δίκαιος

δίκαιος, δίκαιος, δικαίᾱ, δίκαιον, just

Could not find δικαίω in Logeion dictionaries.

δικαίω Adjective: masculine nominative dual, Adjective: masculine vocative dual, Adjective: masculine accusative dual, Adjective: feminine nominative dual, Adjective: feminine vocative dual, Adjective: feminine accusative dual, Adjective: neuter nominative dual, Adjective: neuter vocative dual, Adjective: neuter accusative dual, Adjective: masculine genitive singular, Adjective: feminine genitive singular, Adjective: neuter genitive singular of δίκαιος

δικαίω Verb: present active imperative 2nd singular, Verb: imperfect active indicative 3rd singular of δικαιόω

See δικαίω in Morpho

δίκαιος [ῐ], α, ον, also ος, ον E. Heracl. 901 (lyr.), IT 1202, D.S. 5.72: (δίκη):

A in Hom. and all writers, of persons, observant of custom or rule, Od. 3.52; esp. of social rule, well-ordered, civilized, ὑβρισταί τε καὶ ἄγριοι οὐδὲ δ. 9.175, cf. 8.575; [Γαλακτοφάγοι] δικαιότατοι Il. 13.6; [Χείρων] δικαιότατος Κενταύρων 11.832, cf. Thgn. 314, 794; δ. πολίτης a good citizen, D. 3.21, etc.: metaph. of the sea, Sol. 12.2 (Sup.); δικαίη ζόη a civilized way of living, Hdt. 2.177. Adv. δικαίως, μνᾶσθαι woo in due form, decently, Od. 14.90; ὑπὸ ζυγῷ λόφον δ. εἶχον loyally, S. Ant. 292.
- - 2 observant of duty to gods and men, righteous, Od. 13.209, etc.; δ. πρὸς πᾶσαν ὁμιλίην Hp. Medic. 2; ἰθὺς καὶ δ. Hdt. 1.96; opp. δυσσεβής, A. Th. 598, cf. 610; δ. καὶ ὅσιος Pl. Grg. 507b; δικαίων ἀδίκους φρένας παρασπᾷς S. Ant. 791 (lyr.); also of actions, etc., righteous, ἐπὶ ῥηθέντι δικαίῳ a thing rightly said, Od. 18.414, etc.
  - 3 ὁ δίκαιος, euphem. of a sacred snake, GDI 5056 (Crete).
B later:
- I equal, even, well-balanced, ἅρμα δίκαιον even-going chariot, X. Cyr. 2.2.26: so metaph., νωμᾷ δικαίῳ πηδαλίῳ στρατόν Pi. P. 1.86; δικαιόταται ἀντιρροπαί Hp. Art. 7; δικαιότατα μοχλεύειν ibid.: hence, fair, impartial, βάσανος Antipho 1.8; συγγραφεύς Luc. Hist.Conscr. 39.
- - - b legally exact, precise, τῷ δικαιοτάτῳ τῶν λόγων to speak quite exactly, Hdt. 7.108, cf. Th. 3.44; of Numbers, αἱ ἑκατὸν ὀργυιαὶ δίκαιαι Hdt. 2.149. Adv. -αίως, πάντα δ. ὑμῖν τετήρηται D. 21.3; δ. ἐξετάζειν ib. 154.
  - 2 lawful, just, esp. τὸ δ. right, opp. τὸ ἄδικον, Hdt. 1.96, A. Pr. 189 (lyr.), etc.; τὸ δ. τὸ νόμιμον καὶ τὸ ἴσον Arist. EN 1129a34; δ. διορθωτικόν, διανεμητικόν, ib. 1131b25, 27; τὸ πολιτικὸν δ. ib. 1134b18; ἔστι ἐπιεικὲς τὸ παρὰ τὸν γεγραμμένον νόμον δ. Id. Rh. 1374a27, cf. EN 1137b12; καὶ δίκαια κἄδικα Ar. Nu. 99; τὰ ἴσα καὶ τὰ δ. D. 21.67; τοὐμὸν δ. my own right, E. IA 810; ἐλθεῖν ἐπὶ τοῦτο τὸ δ. bring the case to this issue, Antipho 6.24; οὐδὲν τῶν δ. ποιεῖν τινί not to do what is just and right by a man, X. HG 5.3.10; τὰ δ. ἔχειν, λαμβάνειν, receive oneʼs due, Id. An. 7.7.14, 17; τὰ δ. πράττεσθαι πόλιν give a city its deserts, A. Ag. 812; ἐκ τοῦ δικαίου, = δικαίως, Ar. Av. 1435, cf. Th. 2.89; so ἀπὸ τοῦ δικαίου, τῶν δικαίων, Inscr.Prien. 50.8 (ii B. C.), 123.8 (i B. C.); μετὰ τοῦ δ. Lys. 2.12, D. 21.177; τὸ δίκαιον lawful claim, ἃ ἔχομεν δίκαια πρός . . Th. 3.54, cf. D. 21.179, Plu. Luc. 3, etc.; τὰ πρὸς ἀλλήλους δ. mutual obligations or contracts, Plb. 3.21.10; ἐπὶ συγκειμένοις τισὶ δικαίοις on certain agreed terms, D.H. 3.51. Adv. -αίως rightly, justly, Hdt. 6.137; μεῖζον ἢ δ. A. Ag. 376 (lyr.); καὶ δ. καὶ ἀδίκως And. 1.135.
- II of persons and things, meet and right, fitting, δ. τοῦδε τοῦ φόνου ῥαφεύς A. Ag. 1604; κόσμος οὐ φέρειν δ. Id. Eu. 55; ἵππον δ. ποιεῖσθαί τινι make a horse fit for anotherʼs use, X. Mem. 4.4.5, cf. Cyn. 7.4 (ἵππος δ. τὴν σιαγόνα having a good mouth, Poll. 1.196).
- - - b normal, σχήματα Hp. Art. 69; φύσις Id. Fract. 1 (Sup.).
  - 2 real, genuine, γόνος S. Fr. [1119]; ποιῶν τὰ ἐν τῇ τέχνῃ δ. Supp.Epigr. 2.184.7 (Tanagra, ii B. C.). Adv., εἴπερ δικαίως ἐστʼ ἐμός really and truly mine, S. Aj. 547, cf. Pl. Cra. 418e.
  - 3 ὁ δ. λόγος the plea of equity, Th. 1.76. Adv. -αίως with reason, Id. 6.34, cf. S. OT 675: Comp. -ότερον Ar. V. 1149, etc.; also -οτέρως Isoc. 15.170: Sup. -ότατα Ar. Av. 1222; Aeol. δικαίτατα IG 12(2).526c17 (Eresus).
- III ψυχὴ ἐς τὸ δ. ἔβη ‘the land of the leal’, IG 7.2543.3 (Thebes).
C in Prose, δίκαιός εἰμι, c. inf., δίκαιοί ἐστε ἰέναι you are bound to come, Hdt. 9.60, cf. 8.137; δ. εἰμεν ἔχειν Id. 9.27; δ. εἰμι κολάζειν I have a right to punish, Ar. Nu. 1434, cf. S. Ant. 400; δ. ἐστι περιπεσεῖν κακοῖς Antipho 3.3.7; δ. εἰσι ἀπιστότατοι εἶναι they have most reason to distrust, Th. 4.17; δ. βλάπτεσθαι Lys. 20.12; δ. ἐστιν ἀπολωλέναι dignus est qui pereat, [he deserves ..] D. 6.37; ὁ σπουδαῖος ἄρχειν δ. has a right to . ., Arist. Pol. 1287b12; with a non-personal subject, ἔλεος δ. ἀντιδίδοσθαι Th. 3.40: less freq. in Comp. and Sup., δικαιότεροι χαρίσασθαι Lys. 20.34; δικαιότατος εἶ ἀπαγγέλλειν Pl. Smp. 172b; but δίκαιόν ἐστι is also found, Hdt. 1.39, A. Pr. 611, etc.: pl., δίκαια γὰρ τόνδʼ εὐτυχεῖν S. Aj. 1126, cf. Tr. 495, 1116; δικαίως ἄν, c. opt., Pl. Phdr. 276a. [δικαίων with penult. short in Orph. Fr. 247.2; cf. οὐ δίκαον· οὐ δίκαιον, Hsch.]

