, dafür gibt es einen vernünftigen Gr., darin liegt noch etwas, was zu rechtfertigen ist, Cic.: nostra confirmare argumentis ac rationibus, Cic.: consilii causa ratioque, Cic.: r. quaerenda, Cic.: quam habet rationem, non quaero aequitatis, sed ipsius improbitatis atque impudentiae? Cic.: quod quidem rationem habeat (vernünftigen Grund hat), recte fit, Sen. rhet.: facti aliquam rationem afferre, Cic.: nihil rationis affers, quamobrem etc., Cic.: tertiam rationem affertis, quod etc., Cic.: rationem subicit, Cic.: ad hanc sententiam cum reliquis causis haec quoque ratio eos deduxit, quod etc., Caes.: r. cunctandi, Tac.: liberalitas, cui ratio non constat, zu der kein (edler) Beweggrund vorhanden ist, Plin. pan.: ratio nulla est m. Infin., es ist kein Grund vorhanden, nullam esse rationem amittere eiusmodi occasionem, Cic. – β) rhet. t. t., Grund, Begründung einer Behauptung, s. Cic. de inv. 1, 18. Quint. 3, 11, 4: ad propositum subiecta ratio et item in distributis supposita ratio, Cic. de or. 3, 207. – b) Vernunftmäßigkeit, Vernünftigkeit, das vernünftige Verhältnis, -Maß, Gesetzmäßigkeit, Gesetz, Regel, Ordnung, Methode, ut ratione et viā procedat oratio, methodisch, wissenschaftlich, Cic.: modo et ratione omnia facere, Cic.: ratione et numero moveri, Cic.: intervallis imparibus, sed tamen pro rata parte ratione distinctis, in ungleichen, jedoch gesetzmäßig nach gleichen Verhältnissen getrennten Intervallen, Cic.: moderatā ratione, in gleichmäßigem Verhältnisse, Cic.: in quo defuit fortasse ratio, sed tamen vincit ipsa rerum publicarum natura saepe rationem, der vernunftmäßige Entwicklungsgang, Cic.: ad vitam usumque vivendi ea descripta r. est, Cic. – c) Denkart = Richtung, Prinzip, das jmd. verfolgt, florens homo in populari ratione, der Hauptvertreter der demokratischen Richtung, Cic.: neminem alterius rationis et partis offendit, Cic.: una in causis ratio quaedam eius orationis, quae etc., hat lediglich eine R., Cic.: bona ratio cum perdita confligit, es kämpft das gute (konservative) Prinzip mit den Grundsätzen der Umsturzpartei (die überall tabula rasa machen will), Cic. – d) Grundsatz, Prinzip, Lehre, Teorie, System, Wissenschaft, subj. = theoretische-, wissenschaftliche Kenntnis, α) obj.: erat enim tunc haec nova et ignota r. solem lunae oppositum solere deficere, Cic.: animum conferre in istam rationem, Cic.: sine ulla arte aut ratione diiudicant, ohne Anwendung theoretischer Kunstregeln, Cic.: laus rationis aut scientiae, Cic.: continet totam hanc quaestionem ea ratio, Cic.: Epicuri r., Lehre, System, Philosophie, Cic.: formula Stoicorum rationi disciplinaeque consentanea, Cic.: Cynicorum r., Cic.: de ratione vivendi, Lebenswissenschaft, Cic.: r. civilis et disciplina populorum, Staatswissenschaft, Cic.: geometrica, die Geometrie (als wissenschaftliche Theorie), Macr. u. Amm. (versch. von unten no. f): vitae r., Cic.: – β) subj.: si qua (est in me) exercitatio dicendi aut si huius rei ratio aliqua, ab optimarum artium studiis ac disciplina profecta, Cic. Arch. 1. – e) Ansicht, Meinung, mea sic est ratio et sic induco animun meum, Ter.: tuae epistulae perdiligenter in eandem rationem scriptae, Cic.: cum in eam rationem quisque loqueretur, Cic. – f) Beweisführung, Argumentation, der Beweis, summa uniuscuiusque rationis, Cic.: concludatur igitur ratio, Cic.: ratio ipsa coget mit folg. Acc. u. Infin., Cic.: ut nunc ratio cogit, Cic.: geometricis rationibus non credere, Cic.: haec omnia geometricis evidentissimisque rationibus probare, Macr. – ➳ Genet. Sing. apok. rationi', Lucr. 2, 53: Abl. Sing. rationi, Lucr. 6, 66.
ad perfectam calculi ~onem
calculus, ~o vel sententia vel numerus velteblstan
~o administracionis domus de Jarow reddita per ‥
~o administracioni
e ~onibus ‥ Hugonis Pelegrini collectoris Anglie per ipsum camere apostolice redditis de pecuniis et aliis ‥ rebus
cum rediero ‥ dicito mihi et faciam eos tibi ~onem reddere
eulogium [? l. elogium ] responsum aliquod ubi ~o redditur
in Waleton hund’ reddit ~onem
in ultimo examine coram Christo et angelis ejus ~onem reddere
extra ~onem in dicto libro contentam ‥(
clerico liberacionis domus domini nostri regis, xlvj s. viij d., de quibus habenda est ~o cum eodem
post aliquanta, ~onem reddens quam ob rem talia minaretur, ita ait
huic simile est illud ‥ Petri cum ~onem redderet Judaeis quare incircumcisis sacramenta baptismi commisisset ‥
que ergo ~o tante diversitatis? certe morum hinc concordia magna, et inde discordia
consuetudines quas habent ‥ ~one burgagiorum que habent in villa de Burthon(
auditisque hincinde parcium ~onibus
pomerium patitur defectum in clausura, ~one cujus laici illac transeunt et utuntur ut communi urinali
nec ulla erit ~o cur illud assequi debeat
nulla est ~o quare in Dei capite scriptum esse debeat credi
potest ‥ assignari alia ~o quare novem sunt pene in inferno ‥
notate sex ~ones [ME: ] quare pro nostro comodo quandoque se subtrahitanchesuns, acheisuns
ab ipso venerabili viro Paulino ~onem fidei ediscere ‥ curavit
exposita ‥ ~one Paschalis observantiae ita de Pelagianis ‥ subdunt: ‥
ad eorum quae credimus ~onem intuendam ‥ aliquando conor assurgere
cum divina essentia sit lux lucidissima, omnis cognitio ejus per similitudines, quam per se ipsam obscurior, in ~onibus vero eternis creaturarum in mente divina lucidissimis ‥
eadem res potest habere diversas ~ones et sic diversimode nominari
est ‥ logica raciocinalis sciencia quia modum raciocinandi docet et ~ones encium considerat
astronomia, lex astrorum. astrologia, ~o siderum
patalogia [i. e. pathologia ], ~o passionis
comparati jumentis insipientibus strictis ‥ morsibus ~onis frenum offirmantes
cumque ~o operetur in anima, necessario dator ~onis factor est anime
spiritus ‥ motui, sensui, fantasie, ~oni similibusque deserviens
~o est vis apprehensiva, vis rationabilis est vis motiva et imperans
[bruta ] non ‥ apprehendunt veritatem vel falsitatem cum intellectu careant et ~one
vilissimum sepulcrum ~onis est ebrietas
ut pro virtute vitium, pro mansuetudine insolentia, pro ~one sequatur insania
cogitatuum ~onibus vel fratrum religiosis precibus coactus
quod ita factum fuisse certissima ~one cognitum est
et ~one veritatis et exemplo Dominicae resurrectionis probavit hoc dogma orthodoxae fidei omnimodis esse contrarium
non hanc primo mensi anni incipientis sed ultimo potius praeteriti lunam esse adscribendam ‥ memorata ~o probat
