regalis
regalis, of a king, kingly, royal, regal
rēgālis, e: adj. (rēx), belonging to a king; regal, kingly, royal, 1.673.
rēgālis, e. adj. [rex], of or belonging to a king, kingly, royal, regal.
- I Lit.
- A Adj.: regalis corporis custodias agere, Naev. ap. Non. p. 323, 1: genus civitatis. Cic. Rep. 2, 23, 41; id. Leg. 3, 7, 15; cf.: res publica, id. Rep. 3, 35, 47: nomen, id. ib. 2, 30, 53 (shortly afterwards: nomen regis): imperium, id. ib. 1, 38, 60: sceptrum, Ov. M. 5, 422: domus, id. ib. 1, 171: praesidium, Hor. Ep. 2, 2, 30: nomisma, id. ib. 2, 1, 234: virtus et sapientia, Cic. Rep. 2, 12, 24: quiddam praestans et regale, id. ib. 1, 45, 69; cf.: ut sapere, sic divinare regale ducebant, id. Div. 1, 40, 89: virgo, a king’s daughter, Ov. A. A. 1, 697.—Poet.: comae, i. e. of Lavinia, Verg. A. 7, 75: carmen, treating of kings, Ov. P. 4, 16, 9: scriptum, id. Tr. 2, 553: situs pyramidum, Hor. C. 3, 30, 2: regalia fulmina, quorum vi tangitur vel comitium vel principalia urbis liberae loca, quorum significatio regnum civitati minatur, Caecin. ap. Sen. Q. N. 2, 49, 2.— Comp.: regum rex regalior, Plaut. Capt. 4, 2, 45 (825). — Sup.: munus, quod regalissimum est, Jul. Val. Res Gest. Alex. 2, 30. —
- B Subst.: rēgāles, ĭum, m.
- 1 Those belonging to a royal family, princes of the blood royal, βασιλικοί: regales decem, Amm.16, 12, 26; so Cod. Th. 7, 19; cf. Gramm. ap. Putsch. p. 2205.—
- 2 REGALIVM ORDO, an unexplained phrase in an inscr. at Formiae, Inscr. Orell. 3884.—
- C Subst.: rēgālĭa, ĭum, the residence of the king, Cassiod. Hist. Eccl. 9, 30; 11, 17.— Hence, trop.: animae regalia in capite, Cael. Aur. Acut. 1, 8, 56.—
- II Transf., usual with kings, worthy of a king, regal, splendid: ornatus, Cic. Fin. 2, 21, 69: sententia, id. Off. 1, 13, 38: luxus, Verg. A. 1, 637: cultus, Hor. C. 4, 9, 15: divitiae, id. Ep. 1, 12, 6: impendia, Plin. 36, 15, 24, § 110: animus, Liv. 27, 19 et saep.—Hence, adv.: rēgā-lĭter, royally, regally; in a good sense, splendidly, magnificently: sacrificio regaliter Minervae confecto, Liv. 42, 51, 2: revocatus, Amm.30, 1. 4. — Comp.: postea vero regalius initiabatur, Jul. Val. Res Gest. Alex. 1, 7.—
- 2 In a bad sense, despotically, domineeringly: precibus minas regaliter addere, Ov. M. 2, 397: turgidus, Amm.29, 1, 18.
rēgālis, e (rex), zum Könige gehörig, dem Könige zukommend, königlich, eines Königs, I) eig.: purpura, Cic. fr.: sedes (Thron), Augustin.: genus civitatis, res publica, potestas, Cic.: nomen, Cic.: iussa, Val. Flacc.: virgo, königl. Prinzessin, Ov.: di, Schutzgötter der Königswürde, Iustin.: ut sapere, sic divinare regale ducebant, Cic.: poet., carmen, die Taten der Könige verherrlichendes, Ov.: ebenso scriptum, Ov. – Compar., regum rex regalior, Plaut. capt. 825: Superl., munus, quod regalissimum est, Iul. Val. 2, 30 (19). – subst., a) rēgālēs, ium, m., königliche Prinzen, Amm. 16, 12, 26 u.a. Cod. Theod. 7, 1, 9. – Dagegen versch. (aber unbekannt was?) ordo regalium, Corp. inscr. Lat. 10, 6094. – b) rēgālia, ium, n., der Königssitz, die Residenz des Königs, Cassiod. hist. eccl. 9, 30 u. 11, 17: bildl., animae regalia in capite constituta, Cael. Aur. de morb. acut. 1, 8, 56. – II) übtr., königlich, fürstlich = eines Königs würdig, ornatus, Cic.: impendia, Plin.: regalem animum in se esse, Liv.
