imperare

imperare [CL] 1 to order (something) to be or be done: a (trans.); b (w. acc. & inf. pass.); c (w. ut or quod & subj.); d (absol.); e (pr. ppl. in abl. absol.); f (p. ppl. as sb. n.). a 624 pallium ‥ fraternitati tuae ‥ direximus, quod ‥ tantum in sacrosanctis celebrandis mysteriis utendi licentiam ~avimus [edd.: impertivimus] (Lit. Papae) Bede HE II 8 p. 96; si inter haec regalia exhortamenta propter pigritiam populi imperata non implentur, ‥ ut de castellis ab eo ~atis adhuc non inceptis loquar Asser Alf. 91 p. 78; nos in roga imperatoris locati nichil aliud agere possumus quam quod ipse ~at Ord. Vit. IX 6 p. 496; opus quod nobis vestra ~avit dilectio Senatus Ep. Conc. xlvi; s1297 responderunt quatinus ~aret alicui alteri de domo sua illud officium (v. 2 constabularius 3a); quando voluntas imperat sibi studere primo propter vanam gloriam et secundo ~at continuacionem illius actus propter honorem Dei Ockham Quodl. 95; Ib. 96 (v. 3b infra).  b in amfitheatrum sanctos ‥ cruentus carnifex ~at duci Aldh. VirgP 36 p. 284; duo monasteria construi [MSS: construere] ~avit Asser Alf. 92; quosdam infantes in eodem monasterio edoceri ~avit Ib. 94.  c ~avit quod illud testimonium ‥ literis mandarem Asser Alf. 88; c1090 ut insolubiliter libere illud possideant regali auctoritate ~o Regesta no. 51; si voluntas ~et quod ignis accendat candelam Ockham Quodl. 102; voluntas ‥ non potest meritorie ~are ut illi articulo de novo adhereat, quia numquam imperat meritorie nisi imperet ex caritate Ib. 325.  d ut ‥ confessa dignis, ut ~abat, poenitentiae fructibus [cf. Luc. iii 8] abstergerent Bede CuthbP 9; Bonif. AG 496 (v. imperativus 1b); sacerdos orat: rex ~at Gerv. Tilb. pref. p. 881; Christo ‥ ~anti obediunt venti et mare Ib. I 1; modus pro modo ponitur, ut indicativus pro inperativo, sic ‘itis’ pro ‘eatis’ vel ‘ite arma parate’, significans per hoc quod non oportet ~are sed indicare quia ad nutum obediunt Ps.-Gros. Gram. 72; potest per imperium voluntatis ~antis movere ad cognicionem species cujuscumque habitualiter cogniti Duns Ord. III 234; Ockham Quodl. 325 (v. 1c supra).  e apparuit ei ‥ quedam anicula ‥ paene mortua, quam, ~ante Silvestro, suscitare orando jubetur Aldh. VirgP 25 p. 258; tria alia sibi placabilia testimonia, illo ~ante, in eodem quaternione ‥ scripsi Asser Alf. 88; †949 (10c) ego Dunstan ‥ rege E. ~ante ‥ kartulam dictitando conposui CS 880; voluntate ~ante Duns Ord. III 270 (v. elicitive).  f Asser Alf. 91 p. 78 (v. 1a supra); illi, ~atis [v. l. preceptis] insistentes, convenientem studiis suis exitum habuere W. Malm. GR I 44; ~ata quelibet se facturos promittunt Ord. Vit. IV 4 p. 180; iste cum aliis quibusdam regii mandati est exsecutor; faciunt ~ata et pejora ~atis W. Fitzst. Thom. 67. 2 (trans., w. pers. obj.) to order, command (someone to do something): a (w. inf.); b (w. ut & subj.). a sanctae virgines ‥ rursus in ardentes thermarum vapores inclementer jactari ~antur Aldh. VirgP 51 p. 307; imperat interea multatum morte cadaver / surgere de nigris anima redeunte latebris Id. VirgV 1410; tum famulas tortor sacratas imperat atrox / pondere cum scopuli collum constringere nexu / alveus ut Tiberis mersisset gurgite glauco Ib. 2331; eum consistere firmis vestigiis ~abat (Constantius) Bede HE I 19 p. 38; Juthitham ‥ juxta se ‥ sedere ~avit Asser Alf. 13.  b imperat illustris regem sermone sacerdos / Silvester Constantinum decrepita membra / suscitet ut vetulae rursus cum sospite vita Aldh. VirgV 601. 3 (intr., w. dat.) to give an order, command (someone to do something): a (w. inf.); b (w. ut, quod, or ne & subj.); c (w. ad & gd.); d (impers. pass.). a libros ante se recitare talibus ~abat Asser Alf. 77.  