est ‥ martir et creditur non ~onibus humanis sed virtutibus divinis
hec sunt ~ones contra testes Thome de Nevile
facile in eis [trivio et quadruvio ] gramaticas costructiones et dialecticas ~ones, et rethoricas orationes intelligit
in prima ponit ~onem demonstrativam sui propositi
~o ista se extendit ad omnem cognicionem sensitivam
posuit ‥ ad hoc probandum ~ones quibus arguunt naturaliter et physice hic ‥ ponit ~ones quibus hoc persuadent exemplariter et rhetorice
ita deprehendent an secundum rectam ~onem sacerdotali cathedrae insideant
~o exigit ut in pleno versu xxiiij tempora sint
quod ita fieri oportere illa nimirum ~o cogit quia in Genesi scriptum est: ‥
obstinacissimus, inrationabilis, qui ~one non placatur
et humana et divina exigit ~o ut magis tribus episcopis quam duorum monachorum credatur testimonio
alterum consulit ~o, alterum impellit turbata effrenatio
dicit comitatus quod ipsi teloneum de novo et contra ~onem capiunt
contra Deum et ~onem, et leges regni(
sed hoc auctoritate potius quam ~one valet
credulitatem ‥ nostram quam illi auctoritate extorquere volunt, ille ~one roborat
episcopus Cic’ Hylarius cartarum auctoritate ecclesie de Bello simulque ~one cogente
per consuetudinem illorum ‥ contra ~onem statutam
cum ‥ puer regnat, voluntas sola regnat, ~o recessit, constancia fugata est
desicut ipse abbas offert eis et pro eis omnem ~onem et justiciam
qui aliquem rectaverit de aliquo delicto ‥ quod injuste et absque ~one et in pace illi forisfecerit, et ille negaverit injuriam et non ~onem et pacem(
qui negaverit injuriam vel non ~onem et non fuerit inculpatus de aliqua istarum judicabitur in misericordia pretoris et per forisfactum responsum suum recuperabit(
Ailricus tenuit eadem ~one qua supradictas hidas
laicus quidam posuit calumpniam injuste in unam partem terre quam clerus beatissimi Gunley tenebat ex ~one(
ex laicali manu traxit calumpniatam tellurem, que postea subjacuit et subjacere debuit ecclesie sancti Gunlyu per ~onem
rex ‥ tali successu factus audentior ad naves redit et reliquos portus ‥ eadem ~one invadit
ordinationem ejus denuo catholica ~one consummavit
cum jtowail de albo panno lineo cum ~oneJesu merci
I
A ¶ 1 calcul, supputation : digitis rationem computare Pl. Mil. 204, compter sur ses doigts ; rationem puta Pl. Most. 297, compte, calcule ; ratione inita Cæs. G. 7, 71, 4, le calcul fait, tout compte fait ; [fig.] vix ratio iniri potest Cæs. G. 7, 24, 4 ; Liv. 29, 17, 19, cʼest à peine possible de calculer (de déterminer)...; [fig.] subducta utilitatis ratione Cic. Fin. 2, 78, en faisant le calcul de lʼintérêt ; rationem ducere Cic. Verr. 2, 2, 129, calculer, supputer ; pl., rationibus subductis Cic. Fam. 1, 9, 10, après avoir établi mes calculs ; [fig.] periculi sui rationes Cic. Verr. 2, 5, 105, les calculs de ses risques || résultat du calcul, évaluation, chiffre : istæc ratio maxumast Pl. Trin. 413, cʼest là le plus gros chiffre ; ad mensuræ exiguam rationem Cic. Verr. 2, 3, 215, selon une faible évaluation de la mesure, selon une mesure chichement établie ; ad nostrorum annalium rationem Cic. Br. 49, par rapport à lʼévaluation de nos annales, par rapport au chiffre de nos années dʼexistence historique [cf. ut populi Romani ætas est Cic. Br. 39, par rapport à lʼâge du peuple romain] ; pro ratione pecuniæ Cic. Att. 6, 3, 5, vu lʼévaluation de la somme, vu le chiffre || [fig.] ad meam rationem Cic. Verr. 2, 4, 13, par rapport à moi ; ad antiquæ religionis rationem Cic. Verr. 2, 4, 10, par rapport aux scrupules dʼautrefois ¶ 2 compte : a) putatur ratio cum argentario... ; ubi disputatast ratio cum argentario Pl. Aul. 527 ; 529, on fait le compte avec le banquier... ; quand on sʼest mis dʼaccord sur le compte avec le banquier ; bene ratio accepti atque expensi inter nos convenit Pl. Most. 304, nous avons des comptes de recettes et dépenses qui se balancent exactement ; ut par sit ratio acceptorum et datorum Cic. Læl. 59, pour que la balance soit égale entre le reçu et le donné ; rationem et numerum habere Cic. Verr. 2, 5, 71, avoir le compte et le chiffre exacts ; habebant rationem quotidie piratarum Cic. Verr. 2, 5, 71, ils tenaient un compte journalier des pirates, cf. Cæs. G. 6, 19, 2 ; C. 3, 53, 1 ; quibus in tabulis nominatim ratio confecta erat, qui numerus domo exisset Cæs. G. 1, 29, 1, sur ces registres était consigné un compte nominatif de tous ceux qui avaient émigré, cf. Cic. Phil. 5, 16 ; rationem reddere Pl. Men. 206 ; Cic. Verr. 2, 4, 140, rendre, remettre un compte, ou referre Cic. Verr. 2, 1, 98 ; pecuniam in rationem inducere Cic. Verr. 2, 1, 106, porter une somme en compte || pl., rationes referre Cic. Fam. 5, 20, 1 ; conferre Cic. Fam. 5, 20, 2 ; conficere Cic. Att. 6, 7, 2, rendre, remettre des comptes ; les rapprocher, les collationner, les dresser ; les arrêter dʼune manière définitive ; deponere Cic. Fam. 5, 20, 2 ; relinquere Cic. Att. 6, 7, 2, déposer ses comptes [en parl. du magistrat qui quitte sa prov.], les laisser [dans les deux principales villes de la province : Cic. Fam. 5, 20, 2 ] ; rationes totidem verbis referre ad ærarium Cic. Fam. 5, 20, 2, remettre au trésor une copie textuelle de ses comptes ; v. putare ; rationes societatis Cic. Quinct. 19, les comptes dʼune société ; b) [sens concret] registre, rôle : ratio carceris Cic. Verr. 2, 5, 147, le registre dʼécrou ; c) [fig.] rationem reddere alicujus rei Cic. Cæc. 28 ; de aliqua re Cic. Verr. 2, 4, 141, rendre compte de qqch. ; ab aliquo rationem reposcere Cæs. G. 5, 30, 2, réclamer des comptes à qqn ; ut habere rationem possis, quo loco me... convenias Cic. Fam. 3, 6, 6, pour que tu puisses calculer lʼendroit où me joindre... ; clarorum virorum non minus otii quam negotii rationem exstare oportere Cic. Planc. 66, [ce mot de Caton] que les grands hommes doivent produire le compte (la justification) aussi bien de leurs loisirs que de leurs occupations ; petitionis tuæ ratio mihi semper fuit explorata Cic. Fam. 15, 13, 1, jʼai toujours considéré le compte de ta candidature comme réglé [le succès assuré] ; non habet explicatam aut exploratam rationem salutis suæ Cic. Fam. 6, 1, 2, lʼaffaire de son salut nʼest pas mise au net pour lui ni assurée ; corporis bona facilem quamdam rationem habere censebant Cic. Fin. 4, 19, les biens du corps, selon eux, comportaient un règlement facile [question facile à résoudre].
