eximere

eximere [CL] 1 to take out, extract. a690 spiculis ‥ ex faretra exemptis Aldh. Ep. 5 p. 493; in quem lacum pars ‥ arundinis ‥ si demissa fuerit et postero die exempta ‥ pars ‥ exempta invenietur lapidea Gir. TH II 7; Ockham Pol. I 56 (v. coronare 2a); 1393 H. adeo cito exemit gladium et percussit R. B. in collo MS PRO DURH 3/33 m. 12d.. 2 to banish, expel. ipse miserabiles persone non debent ~i de provincia, sed ipse possunt alios ~ere ad audientiam imperatoris Vac. Lib. paup. 77. 3 to set free, rescue. b (pass., w. humanis rebus or sim.) to die. argentum ‥ et aurum non poterit ~ere [Zeph. i 18: liberare] eos in die irae Gildas EB 55; si temporis illius aerumnis exemtus ad regni fastigia perveniret Bede HE II 12 p. 107; condecet eniti poenis Acherontis adusti / exemptas justis mentes miscere suadelis Frith. 290; a984 Domini gregem ‥ pastores ‥ luporum rictibus ~entes ‥ defendant (Æthelwold Ch.) Conc. Syn. 128; [genitrix Dei] per cujus partum de morte aeterna sum exemptus Anselm (Or. 7) III 19; 1164 ut ~atis vos ‥ a laqueis creditorum J. Sal. Ep. 134 (136 p. 14) ; non potest divitem nummus eximere / a fati nexibus et mesto funere Walt. Wimb. Sim. 58.  b exempto autem homine [AS p. 443: gefærenum soþlice þam menn] lavetur corpus RegulC 66; rege Athelredo rebus humanis exempto Gir. Æthelb. 3; Dial. Scac. I 11C (v. determinatio 1c); 1282 si ‥ filia nostra rebus humanis ‥ †exhumatur ‥ dos ad nos ‥ revertatur RGasc II 159; 1317 [quod] prefatus Johannes ‥ quingentas libras, prefata Theophania rebus humanis exempta, penes se detineat Pat 148 m. 8. 4 to exempt (from obligation or authority); b (eccl. or mon.); c (p. ppl. exemptus, also as sb. m., esp. w. ref. to episcopal jurisdiction). cives ‥ magnarum civitatum et villarum exemptarum super nullo placito extra civitates suas vocari debent nisi de ‥ transgressionibus forinsecis Fleta 116; non habere imperatorem pro superiore non ~it aliquem a subjeccione Ockham Pol. I 139; non video quod papa exemit episcopos ab onere predicandi Gascoigne Loci 16.  b c1167 nunquid ~endus erat a jurisdictione ‥ episcoporum J. Sal. Ep. 198 (213 p. 348) ; tria [monasteria] superbia ‥ se prorsus ~ere ‥ matribus suis ‥ ecclesiis ‥ fecit Gir. Spec. II 30; 1300 nos ‥ scholares [universitatis Oxon.] ‥ ab omni jurisdiccione ‥ quorumcunque archiepiscoporum ‥ episcoporum et aliorum ordinariorum judicum ‥ tenore presencium ~imus (Lit. Papae) MunAcOx 80; in ‥ Scriptura sacra, ubi fit mencio de potestate pape collata sibi a Christo, ‥ [non] ab illa potestate aliquod regnum ~itur Ockham Dial. 888.  c 1226 ut ‥ sciatis qui sint abbates ~i a nobis eos vobis duximus nominandos viz. abbas S. Albani, abbas Westmonasterii, abbas S. Edmundi, abbas S. Augustini Cant. Conc. Syn. 158; s1235 (v. abbas a); 1256 proventus omnium maneriorum religiosorum ‥, ~is duntaxat exceptis Val. Norw. 515; s1261 contra religiosos et maxime ~os studebunt contendere Flor. Hist. II 469; 1320 (v. decanatus 1c); congruit racioni illas tres in capite marginali ‥ consignare sc‥. ‘regem’ ut ecclesiam possessionibus dotantem; ‘abbatem’, sibi commissa conservantem et ‘diocesanum’, ~os quandoque perturbantem Thorne prol. 1758; appetit ipse [frater] scolis nomen sibi ferre magistri, / quem post exemptum regula nulla ligat Gower VC IV 816 (cf. ib. rub.: de fratribus ‥ qui ‥ quasi ab ordinis sui jugo ~i ‥ summas in studio scole cathedras affectant); 1452 abbati ~i monasterii Reg. Whet. I 67; 1549 de visitatione monasteriorum et inquisitione contra ~os Conc. Scot. II 91 rub.; ordinarii loca ~a visitent Ib. 110.