I ref. pers.

1 que sigue las normas generales de la sociedad humana, civilizado frec. en op. al concepto de ὕβρις: Χείρων ... δικαιότατος Κενταύρων Il.11.832, Ἱππημολγῶν γλακτοφάγων Ἀβίων τε δικαιοτάτων ἀνθρώπων Il.13.6, ὑβρισταί τε καὶ ἄγριοι οὐδὲ δίκαιοι Od.6.120, 9.175, 13.201, cf. 8.575, χαῖρε δ' Ἀθηναίη πεπνυμένῳ ἀνδρὶ δικαίῳ Od.3.52, οὔ τι νοήμονες οὐδὲ δίκαιοι Od.3.133, cf. 13.209, γένος ... δ. καὶ ἄρειον Hes.Op.158, οὐδέ τις εὐόρκου χάρις ἔσσεται οὐδὲ δικαίου οὐδ' ἀγαθοῦ Hes.Op.190, ἐν μὲν μαινομένοις μάλα μαίνομαι, ἐν δὲ δικαίοις ... εἰμὶ δικαιότατος Thgn.314, cf. 794

• fig. del mar en calma, Sol.9.2.

2 justo c. connotaciones religiosas δικαίων τε πτόλις ἀνδρῶν h.Ven.20, op. δυσσεβής: φεῦ τοῦ ξυναλλάσσοντος ὄρνιθος βροτοῖς δίκαιον ἄνδρα τοῖς δυσσεβεστέροις ¡ay del ave que unió al justo con los impíos! A.Th.598, op. ἀνόσιος A.Th.610, δίκαιον καὶ ὅσιον Pl.Grg.507b, cf. E.Hec.1235, δικαίων ἀδίκους φρένας παρασπᾷς arrastras las mentes de los justos a la injusticia S.Ant.791, οὐδὲ ... ἄνδρες ... θεουδέες οὐδὲ δίκαιοι A.R.2.1180, βδέλυγμα δικαίοις ἀνὴρ ἄδικος LXX Pr.29.27, θεός Ph.1.684, ἀνὴρ δ. καὶ ἅγιος Eu.Marc.6.20, de los santos crist., Iust.Phil.Dial.19.5, Origenes Cels.8.20.