B [sens dérivés] : ¶ 1 compte des opérations que lʼon fait avec qqn, [dʼoù] relations commerciales, dʼintérêts : a) magnæ pecuniæ rationem habere cum aliquo Cic. Verr. 2, 2, 187, être en compte avec qqn pour des sommes importantes ; istos inter se non res, non ratio conjunxit Cic. Verr. 2, 3, 22, ces individus furent unis entre eux non point par les affaires, non point par les comptes, cf. Cic. Verr. 2, 2, 172 ; 5, 8 ; Pl. Amph. 4 ; Ps. 626 ; de tota illa ratione atque re Gallicana Cic. Quinct. 15, sur tout ce qui concernait ces opérations et ces propriétés de Gaule ; omnes, quibuscum ratio huic aut est aut fuit Cic. Quinct. 75, tous ceux avec qui il est ou a été en relations dʼaffaires ; quæ ratio tibi cum eo intercesserat ? Cic. Com. 41, quel compte était intervenu entre lui et toi ? cf. Cic. Verr. 2, 2, 188 ; magna ratione cum aliquo contracta Cic. Sulla 56, un grand compte étant à régler avec qqn ; hæc ratio pecuniarum Cic. Pomp. 19, ces comptes dʼargent, ce mouvement dʼargent ; b) [fig.] agricolæ habent rationem cum terra Cic. CM 51, les laboureurs sont en affaires avec le sol, ont affaire au sol ; cum omnibus Musis rationem habere Cic. Att. 2, 5, 2, nouer des relations, entrer en commerce avec toutes les Muses, cf. Cic. Cæl. 50 ; pacis quæ potest esse cum eo ratio ? Cic. Phil. 4, 14, quels rapports la paix peut-elle avoir avec lui ? cf. Cic. Phil. 12, 17 ; c) [en gén.] affaires, intérêts : publicani suas rationes et copias in illam provinciam contulerunt Cic. Pomp. 17, les publicains ont transporté dans cette province leurs intérêts et leurs ressources ; non est alienum meis rationibus istum... reservari Cic. Verr. 2, 5, 173, il nʼest pas contraire à mes intérêts que cet homme soit réservé à... ; cf. Cic. Fam. 3, 10, 5 ¶ 2 calcul, compte = considération, égard : rationem alicujus rei ducere Cic. Amer. 128, tenir compte de qqch., cf. Cic. Cæcil. 16 ; Quinct. 53 ; Fam. 7, 3, 1 ; duxi meam rationem Cic. Att. 8, 11 d, 7, jʼai tenu compte de moi, de mes intérêts, cf. Cic. Verr. 2, 1, 126 ; valetudinis, rei familiaris habere rationem Cic. Fin. 5, 48, tenir compte de sa santé, de son patrimoine ; habuit victoriæ rationem, habuit humanitatis Cic. Verr. 2, 4, 120, il tint compte de... = il fit la part de la victoire, la part de lʼhumanité ; sauciorum et ægrorum habita ratione Cæs. C. 3, 75, 1, en tenant compte des..., en ayant égard aux blessés et aux malades ; hanc rationem habere Cic. Verr. 2, 5, 101 = hujus rei rationem, tenir compte de cela, réfléchir à cela ; habeo rationem quid... acceperim Cic. Verr. 2, 5, 36, je me rends compte de la mission que jʼai reçue...; neque illud rationis habuisti prop. inf. Cic. Verr. 2, 5, 38, tu nʼas pas pris en considération que..., cf. Cic. Verr. 2, 2, 70 ; habuisti rationem, ut mihi consuleres Cic. Fam. 3, 5, 1, tu as pris en considération (de veiller à mes intérêts) le soin de mes intérêts ||occurrebat illa ratio : quid Cleomene fiet ? Cic. Verr. 2, 5, 104, à sa pensée se présentait ce calcul (ces considérations, réflexions) : quel sera le sort de Cléomène ? similis ratio pudoris Cic. Cæc. 77, la même considération de pudeur ; præcipere tempestatum rationem et prædonum et locorum Cic. Mur. 4, enseigner la considération de = recommander dʼavoir égard aux tempêtes, aux pirates, aux passages dangereux ; propter rationem brevitatis Cic. Verr. 2, 1, 103, en considération de la brièveté ; propter ærariam rationem Cic. Quinct. 17, parce quʼil fallait tenir compte de la monnaie [de la différence des monnaies] ¶ 3 système, procédé, méthode, plan, etc. : tua ratio est, ut Cic. Verr. 1, 1, 34, ta méthode est de..., cf. Cic. de Or. 2, 292 ; inita ratio est, ut Cic. Rep. 2, 61, on inaugura un nouveau système, à savoir... ; reperta est eadem istius ratio in præsidiis, quæ in classibus Cic. Verr. 2, 5, 87, son système se retrouva le même en fait de garnisons quʼen fait de flottes ; hæc in philosophia ratio contra omnia disserendi Cic. Nat. 1, 11, cette méthode philosophique dʼargumenter contre tout ; vitæ meæ rationes ab ineunte ætate susceptæ Cic. Pomp. 1, le plan de conduite que jʼai adopté depuis ma jeunesse ; novæ bellandi rationes Cæs. C. 3, 50, 1, de nouvelles méthodes de guerroyer ||[sorte de périphrase] : decernendi ratio Cic. Off. 1, 80, décisions ; ratio inventio officii Cic. Off. 1, 107, la découverte du devoir ; quæ omnia perfacilem rationem habent reprehendendi Cic. Cæl. 62, tout cela comporte une critique très facile ; ratio rogandi Cic. Inv. 1, 53, le procédé de lʼinterrogation, lʼinterrogation ; ratio disserendi Cic. Br. 120, lʼart dʼargumenter, la dialectique ; præcipiendi ratio Cic. Q. 1, 1, 18, le mode, le ton de lʼenseignement ¶ 4 évaluation dʼune chose : a) [de ce qui la constitue] sa nature, son espèce, sa manière dʼêtre, ses modalités, son système, son régime, etc. : cum duplex ratio sit orationis Cic. Off. 2, 48, comme la parole (lʼéloquence) a deux formes ; judicia, quorum ratio duplex est Cic. Off. 2, 49, les affaires judiciaires qui ont une double modalité [lʼaccusation, la défense], cf. Cic. Off. 2, 52 ; explicare rationes rerum civilium Cic. Rep. 1, 13, exposer les systèmes, les organisations, les régimes politiques ; ratio comitiorum Cic. Mur. 35, le régime des comices, des élections ; propter rationem Gallici belli Cic. Prov. 19, à cause du caractère particulier de la guerre contre les Gaulois ; tripartita ab iis inducitur ratio bonorum Cic. Ac. 1, 21, ils présentent trois espèces de biens ; castrensis ratio Cic. Cæl. 11, la manière des camps, la vie des camps ; ad novos casus temporum novorum consiliorum rationes accommodare Cic. Pomp. 60, à des conjonctures nouvelles approprier un système de mesures nouvelles ; hoc genus inest in ratione rerum Cic. de Or. 2, 47, ce genre est dans la nature des choses ; rerum ratio, verborum ratio Cic. de Or. 2, 63, lʼéconomie des faits, des mots, disposition des faits, des mots ; mentis ratio perfecta Cic. Fin. 5, 40, un parfait état de lʼintelligence ; ratio atque inclinatio temporum Cic. Verr. 2, 5, 177, lʼétat des circonstances et le sens où elles inclinent ; mei rationem officii confido esse persolutam Cic. Verr. 2, 5, 177, jʼai la conviction que tout ce que comporte mon devoir est accompli ; quemadmodum esset ei ratio totius belli descripta, edocui Cic. Cat. 2, 13, jʼai montré comment le plan de toute la guerre était arrêté pour lui ; ratio ordoque agminis Cæs. G. 2, 19, 1, la disposition et lʼordre de la colonne ; rationem pontis hanc instituit Cæs. G. 4, 17, 3, il fixa pour le pont la disposition suivante, cf. Cæs. C. 1, 25, 1 ; instituta ratio Cic. Or. 162, plan fixé ; ratio judiciorum Cic. Br. 306, organisation, fonctionnement des tribunaux ; ratio rerum civilium Cic. Rep. 2, 52, une organisation politique ; rationes civitatum Cic. Rep. 2, 22, des organisations politiques ; hæc eadem est nostræ rationis regio et via Cic. Verr. 2, 5, 181, voilà également la direction et la voie [littt de mon système, de mon plan de vie], que ma vie se propose ||eadem ratione Cic. Cat. 3, 11, de la même manière ; eadem ratione, qua pridie... Cæs. G. 5, 40, 3, de la même manière que la veille ; longe alia ratione... atque Cæs. G. 7, 14, 2, dʼune tout autre manière que ; omni ratione Cæs. C. 1, 65, 5, par tous les moyens ; nulla ratione Cæs. C. 1, 70, par aucun moyen, cf. Cæs. C. 3, 85, 2 ; Cic. Balbo 62 ; quibus rationibus Cæs. C. 3, 83, 4, par quels moyens, cf. Cæs. C. 3, 18, 5 ; 3, 58, 5 ; Cic. CM 6 ; etc. ; honestis rationibus Cic. Rab. Post. 38, par des moyens honorables ; b) [évaluation de ce que comporte, de ce quʼembrasse une chose] son champ, son domaine, sa sphère, son cadre : in rationem utilitatis cadere Cic. Off. 1, 9, rentrer dans le calcul de lʼutile = se rapporter à lʼutile, au domaine, au chapitre de lʼutile ; hæc res non solum ex domestica est ratione, attingit etiam bellicam Cic. Off. 1, 76, cet acte nʼest pas seulement de lʼordre des faits civils, il touche aussi à lʼordre des faits guerriers, cf. Cic. Clu. 1 ; in dissimili ratione Cic. Cat. 2, 9, dans une autre sphère, dans un ordre de choses différent ||in eam rationem loqui Cic. Verr. 2, 1, 69, parler dans cet ordre dʼidées, dans ce sens ; epistolis tuis in eamdem rationem scriptis Cic. Att. 1, 11, 1, tes lettres étant écrites dans le même sens ||[en part.] sphère politique, parti : popularis ratio Cic. Sest. 101, démocratie, parti démocratique, cf. Cic. Balbo 58.
