imperator
imperator, a commander-in-chief, general
the duties of a legate are distinct from those of a general
- I Orig., milit. t. t., a commander-in-chief, general, = στρατηγός (cf.: dux, ductor).
- A In gen.: si forte quaereretur, quae esset ars imperatoris, constituendum putarem principio, quis esset imperator: qui cum esset constitutus administrator quidam belli gerendi, tum adjungeremus de exercitu, de castris, etc.... de reliquis rebus, quae essent propriae belli administrandi: quarum qui essent animo et scientia compotes, eos esse imperatores dicerem, utererque exemplis Africanorum et Maximorum; Epaminondam atque Hannibalem atque ejus generis homines nominarem, Cic. de Or. 1, 48, 210: aliae sunt legati partes, aliae imperatoris: alter omnia agere ad praescriptum, alter libere ad summam rerum consulere debet, Caes. B. C. 3, 51, 4: sapiens et callidus imperator, Cic. Inv. 1, 34, 58: bonus ac fortis, id. de Or. 2, 44, 187; cf.: egregie fortis et bonus, id. ib. 2, 66, 268: eosdem labores non aeque esse graves imperatori et militi, id. Tusc. 2, 26, 62: ego sic existimo in summo imperatore quatuor has res inesse oportere, scientiam rei militaris, virtutem, auctoritatem, felicitatem, etc., id. de Imp. Pomp. 10, 28: unum ad id bellum imperatorem deposci, id. ib. 2, 5: nomen invicti imperatoris, id. Verr. 2, 4, 38, § 82: Themistocles ... imperator bello Persico, id. Lael. 12, 42: cum pro se quisque in conspectu imperatoris ... operam navare cuperet, Caes. B. G. 2, 25 fin.: insece, Musa, manu Romanorum induperator Quod quisque in bello gessit cum rege Philippo, Enn. ap. Gell. 18, 9, 3 (Ann. v. 332 Vahl.): induperatores pugnare ac proelia obire, Lucr. 4, 967.—As a title, placed after the name: M. Cicero S. D. C. Antonio M. F. Imp., Cic. Fam. 5, 5 inscr.: Cn. Pompeio Cn. F. Magno Imperatori, id. ib. 5, 7 inscr.: Vatinio Imp. S., id. ib. 5, 11 et saep. —
- B In partic., pregn., in the times of the republic, a title of honor conferred on a general after any important victory: his rebus gestis Curio se in castra ad Bagradam recepit, atque universi exercitus conclamatione Imperator appellatur, Caes. B. C. 2, 26, 1; cf.: Pompeius eo proelio Imperator est appellatus, id. ib. 3, 71, 3; Cic. Phil. 14, 4, 11; 14, 5, 12; Caes. B. C. 3, 31, 1; Liv. 27, 19, 4; Inscr. Orell. 542; 3417 sq. (cf. also Plin. Pan. 12, 1).—
- II Transf. beyond the milit. sphere.
- A In gen., a commander, leader, chief, director, ruler, master: (Romani) immutato more annua imperia, binos imperatores sibi fecere, i. e. consuls, Sall. C. 6, 7: (vis venti) Induperatorem classis super aequora verrit, admiral, Lucr. 5, 1227: imperator histricus, director, manager, Plaut. Poen. prol. 4: di te servassint semper ... salus interioris hominis amorisque inperator, id. As. 3, 3, 66 (656): familiae, id. Capt. 2, 2, 57 (307): nolo eundem populum imperatorem et portitorem esse terrarum, Cic. Fragm. ap. Non. 24, 22 (Rep. 4, 7 Mos.): dux et imperator vitae mortalium animus est, Sall. J. 1, 3: vitae nostrae necisque, Plin. 29, 1, 5, § 11.—
- B In partic.
- 1 An epithet of Jupiter, Cic. Verr. 2, 4, 58, § 129: signum Jovis Imperatoris, Liv. 6, 29, 8.—
- 2 The conqueror at a game of chess, Vop. Proc. 13, 2.—
- 3 The title of the Roman emperors, placed either before or after the name (cf. I.); before it, Suet. Caes. 76; Claud. 12; 26: IMP. CAESARI DIVI IVLI F., Inscr. Orell. 596; so ib. 597; 600; 602; 604 sq.; after it, Suet. Oth. 2; Plin. 5, 2, 1, § 20; Plin. Ep. 3, 5, 9; 4, 17, 8; 4, 22, 4.—Hence afterwards absol.: Imperator, a Roman emperor, Tac. A. 3, 74: velut praesagium insequentis casus, quo medius inter utriusque filios exstitit Imperator, Suet. Galb. 6; id. Claud. 13; 29; id. Galb. 3, 6, 20; id. Vit. 3 et saep.