3 justo, recto, honrado ἐγὼ μήτ' αὐτὸς ἐν ἀνθρώποισι δ. εἴην Hes.Op.270, ἰθύς τε καὶ δ. ἦν Hdt.1.96, δ. πρὸς πᾶσαν ὁμιλίην Hp.Medic.1, ὁ χρημάτων παντελῶς ἥσσων οὐκ ἄν ποτε εἴη δ. Democr.B 50, cf. Cleanth.Stoic.1.127, πολίτης D.3.21, δικαστής Lys.14.4, δ. περὶ τοὺς αὑτοῦ παῖδας Lys.32.5, cf. Men.Mon.490, ἐν δὲ δικαίοις οὐ συνεδριάζει LXX Pr.3.32, cf. Eu.Matt.1.19, Vett.Val.10.14, φύσει ... δικαίους ὁ θεὸς ἡμᾶς ἐδημιούργησεν Clem.Al.Strom.1.6.34

• de un hist. imparcial Luc.Hist.Cons.39

• inocente ἀλλὰ δίκαιοι καταγελῶνται LXX Ib.9.23, χεῖρες ἐκχέουσαι αἷμα δικαίου LXX Pr.6.17, μηδὲν σοὶ καὶ τῷ δικαίῳ ἐκείνῳ Eu.Matt.27.19, cf. Eu.Luc.23.47

• fig. de un animal que no come carne δικαιότατον γένος ἅλμης Opp.H.1.111, cf. 2.643

• subst. οἱ ΔίκαιοιLos Justos tít. de una obra de Frínico tb. llamada Πέρσαι y Σύνθωκοι Sud.s.u. Φρύνιχος.

4 genuino, auténtico, verdadero κἀγὼ δ. τοῦδε τοῦ φόνου ῥαφεύς A.A.1604, γόνος S.Fr.1119.

5 Ὅσιος καὶ Δ. Santo y Justo n. de un dios, gener. considerado único, originario de la región noroccidental de Frigia, Ὅσιος καὶ Δ. MAMA 5.184 (Frigia II d.C.), TAM 5.246 (III d.C.), SEG 41.1333 (Panfilia II/III d.C.), 41.1101 (Prusa II d.C.), frec. escrito con diversas variantes Ὅσιος Δ. SEG 34.1294 (Dorileo I a./d.C.?), RECAM 242.13 (I a.C.), Θεῖον Ὅσιον καὶ Δίκαιον SEG 28.929 (Lidia, imper.), TAM 5.337 (II d.C.), Μέγα τὸ Ὅσεον, μέγα τὸ Δίκαιον SEG 41.721 (Tasos II d.C.), Μέγας Θεὸς Ὅσιος καὶ Δ. SEG 32.1215 (Lidia II d.C.), Θεὸς Δ. SEG 41.614 (Gorgipia II d.C.), desdoblado en dos Θεοῖς Ὁσίῳ καὶ Δικαίῳ IGBulg.2.680 (Nicópolis del Histro II d.C.), cf. SEG 41.586 (Anquíalo), TAM 5.586, asociado a un correlato fem. Ὁσία καὶ Δικαία TAM 5.247 (III d.C.), calificado de ‘ángel’ Ἄνγελος Ὅσιος Δ. TAM 5.185 (II/III d.C.), φιλαγγέλων συμβίωσις Ὁσίῳ Δικέῳ εὐχήν SEG 31.1130 (Frigia III d.C.).

II de abstr. ref. a la actividad humana

1 civilizado, ajustado a la norma, apropiado, digno ἐπὶ ῥηθέντι δικαίῳ Od.18.414, δίκαια καὶ ἤπια δήνεα οἶδεν Hes.Th.236, ζόη Hdt.2.177, ἔρως Democr.B 73.

2 justo c. connotaciones religiosas ὅρκοι Thgn.1139, κόσμος οὔτε πρὸς θεῶν ἀγάλματα φέρειν δ. A.Eu.56, ηὑσέβεια E.IT 1202, ὁδός E.Heracl.901, δόξαι D.S.l.c.

3 justo gener., recto φρένες B.11.123, λόγοι B.15.47, ἀληθείη ... πάντων χρῆμα δικαιότατον Mimn.8.2, ἔρδειν πάντα δίκαια Tyrt.3.9, φθόνος Hippias B 16, λόγος Th.1.76, 3.44, δίκη Lys.1.29, βάσανος Antipho 1.8, βίος Ph.1.365, γνώμη Ph.2.597, αἰτία PStras.22.3 (III d.C.)

• compar. neutr. como adv. con más justicia ἐριώλην ... ἐχρῆν αὐτὴν καλεῖν δικαιότερον ἢ καυνάκην Ar.V.1149

• sup. neutr. como adv. con toda justicia, con muchísima razón δικαιότατ' ἂν ληφθεῖσα Ar.Au.1222, ὠς ἄριστα κ[αὶ δ]ικαίτατα IG l.c.

III de abstr., cosas y anim.

