intendere

intendere [CL; p. ppl. CL intentus, LL also intensus] 1 to make tense or tenser, to tighten, stretch: a (part of body; in quot., ~ere nervos in fig. sense ‘to exert oneself’); b (bow, cf. infra; in quot.,fig.); c (string of mus. instrument; in quot., w. abl. indicating interval by which pitch is raised). a [barbarus] in captive sue nuptias ~ens nervos W. Malm. GP V 259.  b ecce arcus superni furoris contra reprobos intensus est Ord. Vit. X 15 p. 86.  c si ‥ omnes chordas tono ~as Odington 88 (v. hypodorius a). 2 to cause or allow to swell or distend (in quot., w. carbasa as obj. and indication of direction). venti ‥ constraverunt equora, et versus Flandriam ~erunt carbasa W. Malm. GP I 51. 3 to cause (usu. quality, attribute) to become stronger, to strengthen, intensify, (pass.) to be made or become stronger or more intense (cf. infra). ejus superbia amplius ~i non potest Middleton Sent. II 93 (v. habituare); cum [es] fuerit album, tunc ignis fiat intensior, et etiam ~etur albedo Dastin Ros. 17; per approximacionem illius visibilis ‥ ~itur visio et fit clarior Ockham Quodl. 76; quandoque actus exterior interiorem ~it, et magis homo delectatur actu interiore Ib. 104; quod Deus proprie sit intensus ejusque virtus et potencia infinite, quasi lux quedam remissa ~eretur donee esset infinite intensa Bradw. CD 20A; quecunque potentia a non gradu uniformiter ~it motum suum (Ric. Swyn. Calc.) Sci. Mech. 300; Heytesbury Reg. 241 (v. intentio 2c); patet quod nulla forma substancialis suscipit magis et minus, cum nichil secundum substanciam possit ~i et remitti ‥ patet quod, si forma substancialis ignis ~itur, tunc possibile est quod aliquid sit alio magis ignis; ut si albedo ~itur, tunc aliquid est alio magis album Wycl. Misc. Phil. I 180. 4 a to aim, direct (weapon). b to direct (punishment, hostile action) at. c to bring (legal action) (against). d to pay (service) to. e to direct (one’s course, to a place). a in contrario angulo stabat puer arcum tenens extento nervo et arundine intenta W. Malm. GR II 169; s1405 ~it gunnam magnam, cujus unico jactu dejecit partem unius turris Wals. HA II 271.  b dolores ‥ dum exterius nostra delicta purgant, quibus externi cruciatus ~untur, ad filiorum Dei nos transferunt sortem Anselm (Ep. 9) III 112; pro obsidione consentaneis suis tam obstinate intenta G. Steph. 19.  c 1231 ~endo contra eum possessorium CurR XIV 1336; 1231 petit ‥ decimas garbarum in villa de C. ‥ quas ‥ injuste percipitis, ‥ et ~it possessorium et petitorium Reg. Malm. I 388; 1549 (v. defendere 6b).  d ? 1140 precipio vobis quod amodo ~atis servicium vestrum M. constabulario ita benigne sicut umquam melius fecistis Ch. Chester 47.  e fugam in dumosa ‥ loca ~it W. Malm. Wulfst. I 1 p. 6. 5 to direct one’s mind or efforts to (w. dat., prep., or adv. of direction): a (animum ~ere or sim.); b (operam ~ere). a dum sollicitus in ea quae audiebat animum ~eret ‥ Bede HE IV 3 p. 208; monimenta ‥ quibus valeatis ~ere acumen exercitate mentis Abbo QG 1 (4); ad cujus oppugnationem cum ~isset animum W. Malm. GR I 47; animum ‥ quo tunc ~ebat his [sc. chordis citharae] vehementer incendi Gir. TH III 12 p. 156.  b literature et peregrinis linguis ediscendis operam ~it R. Niger Chr. I 70. 6 (intr.): a to aim or shoot at (with weapon). b to go for (in hostile manner), make an attack on. c to make for (place). a Rufus ‥ a Waltero Tyrel ‥ cervo ~ente ‥ arundine ‥ percussus ‥ vitam ‥ terminavit Oxnead Chr. 39.  b 1121 pullorum crudelitas ‥ qui post incrementum etatis ~unt jugulo matris (Lit. Archiep. Cant.) Conc. I 400.  c in hac intentione humana anima nullatenus se poterit exercere, si desperet quo ~it se posse pervenire Anselm (Mon. 75) I 83. 