Carolus ‥ ipse armipotens ~or ‥ hanc dignitatem ipso die meruit ab omni populo percipere ut imperator totius orbis appellaretur et esset
Deum ‥ supplices deprecamur ut hunc famulum tuum Ill. [? l. N. ] benedicere dignetur in officium exorcistae ut sit spiritalis ~or ad abiciendos demones de corporibus obsessis
quando rex regalis collegii ~or et reliqui veniebant huc
etiamsi bombicinum purpurae peplum et serica ~orum trabea ‥ fulgescat
laicus homo vel rex vel ~or aut aliquis prefectorum vel comitum
monarchus, inperator
monarchus, singularis rex
~or ab imperando dicitur, quoniam in totum imperii corpus exercet imperia, puta penes quem est imperandi ab universitate collata potestas
cujus [sc. ducis Lancastrie ] adventui rex Francie non minora parari fecit quam pro adventu ~oris cujusque maximi providisset
hic ~or,a nemperour
Britannia ‥ temporibus ~orum Romanorum et passa est et aliis intulit civibus ‥ mala
Claudius ~or ab Augusto quartus
sub paganis ~oribus
~or, Caesar vel Augustus,casere
usque ad destructionem Jerusalem et templi, que a Tyto Romanorum ~ore facta fuit
Julius Cesar primus et potentissimus ~or
in jus ~orum, qui Christi apostolorumque ejus temporibus Romano presidebant imperio, ‥ dominus Ludovicus Romanorum imperator succedens
non solum autem ~ores infideles, qui erant tempore Christi et apostoli [? l. apostolorum ] fuerunt veri imperatores, sed eciam plures postea imperatores pagani, qui non cognoverunt imperium a papa et omnes Christianos crudelissime persecuti fuerunt, veri imperatores a Christianis et sanctis reputati fuerunt
o Deus! ‥ non voluisti solvere tributum ~ori Romano pro te et pro Petro
Dioclitianus ~or augustae potestatis monarchiam gubernans
regnantibus Christianis ~oribus
de regibus igitur Romanorum et de ~oribus tam Romanorum quam Grecorum, sub quibus fides catholica propagari meruit, diligentius intuendum est
[Longobardi ] libenter venerunt [sc. in Italiam ] et in prejudicium ~orum in ea regnaverunt diu
Justinus ‥ adoptavit Tiberium et declaravit eum Augustum vel ~orem
hunc ~orem [sc. Valentinianum ] beatus Ambrosius excommunicavit ut regem Italie, non ut ~orem Rome
Philippus ‥ primus omnium Christianus ~or fuit
[Constantinus ] ~or in civitate quae Bizantium vocabatur
~oribus Constantinopolitanis jamdudum a solita virtute degenerantibus
Constantinopolitanus ~or Romanum imperium rexit et Illirico Italieque multisque aliis nationibus et linguis prefuit
callidus ~or Grecorum
preter incomoda que dolo Constantinopolitani ~oris ‥ acciderant Christianis
in auro pannisque sericis ~or Bizancius et rex Siculus gloriantur
Robertus Wischardus ‥ eatenus invaluit ut ‥ ad fugam abegerit citra mare imperatorem Romanum et ultra mare ~em Constantinopolitanum et in mari ducem Venetiarum
Wiscardus ‥ vicit Venetios et Alexium ~em Bizanzenum et Henricum imperatorem a Roma expulit
rex ‥ applicuit in Romania, sc. in loco qui dicitur Cuurefy [sc. ], qui jurisdictioni subicitur ~oris ConstantinopolitaniCorfu
Manueli, Dei gracia ~ori Constantinopolitano
ex parte Orientalium ‥ dominus ~or Romeorum(v.