1 recto, correcto como sinón. de normal φύσις Hp.Fract.1, χείριξις Hp.Fract.7, βραχίονος κατάτασις Hp.Fract.8 σχήματα Hp.Art.69

• equilibrado πηδάλιον Pi.P.1.86, ἀντιρροπαί Hp.Art.7, ἅρμα X.Cyr.2.2.26.

2 preciso, exacto τῷ δικαιοτάτῳ τῶν λόγων Hdt.7.108, de medidas αἱ δ' ἑκατὸν ὀργυιαί Hdt.2.149, ἀληθὲς δὲ καὶ δ. μέτρον Ph.1.684, χοῦς δ. Graff.Dip.Ha 25, cf. 27

• adecuado ἵππον καὶ βοῦν ... δικαίους ποιήσασθαι X.Mem.4.4.5, (ἵππος) δ. τὴν σιαγόνα (un caballo) con una buena dentadura Poll.1.195.

3 justo, legal στατρ inscr. en un peso IGDS 108 (Siracusa V a.C.), μισθός POxy.3811.4 (III d.C.).

IV c. inf., constr. pers. e impers.

1 pers. ser justo que, tener derecho a, ser digno de, tener razón para οἱ δὲ τὸν μισθὸν ἔφασαν δίκαιοι εἶναι ἀπολαβόντες οὕτως ἐξιέναι y ellos dijeron que tenían derecho a irse después de recibir su salario Hdt.8.137, δίκαιοι ἐστε ... ἰέναι Hdt.9.60, οὐ δίκαιοί εἰμεν ἔχειν Hdt.9.27, δ. εἰμ' ἐγὼ κολάζειν tengo derecho a castigar Ar.Nu.1434, cf. S.Ant.400, Antipho 3.3.7, δίκαιοί εἰσι καὶ ἀπιστότατοι εἶναι Th.4.17, οὐ δ. ... βλάπτεσθαί ἐστιν no hay razón para que sea golpeado Lys.20.12, cf. D.6.37, ὁ σπουδαῖος ... ἄρχειν δ. Arist.Pol.1287^b13, cf. Lys.20.34, Pl.Smp.172b.

2 impers. δίκαιον, δίκαια (ἐστι) es justo, lógico, razonable οὐ γὰρ καλὸν ἀτέμβειν οὐδὲ δ. Od.20.294, 21.312, ὥσπερ δ. πρὸς φίλους οἴγειν στόμα A.Pr.611, δίκαια γὰρ τόνδ' εὐτυχεῖν κτείναντά με; S.Ai.1126, cf. Tr.495, 1116, Hdt.1.39, Thgn.743, Xenoph.B 2.13, Democr.B 173, Gorg.B 11.7, Critias Fr.Trag.1.3.

B subst.

I τὸ δ., τὰ δίκαια

1 lo justo, la justicia c. connotaciones religiosas παρ' ἑαυτῷ τὸ δ. ἔχων (Ζεύς) A.Pr.186, ἐν τῷ δικαίῳ δ' ἐλπίδες σωτηρίας E.Hel.1031, c. connotaciones democráticas τολμᾷ τε λέγειν τὰ δίκαια ref. la parresía, Ar.Eq.510, περὶ τοῦ δικαίου μαχόμενοι καὶ ὑπὲρ τῆς δημοκρατίας στασιάσαντες Lys.2.61

• concr. el lugar de los justos ψυχὴ δ' ἐς τὸ δ. ἔβη IG 7.2543.3 (Tebas III/IV d.C.).

2 lo justo gener., la justicia τὰ δίκαια δύνασθαι πρήσσειν Xenoph.B 1.15, τῷ δικαίῳ τὸ ἄδικον πολέμιόν ἐστι Hdt.1.96, φύσει τε τὸ δ. εἶναι καὶ μὴ θέσει Chrysipp.Stoic.3.76, τὸ ... διανεμητικὸν δ. la justicia distributiva Arist.EN 1131^b28, τὸ δὲ πολιτικὸν δ. la justicia política Arist.EN 1134^b18, ἐκ τοῦ δικαίου de acuerdo con la justicia, de una manera justa Ar.Au.1435, Th.2.89, ἀπὸ τοῦ δικαίου IEryth.111.8 (II a.C.), μετὰ τοῦ δικαίου del lado de la justicia Lys.2.12, D.21.177

• plu. τὰ δίκαια mismo sent. λέγοντα νικᾶν καὶ δίκαια κἄδικα hacer triunfar por la palabra lo justo y lo injusto Ar.Nu.99, τῶν ἴσων καὶ τῶν δικαίων ... μετεῖναι D.21.67, οὐδὲν τῶν δικαίων ἐποίουν X.HG 5.3.10

• identificado c. lo legal τὸ μὲν δ. ἄρα τὸ νόμιμον Arist.EN 1129^a34, cf. Ph.2.343

• equivalente a legislación, ley βασιλικὴ γῆ ἰδιωτικῷ δικαίῳ ἐπικρατουμένη PGiss.60.2.25 (II a.C.), cf. POxy.94.21 (I d.C.)

• τὰ δίκαια razones de justicia, justificaciones παρεχόμενοι ... ἃ ἔχομεν δίκαια πρός τε τὰ Θηβαίων διάφορα presentando las razones que tenemos en lo que toca a nuestra enemistad con los tebanos Th.3.54.