II ¶ 1 faculté de calculer, de raisonner, raison, jugement, intelligence : Cic. Off. 1, 101 ; Nat. 2, 153 ; Leg. 1, 18 ; etc.; homo, quod rationis est particeps Cic. Off. 1, 11, lʼhomme, parce quʼil a en partage la raison ; recta ratio, absoluta ratio Cic. Tusc. 4, 34 ; 5, 39, droite raison, raison parfaite ¶ 2 manière de faire raisonnable, judicieuse : minari ratio non erat Cic. Verr. 1, 1, 24, il nʼétait pas raisonnable de menacer ; nulla ratio est amittere... Cic. Cæc. 15, ce nʼest pas du tout raisonnable de laisser échapper... ; ratione voluptatem sequi Cic. Fin. 1, 32, rechercher le plaisir judicieusement ; ratione facere Cic. Att. 12, 44, 3, agir judicieusement ; intervallis pro rata parte ratione distinctis Cic. Rep. 6, 18, avec des intervalles calculés suivant des proportions judicieuses ; declinatio, cum ratione fiet... Cic. Tusc. 4, 13, quand on se détournera du mal par des moyens raisonnables... ¶ 3 explication qui rend compte dʼune chose, explication, raison : causa et ratio efficiens magnos viros Cic. Off. 1, 67, la cause et la raison qui produisent les grandes âmes ; quorum omnium causas si a Chrysippo quæram, numquam illa dicet facta fortuito naturalemque rationem omnium reddet Cic. Div. 2, 61, si je demande à Chrysippe la cause de tous ces phénomènes, jamais il ne dira quʼils sont lʼeffet du hasard, il donnera de tous une explication naturelle ; quorum omnium una ratio est Cic. Div. 2, 60, pour tous ces phénomènes, il nʼy a quʼune seule explication ; tempestates sæpe improviso nulla ex certa ratione, obscura aliqua ex causa concitantur Cic. Mur. 36, les tempêtes souvent sʼélèvent à lʼimproviste sans que rien de précis les explique, par on ne sait quelle cause obscure ; facti si non bonam, at aliquam rationem adferre Cic. Verr. 2, 3, 195, donner dʼune action une raison sinon bonne du moins existante ; mei consilii causa ratioque Cic. Cæcil. 1, la cause et la raison de ma détermination ¶ 4 raison, considération, raisonnement : aliquid confirmare argumentis ac rationibus Cic. de Or. 2, 80, prouver qqch. par des arguments et des raisonnements, cf. Cic. Or. 44 ; rationibus conquisitis Cic. Fin. 1, 31, avec des considérations bien choisies, cf. Cic. Tusc. 1, 116, Rep. 1, 4, etc. ; bonæ tuæ istæ rationes Ter. Ad. 836, ces belles considérations que tu débites ||[rhét.] causæ ratio Cic. Inv. 1, 18, le raisonnement sur lequel repose une cause ||nihil rationis adfers, quamobrem adimi civitas possit Cic. Cæc. 96, tu nʼapportes aucune raison qui justifie quʼon puisse enlever le droit de cité, cf. Cic. Verr. 2, 2, 115 ¶ 5 [phil.] argumentation, raisonnement en forme : Cic. Fin. 1, 22 ; rationem concludere Cic. Nat. 2, 22, conclure un raisonnement, cf. Cic. Nat. 3, 23 ; Div. 2, 25 ; etc. ; necessaria mathematicorum ratione concludere Cic. Fin. 5, 9, arriver à des conclusions par la rigueur dʼun raisonnement mathématique ¶ 6 ce qui est rationnel, fondé sur la raison, dirigé par la raison : quæ ratione docentur et via Cic. Or. 116, ce que lʼon enseigne dʼune façon rationnelle et méthodique, cf. Cic. Or. 10 ; Fin. 1, 29 ; ratione et numero moveri Cic. Nat. 2, 43, avoir des mouvements rationnels et rythmés ¶ 7 théorie, principes théoriques, doctrine, système scientifique : sine ulla arte aut ratione, quæ sint in artibus ac rationibus recta ac prava, dijudicant Cic. de Or. 3, 195, sans posséder aucune science particulière, aucune connaissance théorique, ils savent discerner dans les réalisations des sciences et des théories ce qui est bien et mal ; de ratione Latine loquendi scripsit Cic. Br. 253, il écrivit sur la théorie du pur langage latin ; rei militaris ratio et ordo Cæs. G. 2, 22, 1, les règles théoriques et le dispositif que fixe lʼart militaire, cf. Cæs. G. 4, 23, 5 ; ratio atque usus belli Cæs. G. 4, 1, 6, la théorie et la pratique de la guerre, cf. Cic. de Or. 3, 80 ; Epicuri ratio Cic. Fin. 1, 13, la théorie dʼÉpicure ; Cynicorum ratio Cic. Off. 1, 148, la doctrine des Cyniques ; (si est in me) hujus rei ratio aliqua Cic. Arch. 1, si jʼai en la matière quelques connaissances théoriques ||manière de voir : mea sic est ratio Ter. Ad. 60, voici ma théorie, ma doctrine, cf. Cic. Fin. 5, 12 ; Tusc. 5, 108, etc. ||[souvent voisin de ars ] : oratio quidem ipsa propria est hujus unius rationis, de qua quærimus Cic. de Or. 1, 49, en tout cas le style lui-même appartient uniquement à cet art sur lequel porte notre enquête ; ratio dicendi = [souvent] art oratoire, cf. Cic. de Or. 1, 4 ; 1, 12, etc.