7 to pay attention (to), heed, look at, listen to: a (w. dat.); b (w. prep., or adv. of direction); c (w. acc.); d (w. cl.); e (absol.). f (of statement) to concern, be about (in quot., w. de). a cui ‥ luci dum sollicita ~eret vidit animam ‥ Dei famulae Bede HE IV 21 (23) p. 257; dulcedini cantus ~ens V. Gund. 21; cum ‥ gubernio male ~eret cursui dirigendo Ord. Vit. XII 26 p. 413; si vis ~ere Jesu vel Jesum ~ere tibi J. Ford Serm. 91. 7; fili, ‥ aliis omissis, istis ~e V. Edm. Rich B 618; omnes patulis / intendunt auribus sirene modulis Walt. Wimb. Palpo 118; Wycl. & Ox. 164 (v. discruciare).  b super ‥ famulum ‥ ~e Egb. Pont. 106 (v. dignanter); pater serene, ad has tuae misericordiae stipendiarias ~e Osb. Mir. Dunst. 3; Domine, incurvatus non possum nisi deorsum aspicere, erige me ut possim sursum ~ere Anselm (Prosl. 1) I 100; c1105 in hoc ‥ ~ere quod ‥ (v. d infra); pueri ‥ quia non ad suos pedes sed ad eos [sc. papiliones] semper ~unt, aliquando in foveam cadunt Simil. Anselmi 72; ~entes de accessione et recessione maris, ~amus primo de causa materiali Gros. Flux. 459; circumstantes relictis occupationibus ‥ in eum ~ebant Higd. II 13.  c auspex, i. e. qui avium auguria ~it Aldh. PR 114; fili mi, quia tempus nunc propinquat, ultima mandata mea ~e Felix Guthl. 50; accusator solam ~it litteram, defensor sententiam Alcuin Rhet. 9; illi ‥ excecati furore in monachos fremebant et nichil sane rationis ~ebant Ord. Vit. XIII 23 p. 61; illa [loca] frequenter inspicere et sic habitum illorum per frequentiam ~ere [v. l. intelligere] et firmare Bradw. AM 20.  d 798 non ~ens quid praedicator ‥ ait Alcuin Ep. 148; c1105 in hoc quoque vos multum oportet ~ere, quod nondum vestra dilectio suscepit episcopi consecrationem Anselm (Ep. 322) V 252; stant et diligenter ~unt, si quomodo comprehendant que sit longitudo ‥ caritatis Christi J. Ford Serm. 26. 5.  e tuum est ostendere, et meum ~ere Anselm (CurD I 11) II 68; ave lampas celi suda, / ‥ / cujus vultus vibramen dat, / in quod cherub, ut intendat, / connivere cogitur Walt. Wimb. Virgo 86.  f de potestate ‥ solummodo ordinaria et regulari, non de casuali, predicte negative [v. l. predictas negativas] ~unt Ockham Pol. I 23. 8 a to heed, obey, submit to the authority of (w. dat.; cf. 19a infra). b (w. dat. and prep.) to obey or be responsible or answerable to (person, in respect of something; cf. 19b infra). c (litterae de ~endo) letter enjoining submission. d to attend, wait on (person; w. dat.). a c990 domino venerando episcopo ~enti Patri Summo B. Ep. 385; regi suggestum est quatinus ex his unum ‥ fratribus cui ceteri ~erent, abbatem inibi preficeret Chr. Battle f. 13; c1210 conventui ~atis (v. 19a infra); 1245 inhibendo ne quisquam de cetero sibi tanquam imperatori ‥ pareat vel ~at (Lit. Papae) M. Par. Maj. IV 455; 1347 cui omnes monachi ‥ obediant et ~ant Norw. Cath. Pri. 107.  b si quis diversos diversorum feodos teneat, de eo quod ad eorum feudum pertinet cum singulis componat, et de rebus alterius alteri non ~at (Leg. Hen. 43. 5) GAS 569; 1136 tibi precipio quod eas ad H. episcopum dominum tuum et de terra illa ei ~as et homagium suum ei inde facias (Ch. Wint.) EHR XXXV 397; c1240 dictus A. et heredes sui ‥ tenebunt dictas terras de dicto H. et heredibus suis et eisdem ‥ acheviabunt, respondebunt et ~ent ‥ de releviis, wardis, et eschaetis Cart. Chester 168 p. 156; 1298 burgensibus et probis hominibus ville ‥ respondeant et ~ant in omnibus que contingunt libertatem supradictam (Newcastle) BBC 140; 1305 nec iidem tenentes ballivis Herefordie in aliquo ~unt Reg. Heref. 409; 1385 eisdem curie et comitatui de Flynt hactenus in aliquo nullatenus ~isse Pat 320 m. 31.  