3 lo merecido, lo que se debe δικαίων θ' ὧν ἐπραξάμην πόλιν Πριάμου y del merecido castigo que infligí a la ciudad de Príamo A.A.812, οὐδὲν ἔτι ἡμῖν τῶν δικαίων ἐποίουν Lys.17.3, τὰ δίκαια ἔχειν obtener lo que se le debe a uno, obtener satisfacción X.An.7.7.14, τὰ δίκαια λαμβάνειν X.An.7.7.17, τὰ ... δίκαια ... πρὸς ἀλλήλους obligaciones mutuas Plb.3.21.10, ποιῶν τὰ ἐν τῇ τέχνῃ δί[και]α SEG 2.184.7 (Tanagra II a.C.), ἐπὶ συγκειμένοις τισὶ δικαίοις en ciertas condiciones convenidas D.H.3.51, τὰ πρὸς Σύλλαν δίκαια πρεσβεύων dando preferencia a sus obligaciones para con Sila Plu.Luc.3, τὰ δίκαια reclamaciones, PMich.616.13 (II d.C.)

• el derecho αἰ ζὲ μπιθεῖαν τὰ ζίκαια ὂρ μέγιστον τέλος ἔχοι καὶ τοὶ βασιλᾶες si el magistrado principal y los reyes no le concediesen sus derechos, Schwyzer l.c., τοὐμὸν ... δ. mi propio derecho E.IA 810, τῶν δικαίων τεύξεσθαι obtener los derechos Lys.3.2, κατὰ ποῖον δ. con qué derecho, BGU 1047.2.7 (II d.C.), τὰ δίκαια τῆς πατρίδος CRIA 7.6 (I a.C.), cf. TAM 3(1).104.8 (Termeso III d.C.), δίκαιόν μου τῆς δεσποτείας PTeb.335.6 (III d.C.), τὰ ὑπόντα μοι τῆς εὐπαιδείας δίκαια POxy.1264.18 (III d.C.), τὰ πατρωνικὰ δίκαια equiv. al lat. patronatus ius, PSI 1040.17 (III d.C.), τέκνων δ. equiv. al lat. ius liberorum, POxy.1467.5 (III d.C.), PCol.179.4 (IV d.C.), TAM 3(1).383, 482 (Termeso, imper.), cf. PStras.150.2 (III d.C.), Mitteis Chr.96.17 (IV d.C.).

II τὸ δ. concr.

1 título, documento de legitimidad εἴ τινα δίκαια ἔχεις, τῷ στρατηγῷ παραθοῦ PWürzb.9.73 (II d.C.), cf. PMich.179.15 (I d.C.), POxy.2852.14 (II d.C.), PTeb.335.16 (III d.C.).

2 junta administrativa τοῦ ἁγίου ξενοδοχίου PSI 284.2 (VI d.C.), τῆς ἁγίας διακονίας PFlor.285.4 (VI d.C.).

3 propiedad, bienes μισθώσασθ(αι) ... οἶκον ... μετὰ τῶν αὐτοῦ τόπων καὶ παντὸς τοῦ δικαίου PSI 75.13, cf. PGiss.56.9, BGU 303.13, POxy.1910.25 (todos VI d.C.), tb. en plu. ἀμπελικὸν χωρίον ... σὺν λάκκῳ ... καὶ δικαίοις πᾶσι PHamb.23.20 (VI d.C.), ὅροι διορίζοντες τὰ δίκαια Χασίου ... καὶ Καλάθου IApameia 112.1 (biz.), cf. IGCh.27 (Cízico V/VI d.C.).

III subst., zool. ὁ δ.

1 euf. de una serpiente sagrada ἐπεσκεύωσαν ... τῷ δικαίῳ τὰς χειάς ICr.1.14.2.5 (II a.C.).

2 orn., n. de un pájaro de la India llamado tb. por los indios δίκαιρος, Ael.NA 4.41.

C adv. -ως

1 de acuerdo con la norma, en forma civilizada μνᾶσθαι Od.14.90.

2 con justicia c. connotaciones religiosas πνεόντων μεῖζον ἢ δ. de los que tienen más orgullo de lo que es justo A.A.376.

3 con justicia gener., honestamente τόν τε δ. καὶ τὸν ἀκαίρως πόλιν οἰκουροῦντα πολιτῶν A.A.808, ἐκ τῆς Ἀττικῆς ... ἐξεβλήθησαν, εἴτε ὦν δὴ δ. εἴτε ἀδίκως Hdt.6.137, cf. S.Ant.292, Ai.547, Th.5.47, Ar.Pl.233, And.Myst.135, Lys.14.8, ὡς δ. αὐτὸν ἐξετάσω D.21.154.

4 con razón, merecidamente κατεγνωκότες ὅτι Th.6.34, λέγειν Pl.Phdr.276a, cf. S.OT 675, Isoc.15.170, Pl.Cra.418e, Lys.13.51.

5 con exactitud πάντα δ. ὑμῖν τετήρηται D.21.3, cf. Vett.Val.163.30, Plot.2.3.14.