- 1. (be)rekening; ➤ rationem alcis rei habere en inire opmaken; inibitur ~ quaestūs de pecunia tua men zal de mogelijke winst v. jouw geld berekenen; rationem conficere, (com)putare of (sub)ducere uitrekenen; in rationem inducere alqd iets in rekening brengen, verrekenen; rationem ab alqo accipere afrekenen met iem.; ~ constat de rekening klopt; par est ~ acceptorum et datorum;
- 2. (metaf.) rekenschap; ➤ rationem repetere of reposcere ab alqo rekenschap v. iem. eisen; rationem reddere, referre of persolvere alci rekenschap afleggen aan iem.;
- 3. lijst, register [carceris lijst v. gevangenen; imperii];
- 4. som, bedrag, getal;
- 5. (meton.) geldzaak, (zakelijke) aangelegenheid; ➤ rationes publicae privataeque officiële en particuliere aangelegenheden; re ac ratione (zakelijk verkeer) coniunctum esse cum alqo; rationes explicare afwikkelen;
- 6. aangelegenheid of aangelegenheden, zaak [bellica; civitatis; domestica binnenlandse aangelegenheden; fori iudiciique politieke en juridische aangelegenheden];
- 7. voordeel, interesse, meestal plur.; ➤ non est alienum meis rationibus het is zeker in mijn belang; suam rationem ducere aan zijn eigen voordeel denken; est in alqo ~ rei publicae de belangen v.d. staat zijn iem. heilig; rationes meas vestrae saluti antepono;
- 8. verhouding met iem., betrekking, relatie, contact; ➤ rationem contrahere cum alqo met iem. in contact treden; rationem habere cum alqo met iem. contact hebben;
- 9. verhouding (tot: gen.); ➤ pro ratione alcis rei in verhouding tot iets; ex ratione annonae solvere naar de hoogte v.d. graanprijs betalen;
- 10. inachtneming, het rekening houden, overweging, zorg; ➤ rationem habere of ducere (m. gen.) rekening houden met, in aanmerking nemen; vel dignitatis vel commodi rationem habere; alqd cadit in rationem utilitatis iets valt onder het in acht nemen v.h. belang of nut; salutis meae rationem ducere; ad nostrorum annalium rationem met het oog op;
- 11. het goed nadenken, overweging, overleg; ➤ (cum) ratione alqd facere; sine of nullā ratione alqd facere; in ratione versari onderwerp v. overleg zijn; ~ docet esse deos;
- 12. (a) verstand, inzicht; ➤ homines rationis participes; ratio ac disputatio verstand en overweging; a deo rationem habemus; te ~ ducat, non fortuna; ~ est (m. inf.) het is verstandig; (b) (v. zaken) weloverwogen (beweeg)reden, argument; ➤ est aliqua huiusce ratio er is daarvoor een weloverwogen reden; nulla est ~ (m. inf.) er is geen goed argument om; id eā ratione fecit;
- 13. bewijs(voering), grond; ➤ alqd rationibus confirmare;
- 14. denkwijze, mening, opvatting; ➤ ab hac ratione dissentio; homo alterius rationis;
- 15. (politieke) stroming, richting [bona conservatieve partij];
- 16. filosofisch systeem, school, leer [Stoicorum; Cynicorum];
- 17. theoretische kennis, theorie, leer, wetenschap; ➤ erat enim tunc haec nova et ignota ~ solem lunae oppositum solere deficere; exercitatio dicendi aut huius rei ~ taalvaardigheid of theoretische kennis; civilis ~ staatkunde; ~ atque usus belli theorie en praktijk v.d. oorlog;
- 18. methode, plan [studiorum]; ➤ rationes vitae levensplan; in een hendiadys: ~ et consilium systematische overweging; ~ et doctrina methodisch onderwijs; ratione et viā methodisch; modo et ratione omnia facere;
- 19. handelwijze, manier, plan; ➤ aliam excogitare vincendi rationem; rationes belli gerendi; quā ratione hoe?; omni ratione op iedere manier; omnibus rationibus op iedere mogelijke manier;
- 20. gesteldheid, aard, wezen, inrichting [pontis; agminis; vitae naturaeque nostrae; pecuniarum financiële positie];
- 21. type, slag [equorum].
理。明悟。推論。志意憑據。緣故。様。方法。照顧。相約。— carceris 囚人之册。Navigii ratio 行舟之方。Habenda est — rei familiaris 須顧家產。Nunc alia — est omnium rerum 今事皆改變。Mea est sic ratio 吾意卽如是。Rationem ducere 算帳。Rationes accepti et expensi inire vel subducere 淸出入之帳。Habent rationem cum terra 以種地爲事。Nulla habita ratione 毫不顧。Habere rationem cum Musis 攻書。Habere rationem cum alio 同人有事情辦。Mala ratione facere rem 得不公之利。苟且發財。Rationem reddere ejus rei 回復此物何在。以此事復命。Rationem reddes hujus rei 此物將問汝。此物歸汝事。Rationem exigere 問伊此事。責其任。命交帳。Pro ratione fructuum 照莊稼多寡。Pro ratione temporum 隨時所需。Aequabilem juris rationem tenere 素公平。Rationes Galliae procurare 監督弗蘭西亞省。Vestram nequeo mirari satis rationem 吾不勝訝汝等之行爲。 Non erit alienum a rationibus tuis 此乃非汝不可以辦之事。
Suggest a Translation
See an image
Concedimus ipsis consulibus, singularibus et habitatoribus ipsius villæ ac honoris ejusdem de gratia speciali per præsentes, quod omnia et singula eorum bona, mobilia et immobilia, et alia quæ eisdem et eorum alteri pertinere possunt per Rationes, actiones, aut aliter qualitercumque,.... habeant.
Ut nullus Comes, Pontifex, Judex publicus in prædictis rebus habeat potestatem causas distinguendi, nec obligandi, nec Rationes exercendi, etc.
advenire, ad rationem venire, esse, etc. Juri stare. Epistola Episcoporum Franciæ ad Ludovicum Regem ann. 858. cap. 3 :
Quando sicut et ante petivimus, ut frater vester, et omnes fideles illius ante vestram fideliumque vestrorum præsentiam in Rationes, loco et tempore congruo, venissemus, et quæ male gesta forent, vestro consilio et auxilio cum Dei adjutorio fierent emendata.Chronicon Farfense :
Et qui aliter agere voluerit, in præsentia Regali vel Imperiali in Rationes adveniant.Formulæ vett. incerti auctoris form. 38 :
Suggessit, eo quod apud nostrum signaculum hominem aliquem, nomine illum, mannitum habuisset, et super noctes tantas ante nos debuisset venire in Rationes, etc.Charta Caroli M. pro Monasterio S. Dionysii :
Si quis vero contra præcepta anteriorum Regum vel nostra aliquid facere vel contraire voluerit, tunc Missus noster vel Comitis super noctes viginti una ante nos per bannum nostrum venire faciant in Rationes contra Missos S. Dionysii et Foleradi Abbatis.Adde Formulas vett. secundum Legem Romanam form. 29. 39. 42. Concilium Duziacense I. part. 1. cap. 6. pag. 67. part. 4. cap. 4. pag. 254. Beslium in Regibus Aquitan. pag. 31. etc. :
Ad rectam Rationem et justum judicium venire,in Capitul. Caroli C. tit. 16. § 2. Fulbertus Carnot. Epist. 48 :
Quia judicio contendere magis quam veniam postulare statuistis, restat vobis convenire judices, qui præfixis loco et tempore, nos in alterutrum legali Ratione justificent.
In Rationes publicas ante illustrem virum... adstiti.
Mettre quelqu'un à la Raison.Baldricus lib. 3. Chr. Camerac, cap. 45 :
Qui de tantis malis missus ad Rationem iterum evictus omnia emendavit.Adde lib. 1. cap. 116. Galbertus in Vita Caroli Comit. Flandriæ num. 140 :
Posuerunt Comitem ad Rationem.Charta Henrici III. Imper. ann. 1056. apud Nicol. Zillesium :
Si homo in hominem verbis aut factis deliquerit, nec Abbas, nec Advocatus in Rationem id ponere debet, nisi præsens sit aliquis, qui eum accuset.Epistola 221. ex Francicis tom. 4. Hist. Francor. :
Posui civitatis burgenses adin Capitul. apud Marsnam ann. 851. cap. 4. Adde Conventum Turonensem ann. 879. cap. 4. 8. Alexandrum III. PP. Epist. 45. apud Sirmondum, Traimundum Clarevallensem Ep. 3. Gaufridum Vindocin. lib. 2. Epist. 16. Thomam Walsingham. ann. 1304. pag. 88. Beslium in Comitib. Pictav. pag. 149. Histor. Landgravior. Thuring. cap. 109. etc.Rationem, responderunt mihi, etc. Ad rectam Rationem et debitam emendationem perducere,
Crebro recurrit apud hunc scriptorem.Guibert l'appelle, si l'a à Reson mis.