Johannes [Baptista ] ‥ vetitos ~is [gl.: i. regis ] tori hymeneos compescens
angit ‥ infestatio ~is, quia accusamur apud eum ab his, nobis qui invident(
difficulter posse sublimitatem animi ~is ad humilitatem ‥ inclinari
reliquie ~is cadaveris
corpus ~e, quod tot hostium insultus evasit, ‥ egritudinis insultu vexatum est
quae cum ‥ ~ibus [gl.: i. regis, i. regiis ] placuisset obtutibus
tum sopor ‥ regales occupat artus
pro comutatione illius terrae ‥ quae prius erat foras concessa in dominium ~e
TRE vicecomitatus de Waruuic cum burgo et cum ~ibus maneriis reddebat lxv li.
emendetur prout interfectio fere ~is mihi emendari solet(
Slanius ‥ primo quinque portiunculas Medie redintegravit, et in unum conjungens mense ~i appropriavit
sicut wreccum maris, thesaurus inventus, et grossus piscis, sicut balena, sturgio, et alii pisces ~es
episcopus habeat ‥ wreccum maris ‥, tam de piscibus ~ibus quam de aliis rebus ‥ ad terram ‥ projectis(
item clamat habere omnes pisces ~es captas seu inventas infra feodum dominii sui predicti(
tyrannici potentatus ruinam et ~is [gl.: i. regis ] monarchie discrimen
preter sex ~es forisfactiones
ut ‥ libere illud possideant ~i auctoritate impero
~is inunctio signum est prerogative susceptionis septiformis doni Sacratissimi Pneumatis
prefectus ‥ ad ~ia exercenda negocia eadem die urbem exierat
quedam regina olim ‥ a dignitate ~i deposita fuit(
dum tamen jura ~ia observentur illesa
quod rex ‥ staret in suo ~i potestate et dominio promiserunt
praefecti filius ‥ / qui famosus erat regali fasce
stemma, corona. stemma, ornamentum ~e
duo comites ‥ unus illorum ‥ portans sceptrum ~e ‥, et alter ‥ portans virgam ~em
interim rex deposuit coronam suam [] et vestes ~es, et leviores coronam et vestes sumpsit : ~em R. Howd.
quo de gracia ‥ vestra felicius in ~i sede respiramus
de iij virgis ~ibus argenti longis et j sceptro ~i auri
rex et regina ‥ coronas ~es ‥ susceperunt
isti ‥ signa ~ia in scapulis, album cervum quasi resurgentem, deferebant
nec placuit adventus [sc. imperatoris Constantinopolitani ] in conspectu regis et ~ium consiliatorum
quamvis pars maxima ~is consilii dissuaserant hujusmodi propositum
sunt in dominio xlv [hidae ], et erant quiete ab omni servitio ~i
ut sit tuta ‥ ab omnibus secularibus servitutibus, necnon ~ibus tributis majoribus et minoribus, sive taxationibus quod nos dicimuswitereden
tenet de domino rege ‥ faciendo inde servicium ~e, sc. inveniendo inde iiij milites
pro omni servicio et seculari exaccione, salvo ~i servicio
nomina libere tenentium de abbatia Glaston’ per servicium ~e
de feodis militaribus, et serjeantiis, et aliis de quibus fit homagium et ~e servitium
ab omnium ~ium tributorum ‥ libera
ut prefata abbatia in perpetuum libera et in capite de corona nostra sit, sicut ‥ alie abbatie ~es
si quis in ipsa ~i via sanguinem fuderit ‥ regi emendabit
malefactores pacem regis perturbantes ‥ quia viam ~em et communem fregerunt
in quodam itinere ~i(v.
super iter ~e
talem clausum faciant per vias ~es versus predictum molendinum
Belinus ‥ quatuor ~es vias cum privilegio munitas per insulam sterni fecit
habeat ‥ meum regare [sic MS ] donum
rex ad Natale domini ‥ nulla distribuit ~ia indumenta
expense forincece facte ‥ apud B. in moneta ~i
xvj pedes ~es(v.