c 1334 consimiles littere de ~endo diriguntur divisim singulis vicecomitibus comitatuum predictorum RScot I 275a; †1066 (15c) literis patentibus ‥ de ~endo Reg. S. Aug. 152.  d s1455 W. B. ‥ positus fuit ‥ in le holle dicte navis absque cibo et potu aut aliqua persona sibi ~ente aut ministrante BBAdm I 255. 9 to apply oneself to (study, exercise, or sim.), to study (subject) (in quots., w. dat.). juvenili ardore fervens ~ebam dactilico carmini Ord. Vit. XI 30 p. 273; ostendere quibus ‥ exercitiis in cella debeat ~ere, qui sanctum ordinem Carthusiensem professus Ad. Scot QEC 801A; 1324 qui in artibus incipere teneantur, et postquam cessaverint studio theologie ~ant Stat. Mich. Cantab. 641; 1340 scolares facultati arcium ~entes Deeds Balliol 287; 1423 scolares ~entes theologie Reg. Cant. II 240; 1471 sive mechanico officio ‥ insudent, sive aliis artibus vivendi et negociacionibus ~ant (Pat) Foed. XI 730a. 10 to apply oneself to, attend to, see to (var. tasks, activities, or sim.; cf. 19c infra): a (w. dat.); b (w. prep.); c (w. acc.). a 1217 Pat 57 (v. expeditio 3b); 1249 cure animarum ‥ ~ant Cart. Brecon 288; 1263 quod ‥ eligi faciat xij [homines] ‥ qui melius sciant et possint officio illi ~ere Cl 326; 1264 quia R. negociis scaccarii nostri ~it Cl 350; praedis et rapinis ~ebat Oxnead Chr. 170; 1345 ut sic contra blasphemos ‥ possemus ‥ ~ere guerre Christi (Lit. Regis) Ad. Mur. Chr. 165.  b c1212 infra terminum illum et pascha ‥ coram ipso, si ad hoc ~ere posset, ‥ compareremus Gir. Ep. 5 p. 192; 1229 vicarii ‥ nobis ‥ de cura animarum ~ant Feod. Durh. 213; 1264 ~ebat per preceptum nostrum circa negotia nostra ‥ expedienda Cl 4; ~it ‥ medicus in deopilatione membrorum corporis intencione integra cum re que confortet Bacon IX 129; 1332 ad supervidendum ‥ mensuras ‥ ~ere (v. intromittere 5a); xij aldermanni ‥ ad assisam prosequendam fideliter ~ant MGL I 254 (cf. ib. 320: jurati quod ad illam [assisam] exequendam fideliter ~ant); 1426 quilibet sacerdos ~ens circa servicium divinum in die sepulture mee Reg. Cant. II 456; 1437 cum ‥ sepe requisissent ut ad alterius loci electionem ~eret Bekynton II 7.  c 1263 mandatum est R. de la Lye quod officium tam thesaurarii quam cancellarii prout hactenus fieri consuevit ~at Cl 324; 1267 pro opere sustentationis eorum quos hujusmodi irrotulationem ~ere oportebit MGL II 254. 11 to strive (to, towards, for), be intent (on), to aim to accomplish or bring about: a (w. dat. or prep.); b (w. acc.). c (w. inf. or ut) to purpose, intend (to, that), to strive (to). d (absol.) to act for a purpose. a toto nisu ~endo ad utiles [cogitationes et voluntates] Anselm (Ep. 414) V 361; quatinus in omni vita sua nulli utilitati ~at Alex. Cant. Dicta 3 p. 119; ut ‥ ecclesie nostre profectui ‥ ~amus Gir. RG III 10; s1254 nulli ‥ papali commodo sed tantum denariis deglutiendis ~ebant M. Par. Maj. V 459; ~it ad generationem Ps.-Ric. Anat. 40 (v. c infra); ad nos exterminandos hostis intendit J. Howd. Cant. 160.  b cum ‥ vultis orare aut aliquam bonam meditationem ~ere Anselm (Ep. 414) V 361; si ‥ ex A potest fieri B, oportet quod ex A non fiat aliud ‥ nisi illud sit intentum propter B, et via in B ‥ verbi gratia, ex semine potest fieri homo; prius tamen ex semine fit embryo, verumtamen embryo ~itur propter hominem Gros. 128; nihil incipit agere actionem aliquam quamcumque non ~endo finem Siccav. PN 194.  