Estre en cause, in Capitulari 3. ann. 813. cap. 42.
In judicium quoque accedentem coegimus eum, in quantum potuimus, Rationem sequi, i.judicium .
Ad palatium properat, et ut mos est apud Regis aulam, in loco, ubi causæ ventilantur, introiit, ut cum Hectore de supradicto negotio Rationes haberet.Edictum Pistense cap. 32 :
Et ipse sic mallum suum teneat, ut Barigildi ejus et Advocati, qui in aliis Comitatibus Rationes habent, ad suum mallum occurrere possint.Adde Capit. Caroli C. tit. 32. § 13.
Namque suam chartam videntibus cunctis recipiens, cum suis contracausariis in Rationem intravit, et inter se contendentes consenserunt ipsi judices, ut inter se pagum fecissent, etc.
Si Mutinenses de locis, unde ibi asserebant, et quos ipsi Bononienses Mutinensibus petebant, de quibus discordia erat,... vellent se ponere in ipso dom. Guillielmo, si ipse dom. Guillielmus potestas Bononiæ reciperet hoc in se ; respondit : Non ad cognoscendum per Rationem. Item et si ipsi vellent se de hoc ponere in religiosis personis, sive in arbitris, cognoscendo per Rationem. Respondit similiter, quod non poneret.
Faire raison à quelqu'un.Lex Ripuar. tit. 3. § 2 :
Quod si servus... fuga lapsus fuerit, supra 14. noctes aut ipsum repræsentet, aut pro eo faciat Rationem. Districtas Rationes facere,in Epistola Stephani PP. ad Pipinum, etc. :
Districtas cum eo faciatis Rationes.Charta ann. 1167. apud Guichenonum in Histor. Sabaud. pag. 42 :
Ego vel ipsi ibi de eis plenarie justitiam et Rationem faciemus.
Legati autem postquam Januam venerunt, concione facta cumIdem Annal. lib. 2. ad ann. 1164. col. 293 :ccc. hominibus juraverunt, quod non debent mortem Regis vel captionem consiliare ; et quod si in tota terra Regis in personis vel pecunia deprædationem fecerint, Consules inde facient rationem.
Ante autem quam Consules nostri Rationem Imperatori fecissent, dixit Imperator Pisanis, etc.
Ipsum mansum tradidi ad nostras Rationes faciendas,Ubivel ornamenta construenda : ut ipse sacerdos die quotidie ministerium pro salute animæ meæ ad ipsum altare ministret.
ad nostras Rationes faciendasidem fortean est, quod
ad spiritale commodum, seu
pro remedio animæ nostræ, ut in Chartis passim habetur.
Si quis vero nobilium.... ad regale palatium cum suo litigatore non steterit, et regio nuntio vocatus sine Regis licentia domum perrexerit, Rationem perdet, et insuper si quid ab eo abstulerit, dupliciter reddat.Adde cap. 42. lib. 3. cap. 26.
RatioLatinum non esse, sed prodire ex Germanico
Recht, Jus, legitimum.
De hæreditate et de tota illorum ratione se tollat, tit. 63. id est, ejusce parentelæ res ac negotia negligat.
Ratiohic pro Germanico
Reiss, Ramus, crassiuscule pronunciato, positum esse asserit mox laudatus Eccardus.
Si Gravio invitatus fuerit et non venerit, si sunnis eum non detinuerit, aut certa ratio dominica eum non distulerit, ut ibi non ambulet, neque mittat, ut cum justitia exigatur debitum, aut se redimat, aut de vita componat.
Ad hæc si Romanus Pontifex... vellet cum sua curia in aliqua civitatum, vel aliarum terrarum, seu locorum ipsius regni Adriæ, morari, hoc possit libere et absque impedimento quocumque.... et tam circa libratas ordinandas, cancellos f*** ta, Rationes domorum, jurisdictione Marescalli libera, et aliorum Officialium Romanæ Curiæ, quam alias, in quibuscumque consistant, et qualitercumque retro temporibus, fuerit observatum.Medica manu indiget hic locus.
Plaider. Capitulare 1. Caroli M. ann. 802. cap. 9 :
Ut nemo in placito pro alio Rationare usum habeat defensionem alterius injuste, sive pro cupiditate aliqua minus Rationare valente,... sed unusquisque pro sua causa vel censu, vel debito rationem reddat, etc.
Ut ipsa causa suscipere ad mallandum vel prosequendum in vice mea debeas, et cum suprascripto illo ex hoc Rationare, vel quidquid exinde cum eo de ipsa causa egeris gesserisve, ratum et definitum apud me esse cognoscas.Annales Genuens. apud Murator. tom. 6. col. 255 :
Lite Corsicæ consecrationis a Cardinalibus et ab Episcopis et Archiepiscopis diu inter eos Rationata, et non concordata.Polyptychus Ecclesiæ Vivar. :
Qui cessione ista rumpere voluerit, et cum S. Vincentio sit Rationaturus.Adde Chartam ann. 876. in Probat. novæ Hist. Occit. tom. 1. col. 130.
Die igitur determinato instante, utrique supranominati Abbates cum advocatis et Rationatoribus suis in concilio astiterunt ;et prout quisque melius potuit, causam suam licenter enarraverunt, et enarrando peroraverunt. Clamoribus itaque tenoribusque utriusque partis, omnibusque eorum rationibus a concilio diligenter auditis, etc.
Judicaverunt unanimiter Optimates prædictum advocatum in Rationatoris officio secundum præmissa adeo processisse, quod nec ipse, nec prædictus infirmus advocatum petere, vel alii rationem committere possit ulterius in hac causa.Constitutiones Barcinonenses MSS. :
Item que los Avocats et els Rahonadors no pusquen pendre ne aver per lur salari del plet,... si no aytant con lo Jutge deu aver et pendre de la una part.Observat Miræus in Donationib. Belgicis pag. 549.
Rationatores, Belgis et Teutonibus appellari, qui tam civiliter, quam criminaliter in tribunali Præpositi jus dicunt, vulgo
Laici clericos actores vel Ratiocinatores sibi non constituant.
In legitimo placito ante ipsum Comitem ipse.... advenire deberet ad hanc causam Ratiocinandum, etc.Ordericus Vitalis lib. 12. pag. 846 :
Sed virtute Regia consobrinum suum protegente, Ratiocinari ad voluntatem suam non poterat.Idem eodem lib. :
Clamores vestros et Ratiocinationes, ut rectius potuero, diligenter discutiam.Sugerius in Ludov. VI. cap. 3 :
De jure in curia ejus Rationando certa die decertent.Cap. 8 :
Comes pactum hoc offerebat per Andream de Baldimento terræ suæ procuratorem Ratiocinare.Vetus Notitia ex Tabulario Eccles. S. Laudi Andeg. pag. 84 :
Qui cum diu obstinate prædictum passagium tenuisset, et se ipsum Ratiocinaturum dixisset, termino inde posito, et postea præterito.... quatuor nummos, quos inde ceperat, reddidit.
Raisner, eodem sensu, in Charta ann. 1316. ex Reg. 56. Chartoph. reg. ch. 227 :
Ordonnons que chascun jurez dudit commun se puisse Raisner dores-en-avant par soy.Infra :
Tenir resne, apud Christ. Pisan. in Carolo V. part. 2. cap. 18. pro
Tenir compte, avoir égard, Rationem habere.
Raamir, non dissimili notione, Rationibus scilicet probare vadimonium jure posse deserere. Liber rub. fol. parvo domus publ. Abbavil. fol. 28. v° :
Quant li homs est semons devant le visconte, et il Raamist se feste : il doit avoir respit duskes à se revenue.