si ‥ peculiari ex omnibus nationibus populo, semini ~i gentique sanctae ‥ Dominus non pepercit
Aedilthryda ‥ / orta patre eximio, regali et stemmate clara
Constantinam ~i prosapia genitam
domino ‥ Acircio ‥ illustris ~is regni regimina dispensanti
sive mercatores ‥ sive peregrini, aut alii cujuscumque condicionis, status, seu gradus fuerint, eciamsi ~i, ducali, archiepiscopali, comitali [sic ], aut inferioris gradus homines
~ium [gl.: pro regum ] personarum pictores
Ethilbealdum ‥ quondam ~em tyrannum
‘genus electum’ et ‘e sacerdotium’
princeps ‥ factus est a Deo ‥, unde et debetur ei ~is sacerdocii dignitas in eternum
domino W. ‥ Eliensi episcopo et ‥ regis ‥ cancellario, Petrus ‥ salutem et ~e sacerdotium salubriter exercere
cum [(episcopi Dunolmenses ] ‥ monetam sterlingorum ‥ juxta libertatem suam ~em ‥ fabricari ‥ consueverint
morsus ‥ luporum / horridus haud vereor regali culmine fretus
mens ~is, que homini data est, discernere debet quae sint cavenda et quae sint sequenda
organicorum ‥ alia sunt quibus fit servitium, et sunt ~ia; alia sunt instrumentalia serviencia
velut lento careni defruto, quod ~ibus ferculis conficitur
istam voco medicinam ~em. et iste aque et potus hic sunt pro delicatis et pro dominabus et pro divitibus ‥, nec debent doceri laicis
regem recipiendo se satis prudenter et more ~i gerebat
sic ‥ crudescens multabat poena secundum / morbo regali plectendo lurida membra
quo die corpus primogeniti prefati regis apud ~em Montem traditum fuit sepulture
ad respondendum abbati ~is Loci Oxon de averiis
tenementem abbatis et conventus de Loco ~i
abbati de ~i Loco proworkeheys , xviij d.
edificavitle locke juxta ~em Locum, et compositio facta est inter nos et ~em Locum
glicon, gliconum idem sunt, i. pulegium ~e
pulegium ~e, gliconeum idem
pulegium ~e(for difference sake betweene it and wilde time which of some is called pulegium montanum
avultis [i. e. avitis ], ~ibus
casus ~ium a maligna manu hostilis gladii omnem amaritudinem renovavit
literas ab eo ad chohibendam ~ium ‥ violentiam impetravit
baronia sua tota, quam ‘regalia’ ~es appellant, ipsum [sc. episcopum ] illico destitui jussit
episcopos, et ~es tempore vacationis
nec ‥ civilis habebatur hos[pes ] qui regi et ~ibus hospitia ‥ exhibuisset
plures clerici dominorum regum Anglie ad instanciam ipsorum regum et ~ium ad regimen pontificalis officii ‥ sunt assumpti
non solum aulici et ~es, set et clerus et prelati
cujus [sc. regine ] temporibus ‥ incole nullatenus per ~es opprimebantur, si ad aures ejus ‥ querela ‥ pervenisset
irruit quidam de ~ibus et per ocularium galee ‥ cerebrum effudit
~es castellum ingressi, equos, arma ‥ lucrati, ‥ revertuntur
non ‥ destitere ~es inimicis insistere, sed ‥ insurrexerunt acrius
milites et alii ‥ ex parte regni et parliamenti requirebant archiepiscopum cum suis suffraganeis ut finem facerent de ‥ heresibus; et rex cum ~ibus promittebat eis legale adjutorium
supplicans dominum meum regem, omnes ~es, et totum parliamentum(
tunc ordinatum fuit per ~es apud Eltham et prelatis notificatum quod regina uxor regis, quia gravida fuit et impregnata, die dominica in Quinquagesima coronaretur
post mortem regis baronum maxima strages / subsequitur, domina predominante proba. / illam juverunt regales, Falco, comesque / Willelmus
de altera ~ium confusione
facta ‥ est congressio Francorum et baronum cum ~ibus apud Lincolniam
quod Henricus ‥ deferret arma fratris sui comitis Lancastrie, quod visum est ~ibus regis injuria
Symon de Monte Forti junior ‥ introitu ~ium in municipium pro posse dimicando restitit
exercitus veniens Lodowico in auxilium captus est a ~ibus in mari
his ‥ gestis [sc. archiepiscopo interfecto ], egrediuntur milites ‥ vociferantes “~es! ~es!”
facto congressu acclamatum est terribiliter ‥ hinc “~es, ~es”, inde “Montis Gaudium, Montis Gaudium”, sc. utrius regis insigne
portabat certe gladium, sed pro officio; utebatur ~ibus, sed pro sacramento
ad conduc’ ~ia filii regis in Norm’, vij s.
