manipulus
manipulus, a handful, bundle
- I Lit.: de his (herbis) manipulos fieri, Varr. R. R. 1, 49: manipulos obligare, Col. 11, 2, 40: vincire, id. 2, 19, 2: alligari, Plin. 18, 28, 67, § 262: filicumque maniplis Sternere humum, Verg. G. 3, 297: nexos deferre maniplos, Col. 10, 315: maniplos solvere, the bundles of hay, Juv. 8, 153.—
- II Transf.
- A = ἁλτῆρες, pieces of metal held in the hand during gymnastic exercises, to increase the momentum of a leap or stroke, Cael. Aur. Tard. 5, 2, 38.—
- B Because the ancient Romans adopted a pole, with a handful of hay or straw twisted about it, as the standard of a company of soldiers; in milit. lang., a certain number of soldiers belonging to the same standard, a company, maniple; generally applied to infantry, and only by way of exception to cavalry: miles pulcre centuriatus est expuncto in manipulo, Plaut. Curc. 4, 4, 29 (585): pertica suspensos portabat longa maniplos: Unde maniplaris nomina miles habet, Ov. F. 3, 117: adeo ut iidem ordines, manipulique constarent, Caes. B. C. 2, 28: manipulos laxare, id. B. G. 2, 25: continere ad signa manipulos, id. ib. 6, 33: in legione sunt manipuli triginta, Gell. 16, 4, 6.—Of cavalry: infrenati manipli, Sil. 4, 316: Ap. Met. 9, 9, 9.—Comically: manipulus farum, a troop, band, Ter. Eun. 776.
~us, ‥ paucus numerus
manupulus talis mensure est quod de viij manupulis fiet j peck’(
hic ~us,a handfulle
the gripe of a hand , pugnus, ~us
sic metent semper in ~os messem suam sicque ligant
sed semen segiti de caelo ducitur almum, / quod largos generat millena fruge maniplos
de ove vero furata vel fasciculo ~orum emendat ij solidos
omnibus ehtemannis jure competit ‥ sulhaecer, id est carruce acra, et ~us Augusti in augmentum jure debiti recti(
rector ecclesie ‥ compulit rusticum illum totum bladum suum ex grangia eicere et per singulos ~os coram se numerare
videt per sompnium Joseph ~um suum surgere stare et adorari a ~is fratrum
hic ~us, A.repe
decem ~os candelarum
armis ‥ utuntur levibus ‥ loricis minoribus, sagittarum ~is
librum wlgariter ~us Curatorum nuncupatum
debuisti manifeste messem Dei metere et congregare sanctarum animarum ~os in horream regni caelestis(
meritorum ~i ‥ maturescunt in coelis
congruum duxi vobis offerre ~orum meorum primitias
gratias ‥ ago ‥ Deo meo quod non omnino vacuis manibus ad Deum redibo cum te quasi ~um, licet unum
intendit ‥ de lenocinio uxoris in via, preter absolucionis beneficium, fructus uberioris ~os reportare
velud in unum coacervando ~um ad torcular eximie discrecionis sanctorum patrum pontificum et quorum interest
~us, ‥ numerus militum brevis
porro ~i militares prout instructi erant
inmisericordi impetu in prenobilem ducem et ipsum pugnatorum ~um irruit
atque poli proceros vidit cum mente maniplos
absit ‥ aliquid moliri contra clericos qui sacri sunt ministri altaris, coelibibus ~is corpus et sanguinem Domini conficientes
tradat ei [sc. subdiacono ] calicem et patenam et ~am
plerique autumant ~um commune esse ornamentum omnium ordinum, sicut albam et amictum
cum sacerdote induto alba et ~o(
sicque etiam subdiaconibus ~os cum candelis accensis
fertur, quam gestat vigilantia, leva manipla
unum vestimentum cum apparatu, viz. unam casulam cum una alba et amicta et parruris, stola et ~a
cum ‥ sex albis, stolis, et ~is
hic ~us, A.fanone
~um in humeris sacerdotum infigendum
~i dicti sunt faces Grecorum quos manu capiantur
quo ibant, quo portabant ~os justitiae?
sacerdos ‥ mappula sive ~o pro clava utitur
mace , clava, ~us
- 1. handvol, bundel [feni; filicum];
- 2. (milit.) manipel, eenderde v.e. cohort, ca. 200 soldaten (volgens de legende genoemd naar de bundel hooi die ttv. Romulus ipv. een vlag vooruitgedragen werd);
- 3. (Ter.) bende [furum].
Singulis sub pœna emendæ injungimus parrochialibus presbyteris, quatinus eorum quilibet libellum habeat ac frequenter legat qui dicitur Manipulus Curatorum, ut sic canonicis (saltem summarie) eruditus institutis, ea quæ sacerdotali officio incumbunt aptius valeat exercere.A collectis canonibus vocis etymon.