Tamdiu itaque contra Hucbertum institit, usquequo procerum judicio in Regis præsentia eam, quam diximus, villam Derationaret.Cap. 19 :
Volens eam veraci assertione, et chartæ testimonio nobis Derationare.Tabularium Eccles. Ambianensis fol. 34 :
Et eamdem decimam Canonici adversus eum Derationaverunt.Chron. S. Petri vivi ann. 1116 :
Et sese ubivis omnibus judicialibus sententiis Deratiocinaturam evidenter patefecit, Ecclesiam Retiacensem se et antecessores suos plus 100. annis tenuisse.Milo Crispinus in Vita
Et coram omnibus testimonio antiquorum Anglorum, qui periti erant legum patriæ, Deratiocinatus est libertatem terræ suæ.Vide
Si quis fecerit clamorem ad Justitiarium, quod injuste interfectus sit, et dixerit, quod velit hoc Disrationari, etc.Leges Henrici I. Reg. Angliæ cap. 2 :
Si quis civium de placitis Coronæ implacitatus fuerit, per sacramentum, quod judicatum fuerit in civitate, se Disrationet, etc.Mox :
Se Disrationent, quod non debent.Adde cap. 29. et 48. Charta ejusdem Henrici in Monastico Anglic. tom. 3. pag. 265 :
Sciatis, me reddidisse Deo et Ecclesiæ et Roberto Episcopo Lincolniæ 12. bovatas terræ, quas Radulphus Basset Disrationavit esse in dominio meo, etc.Vide Leges Athelstani cap. 2. Matth. Paris ann. 1242. pag. 397. ann. 1249. pag. 508. Vitas Abbat. S. Albani pag. 79. Chronicon Andrense pag. 416. Probationes Histor. Castilion. pag. 26. etc.
Desrener, Nostris. Leges Guillelmi Nothi cap. 27 :
Si home veut Desrainer convenant de terre vers son Seignor, per ses pers de la tenure meimes, qui il apellera à testimoines, l'estuvera Desrainer : kar par estranges ne pourra pas Derainer.Ubi miror, vocem
Derainernon intellexisse Seldenum. Assisiæ Hierosol. MSS. cap. 1 :
Pource que se il n'est plaideoir, que son conseil li sache la raison garder, et sa querelle Desreigner de ce dont il est requeroir.Cap. 3 :
Je le vous contrebati par esgart de court, et vous par esgart de court l'avés Desreigné vers moi, etc.Cap. 13 :
L'on peut plaidoier contre chascun sans estre donné à conseil par court, pour son droit Desraigner, ou deffendre, etc.Occurrit ibi non semel. Chronicon Bertrandi Guesclini MS. :
HincIrons nous dessus luy vostre droit Desrener.
Desrene, quod
Dirationamentumdicitur in Monastico Anglic. tom. 1. pag. 238. et apud Will. Thorn. pag. 2130. quod sic definit vetus Consuetudo Normanniæ :
Deresne si est une loy establie en Normandie en simples quereles, par laquele celui, qui est suis d'aucun fet, et accusez de felonie, que il n'a pas fet le fet, de quoi la partie averse l'avoit accusé, et pour c'en que l'en a presumption, que chescun doit mieus savoir la verité de son propre fet, que nul autre, la Desrene est ottroiée à celui, qui en est suis pour desclairier la verité du fait, dont il est accusez. Donques il est que home Desrene toute icele chose, qui est proposée entre lui par son aversaire, et Desrene, c'est assavoir il demonstre hors reson ou sans reson, etc.
E contra accepit de Ratione S. Germani indominicatum cum casa et aliis castitiis sufficienter et ecclesiam unam bene constructam.Recurrit ibidem fol. 56. col. 2.
Qualiter cellula, cujus vocabulum est Nobiliacus de Ratione S. Hilarii in loco quieto et valde congruo.Charta Hildebaldi Episc. Matiscon. ann. 825. inter Instrum. tom. 4. Gall. Christ. col. 265 :
Ut villas congruas et opportunas quæ sunt de Ratione S. Vincentii Martyris inter se commutare deberent.Diploma Ludovici et Lotharii Impp. ann. 826. tom. 8. Spicil. Acher. pag. 139 :
Res quoque, sive quæ eidem Cellæ juste et legaliter pertinent cum prædiis duobus, Quasellis scilicet et Castaneo-villari, sive quæ idem Episcopus postea de causa episcopii sui, de Ratione scilicet alterius cellæ S. Maximini ad divinum officium honorificentius peragendum ei superaddidit, in integrum absque ulla sui diminutione, sicut ab eo constitutum est, in usus Monachorum cedant.Diploma ejusd. Ludov. Imp. ann. 839. tom. 2. Annal. Benedict. pag. 609 :
Pro hoc itaque nostro favore atque licentia dedit jam dictus venerabilis Abba Tatto ex Ratione monasterii sui Ratulfo presbytero atque capellano nostro... ad habendum in diebus vitæ suæ, in pago Keltenstein... sex obas vestitas sub integritate earum ; et in alio loco, in pago Augustgoi, quamdam cellulam, nuncupatam Herilescella, cum omnibus ad se pertinentibus.Charta Calvariæ Abbatis S. Andreæ Avenion. ann. 1234. pro institutione Parthenonis S. Crucis Dioc. Apt. tom. 7. Spicil. Acher. pag. 266 :
Donamus vobis Cæciliæ sanctimoniali ad exstruendum monasterium monacharum, quamdam ecclesiam nostram desertam, cum omnibus juribus, Rationibus et pertinentiis suis, etc.Alia ann. 1313. tom. 8. ejusd. Spicil. pag. 273 :
Castrum et terram Mattagriffoni cum omnibus juribus, Rationibus, hominibus, vassallis, casalibus, feudis, sive pertinentiis suis.Alia Johannis Regis Franc. ann. 1350. apud Baluz. tom. 2. Histor. Arvern. pag. 198 :
Montibus, planis, viis, itineribus, justitiis altis, mediis et bassis, Rationibus et redditibus quibuscumque.
Tenebitur idem Rex, juxta mandatum Ecclesiæ, galearum numerum bene armatum tam de hominibus, quam de aliis opportunis et guarnimentis, et numerum militum ad Rationem et gagia de terris suis, sub capitaneo vel admirato... præficiendo, ipsum personaliter sexaginta galeis armandis per ipsum Regem in terris suis cum sumptibus et expensis Ecclesiæ sæpe dictæ, ad rationem viginti quinque millium solidorum.Capitulum generale MS. S. Victoris Massil. ann. 1378 :
Clerici priorum et infirmarii, qui sunt in possessione percipiendi Rationem de dispensa, permaneant in eadem possessione.Contractus Monialium Artacellæ 27. Febr. ann. 1403 :
Debent dare...... dominæ Priorissæ quatuor mensuras vini ultra pensionem... item Refectorariæ pro suo labore duos justiales vini ultra suam Rationem.Ubi
Pensiet
Ratioidem sonant.
Si quis de parentilla tollere se voluerit, in mallum aut in tunchinium admallare debet,... et ibi dicere, quod se et de juramento et de hæreditate et de tota Ratione illorum tollat. Et sic postea si aliquis de suis parentibus aut moriatur aut occidatur,Non negabo tamen hanc vocem generatim accipi posse ; ita ut quidquid ad aliquem spectat, hic significet.nulla ad illum compositio hæreditatis perveniat. Simile modo si ille moriatur, ad suos parentes non pertineat caussa nec hæreditas ejus, sed amodo cum duodecim juratoribus se exinde educat.
Molendina Rolandi Bajamontis et sociorum, quæ sunt superius tornatura una inferius fiant, et brachium unum de illo statu, quod nunc manet, ad brachium Rationis adbassentur. Et molendina, quæ sunt infra fossam civitatis abassentur medietate unius brachii Rationis. Et duxile, quod est super fossam civitatis, per duas partes unius brachii Rationis abassetur.
Rationabilis linea, pro Recta, in Glossar. Nic. Rigaltii.