in ‥ conducendo thesauro, et hugiis cum ~ibus, et rotul’ et taleis de thesauro vij itineribus, lxiij s. et v d.
recepimus a ‥ Norwic’ episcopo ‥ ~ia nostra, sc. magnam coronam nostram, gladium ‥, tunicam ‥
recipimus ‥ per manus ejusdem Th. ‥ viij cofras cum jocalibus nostris, et quoddam ~e de panno serico albo cum corona et sceptro et virga de argento deauratis ‥, quodquidem ~e constat sex libris et quindecim denariis
per serjanciam inveniendi carbonem ad fabricand’ coronam domini regis et suum ~e(
tradidit ‥ rex ‥ portiunculas ~is S. Edwardi diversis ‥ baronibus, ut puta crucem, sceptrum, virgam, calcaria, et gladios, sed coronam ‥ tradidit Petro ad portandum
per serjantiam inveniendi carbonem ad fabricandum coronam domini regis et suum ~e
Philippo regi Francorum mortuo, successit Lodovicus filius ejus, qui strenuus armis ~ia sua plurimum ampliavit
salvo nobis ~i nostro, sc. in electione abbatis, et in redditibus ecclesiasticis vacantibus, et excaetis conferendis
de comitatu Sumersete, quem ei dedimus cum omnibus pertinenciis ‥, salvo ~i nostro nobis
cum ‥ regalitatibus, libertatibus, ~ibus ‥
~ia ‥ regis fundantur in suis legibus, ideo contempnere legem cujuscunque regis foret contempnere ejus regalitatem
cum ‥ curiis, letis, visibus franci plegii ‥ ac omnibus aliis ~ibus ‥ dicto capitali mesuagio ‥ spectantibus
prior ‥ tenet ‥ in pura elemosina de G. de D., et G. de domino rege in capite, nullum inde faciens ~e
G. de L. tenet ‥ unum mesuag’ et iij virgat’ terre ‥ pro homagio suo, secta cur’, et debet pro eodem ten’ de regal’ iiij s.
Th. de D. tenet ‥ iiij acras terre pro homagio suo redd’ iij d. per annum et regal’ qa n accidit pro omni servicio. ‥ redd’ per annum vij d. pro omni servicio salvo regal’ ad quantitatem tantam terre
papatum Romanum et ~ia Sancti Petri adjutor eis ero ad retinendum et ad defendendum
papatum Romane ecclesie et ~ia Sancti Petri adjutor eis ero ad defendendum et retinendum
papatum Romanum et ~ia S. Petri adjutor eis ero ad retinendum et defendendum(
ad retinendum et defendendum papatum Romanum et ~ia sancti Petri
nolimus quod per aliquod delictum, transgressionem, factum, ~e [], seu occasionem aliquam inpediantur vel molestentur RL II 383: transgressionem factam regule
cum ‥ regalitatibus, ~ibus, libertatibus ‥
~ia ergo pro more illius temporis principi fatiens, septimo kalendas Octobris Cantuarie assedit
archiepiscopus ‥ per anulum ‥ electum [sc. episcopum Rofensem ] instituit ~ium possessorem
propter ~ia ‥ ecclesiis data, ad fas omne nefasque pontifices a regibus provocantur
pro debitis que Ebor’ archiepiscopus nobis debet, ‥ cepimus in manum nostram baroniam et ~ia que archiepiscopus ‥ de nobis tenet
baronia sua [sc. episcopi ] tota, quam ~ia regales appellant
dicit [prior ] quod hujus modi curia non est libertas nec ~e, per quod dicit quod ipse non debet domino regi inde ad hoc breve respondere
concedimus liberam facultatem emendi et res proprias vendendi ‥ ubique per ~em nostram
xxxvj li. xix s. viij d. regal’, que valent xxxvj flor’ xix reg’ prob’, [? qui ] regal’ val’ ix gra’
1 rēgālis, (10) e (rex), ¶ 1 royal, de roi : regale genus civitatis Cic. Rep. 2, 41 ; regalis res publica Cic. Rep. 3, 47, gouvernement royal (monarchique), monarchie ; regale nomen Cic. Rep. 2, 52, le nom de roi ; ut sapere, sic divinare regale ducebant Cic. Div. 1, 89, comme la science, la divination était, selon eux, lʼapanage des rois ; regum rex regalior Pl. Capt. 825, [je suis] un roi des rois encore plus royal = plus roi que le roi des rois ; regalia fulmina Cæcin. d. Sen. Nat. 2, 49, 2, foudres qui présagent une royauté ¶ 2 royal, digne dʼun roi : Cic. Fin. 2, 69 ; regale donum Cic. Verr. 2, 4, 68, présent royal || -issimus J. Val. Alex. 2, 30.