~or Orientalium Christianorum
domino excellentissimo atque omni honore dignissimo C. regi, ~ori atque Augusto victoriosissimo ‥ salutem
domino glorioso K. ~ori augustissimo atque Christianissimo
rex vero Teutonicus, qui et Romanus ~or, audito papam huic vitae decessisse, Romam advolat
Lotharius ‥ nomen ~oris usurpans regnavit annis quindecim in ea que jacet juxta Alpes parte Germanie et nunc Lotharingia quasi regnum Lotharii dicitur
Henricus ~or Alemannorum ‥ exspiravit
~or Romanus, quem dicunt Alemannorum
ante Karolum, patrem Ludovici, patricii tantum erant Francorum reges senatus Romani, non ~ores
in Alemannia quidam trufator subito se palam manifestans Fredericumque quondam Romanorum ~orem ‥ se esse simulans ‥ se ut dominum et ~orem ab omnibus fecit venerari
rex Edwardus ‥ Coloniam adiit, ubi ~orem Bavarrum [sc. ] sibi conciliavitLouis IV
Martinus [sc. Polonius ] ‥ dicit etiam dictum Henricum [sc. primum ] non fuisse ~orem Romanorum sed Theutonicorum tantum
~or Rome venit in Angliam
Cassan, rex magnus, Tartarorumcham , id est inperator
Arnulphus ~or Persarum baptizatur
quo facto, viso et audito a perfidis Turcis paganis, percussit eos Deus et eorum perfidum ~orem tanto timore et horrore quod ‥
Avigoz ~or de Marroc transfretavit mare Affricum
Avigoth Armiramimoli, ~or Affricanorum
Baioc al Miramimoli, ~or de Maroc et de Hyspania Saracenica
Alfunsus gloriosus Hyspanie ~or
Ludovicus rex Francorum duxit uxorem filiam Anforsi regis Hispaniarum, ‥ quem, quia principatur regulis Arragonum et Galicie, ~orem Hispaniarum appellant
Radamirus, ~or Hispanie, Adarram, regem Sarracenorum, gravi confecit prelio
in Hispania ~ori Xanthio successit Alphonsus, filius ejus, ‥ qui reges Hispaniarum suo subjecit imperio
ego [Coenwulf ] ‥ rector et ~or Merciorum regni anno secundo imperii nostri ‥
Eadred rex rite Anglorum gloriossimus rectorque Noþhanhimbra [sic ] et paganorum ~or Brittonumque propugnatur
Eadwi rex nutu Dei Angulseaxna et Northanhumborum ~or, paganorum gubernator Breotonumque propugnator
ego Eadgarus Anglorum basileus omniumque regum insularum oceani que Britanniam circumjacent cunctarumque nationum que infra eam includuntur ~or et dominus, gratias ago ipsi Deo omnipotenti regi meo qui meum imperium sic ampliavit et exaltavit super regnum patrum meorum
~or regum gentium
cum decus ducum et totius Albionis ~or [sc. Eadgarus ] ex hujus turbine mundi variantis esset raptus
rex ‥ apud Cyprum applicuit, loco qui vocatur Limezun. Cursac autem dominus terre, qui se vocabat ~orem, ‥ regi portum prohibiturus occurrit
Cursac ‥ falso quoque nomen usurpaverat ~oris
a nostro ~ore Deo
Salvatorem ‥ suum et ~orem in hoc sequens, nisi quod tam strenuus summi ~oris miles hic non jam nummularios ‥ sed gladiatores ipsos ‥ attentavit ejicere
in hoc etiam miles suo conformis ~ori
cum angeli mittantur nonnumquam ad completionem edicti summi ~oris
➳ arch. induperator Enn. Ann. 83 ; 326, etc. ; Lucr. 4, 967 ; 5, 1227.
- 1. gebieder, heer, heerser [gentium; terrarum; vitae];
- 2. veldheer, opperbevelhebber;
- 3. zegevierend veldheer (eretitel die het leger en de senaat aan een veldheer na een grote overwinning toekenden, meestal achter de naam geplaatst);
- 4. bijnaam v. Jupiter;
- 5. (postklass.) sinds Caesar de titel v.d. Rom. keizers, voor of achter de naam geplaatst; — abs. = Rom. keizer.
- impero, a commander-in-chief, general: imperatoris virtus, T.: invictus: partes imperatoris, Cs.: id est dominum, non inperatorem esse, S.—Imperator(a title conferred on a victorious general): Pompeius eo proelio Imperator est appellatus, Cs.—A commander, leader, chief, director, ruler, master: (Romani) binos imperatores sibi fecere, i. e. consuls, S.: inperator vitae mortalium animus est, S.—An epithet of Jupiter, C., L.—An emperor, chief of the empire: Traianus, Ta.