δίκαιος, α ou ος, ον [ῐ]

A conforme aux convenances, au droit :

I en parl. de pers. observateur de la règle, particul. :

1 qui remplit ses devoirs envers les dieux et les hommes, honnête, juste, Od. 3, 52, etc. ; p. opp. à δυσσεβής, Eschl. Sept. 598 ||

2 humain, civilisé, Il. 11, 832 ; 13, 6 ; particul. qui pratique l’hospitalité, Od. 9, 175 ||

II en parl. d’actions, juste, honnête, convenable, Od. 18, 414, etc. ; subst. τὸ δίκαιον, Hés. O. 224 ; Hdt. 7, 137 ; Eschl. Sept. 1073 ; Soph. Ph. 1251 ; Dém. 211 extr. ; 1291, 11 ; τὰ δίκαια, Ar. Ach. 645, 655 ; Eq. 510, etc. le droit, la justice ; ἐκ τοῦ δ. selon la justice, Ar. Av. 1435 ; ou d’après une induction légitime, Thc. 2, 89 ; μετὰ τοῦ δ. Lys. 191, 33, selon la justice ; ξὺν τῷ δικαίῳ, Soph. Ph. 1251, ayant la justice avec moi, de mon côté ; τὰ δ. πράττεσθαί τινα, Eschl. Ag. 812, infliger à qqn le traitement mérité, un juste châtiment ; τὰ δ. les droits et les devoirs de chacun : τὰ πρὸς ἀλλήλους δίκαια, Pol. 3, 21, 10, les obligations mutuelles ||

B p. ext.

I conforme à la règle :

1 en parl. de pers. : δ. πολίτης, Dém. 34, 15, citoyen régulier, véritable citoyen ; δ. συγγραφεύς, Luc. H. conscr. 39, véritable écrivain ||

2 en parl. d’animaux : ἵππον δ. ποιεῖσθαί τινι, Xén. Mem. 4, 4, 5, rendre un cheval propre au service de qqn ||

3 en parl. de choses : σχῆμα σώματος δ. Hpc. Art. 832, corps bien proportionné ; ἅρμα δ. Xén. Cyr. 2, 2, 26, char bien équilibré ; d’où parfait, excellent, Plut. M. 669d ||

4 en parl. de nombres : ἑκατὸν ὀργυιαὶ δ. Hdt. 2, 149, cent arpents juste ||

II δίκαιός εἰμι, avec l’inf. au sens de δίκαιόν ἐστιν ἐμέ, avec l’inf. il est juste que je..., d’où :

1 j’ai le droit de : δ. εἰμι κολάζειν, Ar. Nub. 1434, j’ai le droit de punir ; δ. εἰσιν ἀπιστότατοι εἶναι, Thc. 4, 17, ils ont le droit d’être très défiants ||

2 je suis digne de, je mérite de, en mauv. part : δ. ἐστιν ἀπολωλέναι, Dém. 74, 26, il mérite de périr ||

3 j’ai le devoir de : δ. ἐστε ἰέναι, Hdt. 9, 60, il est convenable que vous alliez, vous devez aller ; qqf. en ces divers sens δίκαιόν ἐστιν, avec la prop. inf. Hdt. 1, 39 ; Eschl. Pr. 11, ou δίκαια (s. e. ἐστιν) Soph. Aj. 1126, etc. ||

Cp. -ότερος, Il. 19, 181 ; Luc. Cal. 27.

Sup. -ότατος, Il. 11, 832 ; 13, 6 ; Hdt. 3, 148 ; Xén. Cyr. 8, 3, 15 ; Plat. Conv. 172b, etc. ||

➳ Fém. -ος, Eur. Her. 901, I.T. 1202 ; DS. 5, 72 ; [-αι-] bref dans une inscr. att. KE. 95, 4 (3e siècle av. J.-C.).

Étym. δίκη.