Sudariumappellatur, quam in brachio sinistro deferunt Sacerdotes. Will. Brito in Vocab. :
Manipulus est ornamentum manus.Anastasius in S. Zozimo :
Fecit constitutum, ut Diaconi lævas tectas haberent de palliis linostimis.Lanfrancus lib. 1. Ep. 13 :
Plerique autumant, Manipulum esse commune ornamentum omnium, sicut et Albam : nam et in Cœnobiis Monachorum etiam Laici cum Albis induuntur, ex aliqua Patrum institutione solent ferre Manipulum.Leo Ost. lib. 3. cap. 19. (al. 20.) :
Stolas auro textas cum Manipulis et semicinthiis suis.Testamentum Riculfi Episcopi Helenensis ann. 915 :
Manipulos sex cum auro, unum ex iis cum tintinnabulis.Jacobus Cardinal. de Coron. Bonif. VIII. lib. 2. cap. 1 :
Vide Innocent. III. lib. 1. Myster. Missæ, cap. 10. 43. Jacobum a Vitriaco in Hist. Occident. cap. 34. Durand. lib. 3. Ration. cap. 6. etc. Vide Manipularium.... Chirotheca manus, digitosque venustat Annulus, et cubitum lævum cingitque Maniplus.
Vir autem Dei cum hæc audisset, statim et sine mora, stravit asinum, et Manipulo suo jussit sternere mulum suum, et cœperunt ambulare.Ibid. col. 2 :
Vidit de angulo domus per fenestellam exire radium solis, et visum est ei vel Manipulo suo quasi fustis esset roboreus, etc.Vide Manipularius.
- manus+ PLE-, a handful, bundle: filicum manipli, V.: maniplos solvere, bundles of hay, Iu.—Of soldiers, a company, maniple, one third of a cohort(its standard originally bore a wisp of hay): manipulos circumiens, S.: manipulos laxare, Cs.: continere ad signa manipulos, Cs.: Volscorum manipli, forces, V.: furum, a band, T.
-
…quod ipse eo sine scuto venerat, in primam aciem processit centurionibusque nominatim appellatis reliquos cohortatus milites signa inferre et manipulos laxare iussit, quo facilius gladiis uti possent. Cuius adventu spe inlata militibus ac redintegrato animo, cum pro…
Julius Caesar, Gallic War
-
…Si negotium confici stirpemque hominum sceleratorum interfici vellet, dimittendae plures manus diducendique erant milites ; si continere ad signa manipulos vellet, ut instituta ratio et consuetudo exercitus Romani postulabat, locus ipse erat praesidio barbaris, neque ex occulto…
Julius Caesar, Gallic War
-
…castra recipiunt et ab iis cohortibus quae erant in statione ad portas, defenduntur. Quibus rebus confectis flens Petreius manipulos circumit militesque appellat, neu se neu Pompeium absentem imperatorem suum adversariis ad supplicium tradant, obsecrat. fit celeriter…
Julius Caesar, Civil War
-
…, legionesque eas traduxerat Curio, quas superioribus temporibus Corfinio receperat Caesar, adeo ut paucis mutatis centurionibus idem ordines manipulique constarent. hanc nanctus appellationis causam Quintilius circumire aciem Curionis atque obsecrare milites coepit, ne primi sacramenti, quod…
Julius Caesar, Civil War
-
…despecta paucitate ex omnibus partibus impetum faciunt. Calones in proximum tumulum procurrunt. Hinc celeriter deiecti se in signa manipulosque coniciunt eo magis timidos perterrent milites. Alii cuneo facto ut celeriter perrumpant censent, quoniam tam propinqua sint castra…
Julius Caesar, Gallic War
-
…, nullo terga vertente, evadere festinabant, et velut repedantes sub modulis, sensim extra vallum protrusi, cum manipulos confertius invadentes sustinere non possent, tubarum perciti clangore castrensium, discedebant. Et resultantibus e civitate lituis multis ,…
Ammianus Marcellinus, Rerum Gestarum
-
…Quintianus passim conscios edere, magis magisque pavido Nerone, quamquam multiplicatis excubiis semet saepsisset. Quin et urbem per manipulos occupatis moenibus, insesso etiam mari et amne, velut in custodiam dedit. voli tabantque per fora, per…
Tacitus, Annales
-
…cum floruerit, nondum semine eius intumescente, demetendum findendosque scapos et quarto die in solem proferendos, ita siccati manipulos faciendos. idem o ist o n adicit a graecis vocari, quam inter ulvas sagittam appellamus. hanc ab…
Pliny the Elder, Natural History
-
…consensu, secundo Sarmaticus appellatus, ex vocabulo subactorum, iamque discessurus, convocatis cohortibus, et centuriis, et manipulis omnibus, tribunal insistens, signisque ambitus et aquilis, et agmine multiplicium potestatum, his exercitum allocutus est ,…
Ammianus Marcellinus, Rerum Gestarum
-
…lapsibus iam contusis cruribus meis vix tandem ad campestres semitas fessus evadere potui. Et ecce nobis repente de tergo manipulus armati supercurrunt equites, aegreque cohibita equorum curriculi rabie, Philebum ceterosque comites eius involant avidi colloque constricto et sacrilegos…
Apuleius, Metamorphoses
(literally, “a handful”). A subdivision of the Roman legion (q. v.), which had thirty of them (three in each of the ten cohorts). The manipulus consisted of two centuries. The name is derived from manus + plenus, and originally signified those who rallied around the handful of hay or grain carried at the end of a pole, which formed the primitive standard. See signum.