- RA-, a reckoning, numbering, casting up, account, calculation, computation: ut par sit ratio acceptorum et datorum: quibus in tabulis ratio confecta erat, qui numerus domo exisset, etc., Cs.: auri ratio constat, the account tallies: rationem argenti ducere, reckoning: pecuniae habere rationem, to take an account: ratione initā, on casting up the account, Cs.: mihimet ineunda ratio est: (pecuniam) in rationem inducere, bring into their accounts: aeraria, the rate of exchange(the value of money of one standard in that of another): rationes ad aerarium continuo detuli, rendered accounts: rationes cum publicanis putare: rationes a colono accepit: longis rationibus assem in partīs diducere, calculations, H.—A list, manifest, protocol, report, statement: cedo rationem carceris, quae diligentissime conficitur.—A transaction, business, matter, affair, concern, circumstance: re ac ratione cum aliquo coniunctus: in publicis privatisque rationibus, Cs.: nummaria: popularis: comitiorum: ad omnem rationem humanitatis: meam.—Plur., with pronposs., account, interest, advantage: alquis in meis rationibus tibi adiungendus: alienum suis rationibus existimans, etc., inconsistent with his interests, S.—Fig., a reckoning, account, settlement, computation, explanation: rationem reddere earum rerum: secum has rationes putare, T.: initā subductāque ratione scelera meditantes, i. e. after full deliberation: quod posteaquam iste cognovit, hanc rationem habere coepit, reflection: totius rei consilium his rationibus explicabat, ut si, etc., upon the following calculation, Cs.: ut habere rationem possis, quo loco me convenias, etc., i. e. means of determining: semper ita vivamus, ut rationem reddendam nobis arbitremur, must account to ourselves: si gravius quid acciderit, abs te rationem reposcent, will hold you responsible, Cs.—Relation, reference, respect, connection, community: (agricolae) habent rationem cum terrā, quae, etc., have to do: cum omnibus Musis rationem habere: omnes, quibuscum ratio huic est.—A respect, regard, concern, consideration, care: utriusque (sc. naturae et fortunae) omnino habenda ratio est in deligendo genere vitae: (deos) piorum et impiorum habere rationem: sauciorum et aegrorum habitā ratione, Cs.: propter rationem brevitatis, out of regard for: habeo rationem, quid a populoR.acceperim, consider: neque illud rationis habuisti, provinciam ad summam stultitiam venisse?did you not consider?—Course, conduct, procedure, mode, manner, method, fashion, plan, principle: tua ratio est, ut . . . mea, ut, etc.: defensionis ratio viaque: itaque in praesentiā Pompei sequendi rationem omittit, Cs.: in philosophiā disserendi: ut, quo primum curreretur, vix ratio iniri possit, Cs.: hoc aditu laudis vitae meae rationes prohibuerunt, plan of life.—Arrangement, relation, condition, kind, fashion, way, manner, style: ratio atque usus belli, the art and practice of war, Cs.: novae bellandi rationes, Cs.: quorum operum haec erat ratio, etc., Cs.: rationem pontis hanc instituit; tigna bina, etc., Cs.: iuris: haec eadem ratio est in summā totius Galliae, Cs.: eādem ratione, quā pridie, ab nostris resistitur, Cs: quid refert, quā me ratione cogatis?: nullā ratione, Cs.: tota ratio talium largitionum genere vitiosa est, principle.—The faculty of computing, judgment, understanding, reason, reasoning, reflection: Ita fit, ut ratio praesit, appetitus obtemperet: homo, quod rationis est particeps, causas rerum videt: lex est ratio summa: ut, quos ratio non posset, eos ad officium religio duceret: si ratio et prudentia curas aufert, H.: mulier abundat audaciā, consilio et ratione deficitur: Arma amens capio, nec sat rationis in armis, V.: ratione fecisti, sensibly.—Ground, motive, reason: quid tandem habuit argumenti aut rationis res, quam ob rem, etc.: nostra confirmare argumentis ac rationibus: noverit orator argumentorum et rationum locos: ad eam sententiam haec ratio eos deduxit, quod, etc., Cs.: rationibus conquisitis de voluptate disputandum putant: Num parva causa aut prava ratiost?reason, excuse, T.—Reasonableness, reason, propriety, law, rule, order: omnia, quae ratione docentur et viā, reasonably and regularly: ut ratione et viā procedat oratio: quae res ratione modoque Tractari non volt, H.: intervallis pro ratā parte ratione distinctis, divided proportionally by rule: vincit ipsa rerum p. natura saepe rationem, system.—A theory, doctrine, system, science: haec nova et ignota ratio, solem lunae oppositum solere deficere: Epicuri, doctrine: Stoicorum: ratio vivendi . . . ratio civilis, the art of living . . . statesmanship.—Knowledge, science. si qua (est in me) huiusce rei ratio aliqua.—A view, opinion, conviction: Mea sic est ratio, T.: cumin eam rationem pro suo quisque sensu loqueretur: cuius ratio etsi non valuit, N.
-
…menses castris se ac paludibus tenuisset neque sui potestatem fecisset, desperantes iam de pugna et dispersos subito adortum magis ratione et consilio quam virtute vicisse. Cui rationi contra homines barbaros atque imperitos locus fuisset, hac ne ipsum quidem…
Julius Caesar, Gallic War
-
…patefeci cetera quid ea nocte egisset, ubi fuisset, quid in proximam constituisset, quem ad modum esset ei ratio totius belli descripta edocui. cum haesitaret, cum teneretur, quaesivi quid dubitaret proficisci eo quo iam pridem pararet…
Cicero, in Catilinam
-
…quem peditem ad conloquium Caesar adduceret vereri se ne per insidias ab eo circumveniretur ; uterque cum equitatu veniret alia ratione sese non esse venturum. Caesar, quod neque conloquium interposita causa tolli volebat neque salutem suam Gallorum equitatui committere…
Julius Caesar, Gallic War
-
…postulandum. neque enim is es, Catilina, ut te aut pudor a turpitudine aut metus a periculo aut ratio a furore revocarit. quam ob rem, ut saepe iam dixi, proficiscere ac, si mihi inimico ,…
Cicero, in Catilinam
-
…paucae stationes equitum videbantur. Fluminis erat altitudo pedum circiter trium. Caesar equitatu praemisso subsequebatur omnibus copiis ; sed ratio ordoque agminis aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant. Nam quod hostibus adpropinquabat, consuetudine sua Caesar VI…
Julius Caesar, Gallic War
-
…, dubitas quorum mentis sensusque volneras, eorum aspectum praesentiamque vitare si te parentes timerent atque odissent tui neque eos ratione ulla placare posses, ut opinor, ab eorum oculis aliquo concederes. nunc te patria, quae communis est…
Cicero, in Catilinam
-
…potestatem fecisset, desperantes iam de pugna et dispersos subito adortum magis ratione et consilio quam virtute vicisse. Cui rationi contra homines barbaros atque imperitos locus fuisset, hac ne ipsum quidem sperare nostros exercitus capi posse. Qui suum…
Julius Caesar, Gallic War
-
…suis pugnandi tempus dimitteret. Instructo exercitu magis ut loci natura deiectusque collis et necessitas temporis quam ut rei militaris ratio atque ordo postulabat, cum diversae legiones aliae alia in parte hostibus resisterent saepibusque densissimis, ut ante demonstravimus ,…
Julius Caesar, Gallic War
-
…receperunt. In castris Helvetiorum tabulae repertae sunt litteris Graecis confectae et ad Caesarem relatae, quibus in tabulis nominatim ratio confecta erat, qui numerus domo exisset eorum qui arma ferre possent, et item separatim, ; quot…
Julius Caesar, Gallic War
-
…quam in alienis finibus decertarent et domesticis copiis rei frumentariae uterentur. Ad eam sententiam cum reliquis causis haec quoque ratio eos deduxit, quod Diviciacum atque Haeduos finibus Bellovacorum adpropinquare cognoverant. His persuaderi ut diutius morarentur neque suis auxilium…
Julius Caesar, Gallic War