δίκαιος -α -ον [δίκη] rechtvaardig
1. van pers. goed, zich goed gedragend, fatsoenlijk: ὑβρισταί τε καὶ ἄγριοι οὐδὲ δίκαιοι zijn het onrechtplegers en woestelingen en niet fatsoenlijke lieden? Od. 6.120; δίκαιος πρὸς πᾶσαν ὁμιλίην in alle sociale contacten fatsoenlijk Hp. Med. 1; rechtvaardig, eerlijk: ἰθύς τε καὶ δίκαιος ἦν hij was strikt en rechtvaardig Hdt. 1.96.2; σὺ καὶ δικαίων ἀδίκους φρένας παρασπᾷς gij misleidt zelfs de geest van rechtvaardigen tot onrecht Soph. Ant. 791 (lyr.); δικαίου πολίτου κρίνω τὴν ... σωτηρίαν ... αἱρεῖσθαι ik acht het de taak van een goed burger het welzijn (van de staat) te verkiezen Dem. 3.21.
2. van handelingen rechtmatig, behoorlijk: ἐπὶ ῥηθέντι δικαίῳ in geval van een rechtmatig verweer Od. 18.414; δικαίη ζόη een behoorlijk levensonderhoud Hdt. 2.177.2.
3. van zaken recht, juist, passend, geschikt: αὕτη γὰρ ἡ δικαιοτάτη φύσις want dat is de meest geschikte manier (de meest natuurlijke richting) Hp. Fract. 1; τῷ δικαιοτάτῳ τῶν λόγων strikt genomen Hdt. 7.108.2; αἱ δ’ ἑκατὸν ὀργυιαὶ δίκαιαί εἰσι στάδιον ἑξάπλεθρον die honderd vadem zijn precies een stadion van zes plethra Hdt. 2.149.3; ἵππον καὶ βοῦν ... δικαίους ποιήσασθαι een paard of een stier laten africhten Xen. Mem. 4.4.5; οὔτε ... ἅρμα ... γένοιτ’ ἄν ... δίκαιον een wagen zal zeker niet goed functioneren Xen. Cyr. 2.2.26.
4. constr. het is rechtvaardig of juist dat, pers.: δίκαιοι ἐστὲ ... ἀμυνέοντες ἰέναι het is uw plicht te hulp te komen Hdt. 9.60.2; οὐ δίκαιος διὰ τοῦτο βλάπτεσθαί ἐστιν ὁ πατήρ mijn vader verdient het niet daarom benadeeld te worden Lys. 20.12; onpers.: ἐμέ τοι δίκαιόν ἐστι φράζειν het is goed dat ik u dat uiteenzet Hdt. 1.39.1; δίκαια γὰρ τὸνδ’ εὐτυχεῖν κτείναντά με; is het dan juist dat deze man die mijn moordenaar is er wel bij vaart? Soph. Ai. 1126.
5. subst. τὸ δίκαιον, τὰ δίκαια
a. rechtvaardigheid: παρ’ ἑαυτῷ τὸ δίκαιον ἔχων wat rechtvaardig is houdt hij voor zichzelf Aeschl. PV 186; τὰ δίκαια δύνασθαι πρήσσειν in staat zijn rechtvaardig te handelen Xenoph. B 1.15; ἐν τῷ δικαίῳ δ’ ἐλπίδες σωτηρίας in oprechtheid ligt de hoop op redding Eur. Hel. 1031.
b. het verschuldigde, straf: μεταίτιοι δικαίων θ’ ὧν ἐπραξάμην πόλιν verantwoordelijk voor de straf die ik de stad heb opgelegd Aeschl. Ag. 812; ὅταν τὰ δίκαια ἔχωσιν οἱ στρατιῶται wanneer de soldaten hebben wat hun toekomt Xen. An. 7.7.14; τὰ πρὸς Σύλλαν δίκαια zijn verplichtingen jegens Sulla Plut. Luc. 3.8.
6. adv. δικαίως
a. op rechtvaardige wijze, terecht: δικαίως μνᾶσθαι op fatsoenlijke wijze avances maken Od. 14.90; δικαίως κἀδίκως hoe dan ook: rechtvaardig of niet rechtvaardig And. 1.135; εἴδωλον ἄν τι λέγοιτο δικαίως het zou terecht een afbeelding genoemd kunnen worden Plat. Phaedr. 276a.
b. op betrouwbare wijze: τόν τε δικαίως καὶ τὸν ἀκαίρως πόλιν οἰκουροῦντα wie betrouwbaar en wie onrechtvaardig over de stad waakt Aeschl. Ag. 808; πάντα δικαίως ὑμῖν τετήρηται over al uw belangen heb ik trouw gewaakt Dem. 21.3.
c. werkelijk, rechtmatig: εἴπερ δικαίως ἔστ’ ἐμός als hij werkelijk mijn zoon is (d.w.z. geen bastaard) Soph. Ai. 547.
7. uitdr. met prep.: παρὰ τὸ δίκαιον tegen het recht in; κατὰ τὸ δίκαιον overeenkomstig het recht; πρὸς οὐδὲν δίκαιον zonder enige rechtsgrond; ξὺν τῷ δικαίῳ met het recht aan mijn zijde Soph. Ph. 1251; μετὰ τοῦ δικαίου met het recht aan hun zijde Lys. 2.12; ἐκ τοῦ δικαίου op grond van een eerlijk leven Aristoph. Av. 1435.