- 1. koninklijk, van een koning of koningin, eigen aan een koning of koningin [potestas; res publica; nomen; imperium; sceptrum; genus civitatis monarchie; carmen en scriptum de daden v.d. koning verheerlijkend; purpura];
- 2. (metaf.) vorstelijk, een koning of koningin waardig [ornatus; sententia; animus]; / adv. rēgāliter (a) koninklijk, op koninklijke wijze; (b) heerszuchtig, eigenmachtig, tiranniek.
Regalia 2.
rēgālis ē, adj.
- rex, of a king, kingly, royal, regal: civitatis genus, ruled by kings: nomen (i. e. regio), title: sceptrum, O.: nomisma, H.: virtus et sapientia: ut sapere, sic divinare regale ducebant: virgo, a king's daughter, O.: comae, i. e. Lavinia, V.: carmen, treating of kings, O.: situs pyramidum, founded by kings, H.—Usual with kings, worthy of a king, royal, regal, splendid: sententia: luxus, V.: divitiae, H.: animus, L.
-
…, caelo manifesta sereno lactea nomen habet, candore notabilis ipso. Hac iter est superis ad magni tecta Tonantis regalemque domum. Dextra laevaque deorum atria nobilium valvis celebrantur apertis plebs habitat diversa locis hac parte potentes caelicolae clarique suos…
Ovid, Metamorphoses
-
…avaritiam, adde imperii, adde gloriae cupiditatem, adde libidines ; et illud vides, si in animis hominum regale imperium sit, unius fore dominatum, consilii scilicet ea est enim animi pars optima, consilio autem dominante nullum…
M. Tullius Cicero, De Republica
-
…multorum opes adliciant ad misericordiam, maximeque eorum qui aut reges sunt aut vivunt in regno, ut eis nomen regale magnum et sanctum esse videatur. itaque tantum victus efficere potuit quantum incolumis numquam est ausus optare. nam cum…
Cicero, pro Lege Manilia
-
…qualiscumque is foret, qui modo esset Herculis stirpe generatus ; nostri illi etiam tum agrestes viderunt virtutem et sapientiam regalem, non progeniem quaeri oportere. Quibus cum esse praestantem Numam Pompilium fama ferret, praetermissis suis civibus regem alienigenam…
M. Tullius Cicero, De Republica
-
…utrique horum secunda fortuna regnum est largita, adversa mortem. idem iterum Sulla superavit ; tum sine dubio habuit regalem potestatem, quamquam rem publicam reciperarat. inest hoc tempore haud obscurum odium, atque id insitum penitus et inustum…
Cicero, de Haruspicum Responso
-
…Romani salutis causa suscepero multo graviorem atque acriorem futurum. nunc te, Iuppiter optime maxime, cuius iste donum regale, dignum tuo pulcherrimo templo, dignum Capitolio atque ista arce omnium nationum, dignum regio munere, tibi factum…
Cicero, in Verrem
-
…expulerit civitatemque perpetuo dominatu liberatam magistratibus annuis legibus iudiciisque devinxerit ; qui conlegae suo imperium abrogaverit, ut e civitate regalis nominis memoriam tolleret quod certe effici non potuisset, nisi esset oratione persuasum. videmus item paucis annis post reges…
M. Tullius Cicero, Brutus
-
…depingere solebat. iubebat eos, qui audiebant, secum ipsos cogitare pictam in tabula Voluptatem pulcherrimo vestitu et ornatu regali in solio sedentem, praesto esse Virtutes ut ancillulas, quae nihil aliud agerent, nullum suum officium ducerent ,…
M. Tullius Cicero, de Finibus Bonorum et Malorum
-
…erit aequatum et temperatum ex tribus optimis rerum publicarum modis. Placet enim esse quiddam in re publica praestans et regale, esse aliud auctoritati principum inpartitum ac tributum, esse quasdam res servatas iudicio voluntatique multitudinis. Haec constitutio primum…
M. Tullius Cicero, De Republica
-
…praedixisse commemorat omnino apud veteres, qui rerum potiebantur, iidem auguria tenebant ; ut enim sapere, sic divinare regale ducebant. ut testis est nostra civitas, in qua et reges augures et postea privati eodem sacerdotio praediti rem…
M. Tullius Cicero, De Divinatione