c toto animo ~ens ut ‥ virginem castam exhiberet Christo Bede HE II 9 p. 98; c1105 non ~at cor tuum ut hoc tibi Deus praemium virtutis retribuat, quod pro virtute contempsisti Anselm (Ep. 343) V 280; capilli ‥ nasci ~entes Adel. QN 20 (v. 1 gleba 2b); hoc est quod ‥ demonstrare ~imus Id. Elem. I 1; filii eorum studia parentum ‥ perfecte assequi nondum ~erunt Ord. Vit. VII 13 p. 221; 1211 ~ebat probare se liberum et non potuit Pipe Wint. 78; sperma maris naturaliter ~it imprimere formam ejus a quo deciditur; sperma mulieris ~it eam suscipere ‥ quorum [spirituum] quilibet ~it ad generationem proprie cause materialis Ps.-Ric. Anat. 40 p. 23; ab hiis tamen paulisper supersedere ~itur ut ad regem ‥ revertatur Ps.-Elmh. Hen. V 56.  d ista non fiunt casu, cum non habeant causam efficientem ~entem que frustraretur suo intento Siccav. PN 203. 12 to attend, be present at (in quot., w. dat.). 1326 rex ‥ [vult] ‥ quod consilio suo apud Westmonasterium ~eremus donec ‥ reverteretur DCCant. p. 272. 13 to perceive, apprehend: a (w. acc.); b (w. cl.). a insidiarum laqueos sibi appositos ~it Ælnoth Cnut 45; principium mundi ~ere Ashenden AM 2v. 2 (v. b infra).  b non ~entes statum siderum in caelo inaequalem esse Gildas Ep. 3; difficile est ‥ principium mundi ~ere aut in quo tempore anni mundus incepit originem Ashenden AM 2v. 2; c1463 ~ebat quod executores sui desiderabant vendere et non stabilire colegium Paston Let. 61. 14 (w. quod, or acc. & inf.): a to think, consider (that); b to assume (that). a 1315 dicit quod non ~it quod dominus rex presentacionem suam ‥ clamare velit Year Bk. XVII (Selden Soc. XLI) 77; non ~it quod predictus R. ad legem suam, contra factum suum predictum, pervenire possit Ib. 181.  b ~imus ‥ C esse medium AQ Dumbleton Summa 321. 15 a (p. ppl. as adj.) existing to a great degree, intense, (of degree to which quality etc. is present) great; b (of colour or its degree). c (of coloured object) having a deep or intense colour. d (of disease) severe. e (of action, sentiment, person) vigorous, strong. f (of sense, faculty) acute. g ? (as sb. n.) intensity, intensification. a intensa siccitate Quaest. Salern. B 174 (v. exsiccare 4); bonitas intensissima Neckam SS II 56. 1; ex calore intenso [Trevisa:passinge] exurente sanguinem sanguis in coleram convertitur Bart. Angl. IV 1; nichil bene potest recipere potentiam intensam et infinitam primi Bacon VII 137; lucis ‥ intense simulacra in oculo remanent post aspectum Peckham Persp. I 1; perfeccius ens est perfeccius unum. respondeo, intensior unitas non semper magis excludit differenciam aliquorum in uno Duns Metaph. VII 20 p. 476; Dastin Ros. 17; Bradw. CD 20A (v. 3 supra); patet quod GQ correspondet intensiori gradui extremali, quod est impossibile Dumbleton Summa 321; A [motus] ‥ erit intensior B [motu] (Ric. Swyn. Calc.) Sci. Mech. 303; si siccitas fuerit major et frigiditas intentior ‥ Upton 104.  b [psittacus] plumis intentissimi viroris decoratur Neckam NR I 36; s1284 albedo intensa (v. albedo a); gradus albedinis intensissimus Kilvington Soph. 10i; a1414 unus lapis sapphiri intensi colons (Invent.) Amund. II app. 332; oleum ‥ omnia reducit ad rubedinem et citrinitatem valde intensam, cui non aliud equiparandum est Ripley 318.  c omnis synocha quanto intensiorem habet urinam, tanto apta nata est abbreviari, cum remisso colore, prolongari Gilb. I 29. 2; si ponatur pannus albus tenuis super corpus rubeum intensum Ockham Quodl. 364.  d zerna ‥ est intensa inpetigo Alph. 198.  e manuum ‥ intensa erectio Gildas EB 1 (v. erectio 1a); si intenta precantum non haesitat nec deficit oratio Bede Hom. II 6. 234; dum ‥ vagabunda mente sollicitus curas mortales intenta meditatione cogitaret Felix Guthl. 18; vigorosi et intensi Quaest. Salern. P 126 (v. discursus 2b); vestre ‥ devotioni quam erga ipsum sanctum satis intensam probaveram Canon. G. Sempr. 35v; intensior dileccio Duns Ord. II 57 (v. delectatio).  