b sistere illum paulisper fecerunt, ~antes [gl.: i. e. precipientes] sibi [v. l. ei] ut de heremo discedisset Felix Guthl. 31 p. 102; o miserrime Satana, ‥ ~o tibi in nomine Jesu Christi ‥ ut ab hoc tumultu desistas Ib. 36 p. 116; ? 1122 mando ergo et intimo dilectioni tue et ~o fidelitati illi quam mihi debes ne hoc iter tuum ‥ prepares Doc. Bury Sup. 21 p. 815 (= Regesta 1340); Juppiter autem Minerve ~avit ut virginitatem suam armis defenderet Alb. Lond. DG 10. 3; voluntas ‥ potest ~are intellectui ut inquirat ‥ Duns Ord. II 51; quando voluntas absolute ~at homini quod vadat ‥, in isto casu, primus actus imperatus est primo actui indifferens Ockham Quodl. 96.  c 1238 quibus frater G. prius ~avit ad faciendum quod voluerit CurR XVII 149C.  d inperatur eis ut ‥ Osb. Clar. V. Ed. Conf. 7. 4 to give orders (to), be in charge or command (of), have power (over) (w. dat.); b (impers. pass.). sunt nonnulli qui, spiritus gracie pleni, ‥ daemonibus ~ant Bede Hom. II 11. 161; qui placido in puppi carpebat pectore somnum, / exurgens ventis imperat et pelago Alcuin Carm. 122. 2; dominorum est servis ~are; servorum dominis obtemperare G. Font. Inf. S. Edm. prol.; c1156 assertione legitimorum testium clericorum et laicorum quibus neutra pars ~are vel interminari possit Doc. Theob. 129; nulli ~avit ut dominus Chr. Battle 48v; patet ‥ tutius esse volentibus quam invitis ~are Gir. EH I 1 p. 226; cum ventis et mari ~avit Gros. Cess. Leg. III 6. 7 (v. gubernatrix a); s1176 [Alexander papa] stans ~avit mari et ventis vice Jesu Christi, cujus vicarius erat M. Par. Maj. II 300.  b Bracton 185 (v. 2 dangerium 2b). 5 to rule over (w. dat.): a as emperor or empress; b as king; c (of Christ or Cross). a Theodosius ‥ imperavit ‥ Romanis xxviij annis H. Hunt. HA I 46; Jovinianus ‥ quum traheretur ad imperium, clamavit se nolle paganis ~are. quum autem clamarent omnes se Christianos esse, ille imperium suscepit R. Niger Chr. I 41 (cf. id. Chr. II 126: quum eligeretur in imperatorem, ait se nolle militibus ~are paganis); s801 quoniam Yrene imperatrix, excecato imperatore Constantino filio suo, Romanis ~abat, uno omnium consensu Karolo †rege [l. regi] imperatorias laudes acclamant Diceto Chr. 129.  b rex Hyglacus qui ~avit Getis Lib. Monstr. I 2; [Ædilberctus] Anglorum gentibus ~abat Bede HE II 3 p. 85; 957 (14c) anno secundo imperii Eadwiges totius Albionis insulae ~antis CS 997; cum in Angliam nuper redierim, Henrico Wilhelmi Anglis ~ante Adel. QN pref. p. 1; Joseph non ~asset Egypto nisi ‥ P. Blois Ep. 80. 248A.  c 1153 hec [sc. crux] sursum caput elevans jam celis ~at G. Foliot Ep. 108 p. 148. 6 (absol., esp. in abl. absol.) to reign: a as emperor or empress; b as king; c (of Christ). a Vespasianus, qui post Neronem ~avit (Orosius) Bede HE I 3 p. 15; 596 ~ante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo Augusto anno xiiij (Lit. Papae) Ib. 23 p. 43; ~antibus Augustis Valeriano et Gallieno Aldh. VirgP 51 p. 307; Nero ‥, quamvis juvenis strenuus fuisset, tamen cum ~aret, in re militari segnis factus est H. Hunt. HA I 20; Constantius ‥ post depositionem eorum [sc. imperatorum] ~avit in occidentalibus partibus, Maximino ~ante in orientalibus Ib. 37; ~anti Julio vitam et imperium timor invidit Gir. EH I 1 p. 227; Irene filium suum custodia sepsit et ~avit sola v annis R. Niger Chr. I 69.  b 680 ~antibus dominis piissimis nostris Ecgfrido rege Hymbronensium ‥ et Ædildredo rege Mercinensium ‥ et Alduulfo rege Estranglorum ‥ et Hlothario rege Cantuariorum (Conc. Hatfield) Bede HE IV 17 p. 239.  c ~ante ubique Domino Jhesu Christo Canon. G. Sempr. 106. 7 (of abstr. or inanim.) to govern, rule. luna ‥ humoribus ~at Adel. QN 62; yposelinum ‥ menstruis ~at Alph. 197.