-
…periculum patrum nostrorum memoria Cimbris et Teutonis a C. ; Mario pulsis cum non minorem laudem exercitus quam ipse imperator meritus videbatur ; factum etiam nuper in Italia servili tumultu, quos tamen aliquid usus ac disciplina, quam a…
Julius Caesar, Gallic War
-
…pericula summa nullo tumultu, bellum intestinum ac domesticum post hominum memoriam crudelissimum et maximum me uno togato duce et imperatore sedetur. quod ego sic administrabo, Quirites, ut, si ullo modo fieri poterit, ne improbus quidem…
Cicero, in Catilinam
-
…Qui cum ex equitum et calonum fuga quo in loco res esset quantoque in periculo et castra et legiones et imperator versaretur cognovissent, nihil ad celeritatem sibi reliqui fecerunt. Horum adventu tanta rerum commutatio est facta ut nostri ,…
Julius Caesar, Gallic War
-
…in Italia contra populum Romanum in Etruriae faucibus conlocata, crescit in dies singulos hostium numerus ; eorum autem castrorum imperatorem ducemque hostium intra moenia atque adeo in senatu videtis intestinam aliquam cotidie perniciem rei publicae molientem. si te iam…
Cicero, in Catilinam
-
…sint, Catilina, perge quo coepisti egredere aliquando ex urbe ; patent portae ; proficiscere. nimium diu te imperatorem tua illa Manliana castra desiderant. Educ tecum etiam omnis tuos, si minus, quam plurimos ; purga urbem…
Cicero, in Catilinam
-
…. Tulli, quid agis tune eum quem esse hostem comperisti, quem ducem belli futurum vides, quem exspectari imperatorem in castris hostium sentis, auctorem sceleris, principem coniurationis, evocatorem servorum et civium perditorum, exire patiere ,…
Cicero, in Catilinam
-
…ordinum centurionibus egerunt uti Caesari satis facerent se neque umquam dubitasse neque timuisse neque de summa belli suum iudicium sed imperatoris esse existimavisse. Eorum satisfactione accepta et itinere exquisito per Diviciacum, quod ex Gallis ei maximam fidem habebat ,…
Julius Caesar, Gallic War
-
…posse. Qui suum timorem in rei frumentariae simulationem angustiasque itineris conferrent, facere arroganter, cum aut de officio imperatoris desperare aut praescribere viderentur. Haec sibi esse curae ; frumentum Sequanos, Leucos, Lingones subministrare, iamque esse…
Julius Caesar, Gallic War
-
…facilius gladiis uti possent. Cuius adventu spe inlata militibus ac redintegrato animo, cum pro se quisque in conspectu imperatoris etiam in extremis suis rebus operam navare cuperet, paulum hostium impetus tardatus est. Caesar, cum septimam legionem…
Julius Caesar, Gallic War
-
…, contra has tam praeclaras Catilinae copias vestra praesidia vestrosque exercitus. et primum gladiatori illi confecto et saucio consules imperatoresque vestros opponite ; deinde contra illam naufragorum eiectam ac debilitatam manum florem totius Italiae ac robur educite. iam vero…
Cicero, in Catilinam
A Roman title, originally the designation of each separate possessor of an independent command (imperium). In the course of time it became customary to assume the title after a man had gained his first great victory, usually after having been greeted as imperator either by the soldiers on the battlefield, or by the decree of the Senate. Under the Empire the title, which was seldom conferred by Augustus, was granted for the last time by Tiberius, A.D. 22. It was usually followed by a triumph, and ceased when the triumph was over. As a permanent title, it was first assumed by Caesar, whose adopted son and heir, Octavian (Augustus), bore it as an inherited cognomen, and from the year B.C. 40 onwards, according to a custom that arose at that time, substituted it for his previous praenomen Gaius, instead of Caesar Imperator (Mommsen, Staatsr. ii.3 pp. 767-770). His immediate successors, Tiberius, Caligula, and Claudius abstained from using this praenomen; Nero used it frequently, but it first became permanent with Vespasian. The emperors also took the title Imperator, in its earlier signification, after a victory won by themselves or on their behalf. See imperium.