f licet visu caream, auditus ‥ et discursus in me sunt intensiores Latin Stories 78.  g amplius per assensum et intensum appetit de positivo in superlativum magis regulariter conparari Reg. Whet. II 398. 16 (p. ppl. as adj., of person, emotion, or sim.): a (w. dat., or prep.) intent or fixed on, devoted to (activity, object of contemplation, or sim.). b (w. ut) intent on (doing). a virum ‥ scripturarum studiis abundanter instructum ac intentum Hist. Abb. Jarrow 13; quanto ille ad petendum intensior, tanto iste ad inficiandum habebatur proclivior G. Steph. 4; martiis plurimum intentus ‥ exercitiis Gir. EH II 5 (v. exercitium 2c); exulcerant tenerum et intentum in Christo affectum G. Hoyland Ascet. 279B.  b intensus ut vas quod jacebat erigeret Ben. Pet. Mir. Thom. III 43. 17 (p. ppl. as adj.) content (unless, or ? f. lfor contentus). 1216 honoribus vos tam dignos ‥ respicere curabimus quod bene intenti esse debebitis Pat 4. 18 (p. ppl. as sb. n.; some quots. perh. to be referred to sb. m. intentus): a that which is aimed at, goal, intention. b that which one seeks to establish, thesis, proposition, result (of investigation). a s1213 semel a facie Dei projectus voluit et alios secum in intentum devenire Chr. Evesham 239; Siccav. PN 203 (v. 11d supra); ut ‥ jura non ad legislatoris intentum referant sed ad sue machinationis effectum verba retorqueant violenter R. Bury Phil. 11. 169; elevacio straminis et ceteri actus vocati casuales fiunt ex quodam intento confuso fantasie Wycl. Ente Praed. 17; s1454 suum promovere intentum juxta desiderium cordis sui Reg. Whet. I 136.  b operando ‥ per illud ex duplicatione et pervenies in fine ad intentum Rob. Angl. (I) Alg. 128; certificat hoc principale intentum Bacon Tert. 80; principale intentum evidenti racione probatur Ockham Pol. I 239; prosequitur intentum, et primo inprobat opinionem Leucippi T. Sutton Gen. & Corrupt. 81; 1432 quod quilibet magister ‥, modeste suo explicato intento, aliorum dicta ‥ benigniter impugnet StatOx 247. 19 (pr. ppl. as adj., of person) ‘intendant’ (cf. ME entendaunt < OF): a (w. dat.) obedient (to); b (w. dat., and prep.) obedient, responsible or answerable (to person, in respect of something); c (w. ad) attentive (to), responsible (for task, duty, or sim.). a c1210 vobis mandamus quatinus, sicut nobis fuistis ~entes, de cetero predictis priori et conventui intendatis Ch. Westm. 332 (v. 8a supra); 1216 mandatum est omnibus ‥ quod eidem comiti ‥ sint ~entes et respondentes Pat 1; 1231 W. ex tunc in ante sit ~ens capitalibus dominis BNB 435; 1269 (v. 2 dicere 8a); 1304 sit ‥ tota familia domus ~ens et obediens prout decet senescallo intrinseco Ord. Ely 260; major et cives non sint ~entes mandatis alicujus domini ‥ nisi mandatis regiis MGL I 163; cui magistro ‥ ceteri marinarii ‥ erunt ~entes BBAdm I 241.  b 1190 sitis ~entes ‥ cancellario nostro ‥ super omnibus que spectant ad nos (Lit. Regis) Diceto Opusc. 178; 1228 mandatum est Waltero de P. quod de redditu quem per annum reddere solebat predicto advocato, predictis Willelmo et Bertramo ~ens sit et respondens Cl 22; 1313 vobis mandamus quod eisdem H. etc. tanquam justiciariis nostris itinerantibus ad ea que ad placita illa pertinent ~entes sitis et respondentes Eyre Kent 2; 1334 quod eidem R. ‥ in omnibus que ad placita illa [sc. foreste] pertinent ~entes sitis et respondentes SelPlForest 65.  c 1294 in stipendiis unius clerici qui ~ens fuit ad scribendum omnia que fuerant necessaria empta ad galeam xiij s. iiij d. KR Ac 5/2 m. 3; 1330 de ministris regis qui racione officii sui custodire debent assisam de vinis et victualibus qui marchandizaverunt de ‥ illis ‥ dum ad officium illud fuerint ~entes (Artic. Itin.) EHR XXXIX 251.