δίκαιος, (δίκη), zuweilen 2 End.; Eur. Heracl. 902 ; I.T. 1202 ; vgl. Aesch. Spt. 626 ; u. bei Sp., wie DS. 5.72 u. Alciphr. 3.23 ; – der nach Sitten, Brauch handelt (vgl. δίκη), z.B. οὐκ ἐθέλουσι δικαίως μνᾶσθαι Od. 14.90. Gew. = gerecht, der seine Pflichten gegen Götter u. Menschen erfüllt, von Hom. an überall ; im Ggstz von δυσσεβής, Aesch. Spt. 580, wo es 592 neben σώφρων, ἀγαθός, εὐσεβής steht ; Χείρων ist δικαιότατος Κενταύρων, Il. 11.832, von Epaphroditos in den Scholl. φιλοξενώτατος erklärt ; denn die Pflichten gegen Fremde sind bes. im δίκαιος einbegriffen, machen den Menschen zum wohlgesitteten ; vgl. Od. 6.120 τέων αὖτε βροτῶν ἐς γαῖαν ἱκάνω ; ἦ ῥʼ οἵ γʼ ὑβρισταί τε καὶ ἄγριοι οὐδὲ δίκαιοι, ἦε φιλόξεινοι, καί σφιν νόος ἐστὶ θεουδής. Uebrigens ist zu Il. 11.832 in den Scholl. noch bemerkt τὸ ὑπερθετικὸν κεῖται ἀντὶ τοῦ ἀπολύτου· ἔστι δὲ ὁ μόνος ἐν Κενταύροις δίκαιος. ὅμοιον δὲ τούτῳ τὸ »μελάντερον ἠΰτε πίσσα (Il. 4.277)« ; also etwa »der (sehr) gerechte unter den Centauren«. Il. 13.6 Ἀβίων τε, δικαιοτάτων ἀνθρώπων, vgl. Scholl. Bei Plat. Gorg. 507b wird δίκαιος auf das Verhalten gegen die Menschen, ὅσιος auf das gegen die Götter bezogen ; περὶ τὴν πόλιν, Ar. Plut. 588. – Nach Arist. Eth. Nic. 5.2.8 διώρισται τὸ δίκαιον τό τε νόμιμον καὶ τὸ ἶσον. Insbesondere ist δίκαιος:
a) gleichmäßig ; ἅρμα οὐ δίκαιον ἀδίκων ἵππων συνεζευγμένων Xen. Cyr. 2.2.26, was B.A. 344 εὐπειθές erkl. wird, ein gleichmäß gehender Wagen od. übh. ein tüchtiger ; u. so von Sachen : tüchtig, brauchbar, was so ist, wie es sein soll ; βοῦς, ἵππος, Xen. Mem. 4.4.5 ; ἵππος δ. τὴν γνάθον, mit gleichweichen Kinnbacken, Poll. 1.196, im Ggstze von ἑτερόγναθος ; vom Acker, dem πονηρόν entgeggstzt, Xen. Cyr. 8.3.38 ; – αἱ ἑκατὸν ὀργυιαὶ δίκαιαί εἰσι στάδιον ἑξάπλεθρον Her. 2.149, gerade, vollkommen 100 Klafter. – Aber auch ἰητρός, Hippocr.; συγγραφεύς, Luc. hist.conscr. 39.
b) gesetzmäßig, recht ; πηδάλιον Pind. P. 1.86 ; λόγος Aesch. Suppl. 168 ; ψῆφος Eum. 675 ; γνώμη Soph. El. 551 ; μέμψις Ar. Plut. 10 ; λογισμός, richtig, Dem. 60.32 ; καὶ ὀρθὴ ὁδός 18.15 ; auch καὶ ὀρθὴ καὶ ἀδιάφθορος ψυχή 18.298 ; καὶ προσήκουσα ἀπολογία 19.202, u. öfter κρίσις, αἰτία u. ä., bes. bei den Rednern ; χάριν παρασχεῖν Soph. O.C. 1494, gebührenden, wie Dem. 38.25 ; δίκαια λέγειν, πράττειν, Soph. O.R. 280, O.C. 829 ; Plat. Gorg. 460b u. sonst ; – τὸ δίκαιον, das Recht, Aesch. Prom. 187 ; Ar. Ach. 645 ; τὸ δίκαιον οὕτω ἔφερε, das Recht brachte es so mit sich, Her. 7.137 ; μετὰ τοῦ νόμου καὶ τοῦ δικαίου Plat. Apol. 32c, u. oft bei den Rednern ; ein Rechtsgrund ; δίκαια, ἃ ἔχομεν Thuc. 3.54 ; ὑπάρχει μοι καὶ τοῦτο τὸ δίκαιον Dem. 12.21 ; vgl. 22.70 ; τὰ τούτου τοῦ ἀγῶνος δίκαια 25.1 ; τὰ τῶν προγόνων καλὰ καὶ δίκαια, Ehre u. Recht, 18.63 ; τὰ παρʼ ἐμοῦ δ. Aesch. 1.196 ; δίκαια λέγειν, Recht haben, Soph. O.R. 280 ; Thuc. 2.72 ; aber τὰ δίκαια πράξασθαί τινα, Einen zur gebührenden Strafe ziehen, Aesch. Ag. 812 ; adverb., τό γε δίκαιον, und das mit Recht, Plat. Crat. 412d ; ὥς γε τὸ δίκαιον Legg. II.659b ; ὥσπερ τὸ δ., wie es recht ist, Lach. 181c ; τῶν δικαίων τυγχάνειν, sein Recht erlangen, Dion.Hal. 5.66 ; τὰ δίκαια ἔχειν, λαμβάνειν, vom gebührenden Solde, Xen. An. 7.7.14, 17 ; vgl. Hell. 7.4.4 ; τὰ δ. τοῖς ξένοις ποιεῖν Plut. Dion. 40 ; πάντα τὰ δίκαια ποιεῖν τινι, Einem alles erweisen, was er billiger Weise erwarten kann, Arat. 48. Auch gegenseitige rechtliche Verhältnisse, Verträge, τὰ πρός τινα δ. Pol. 3.21.10 ; τὰ πρὸς Σύλλαν δ. Plut. Lucull. 3 ; ἐπὶ συγκειμένοις τισὶ δικαίοις Dion.Hal. 3.51. – Die Vbdgn ἐκ τοῦ δικαίου, σὺν τῷ δικαίῳ, κατά u. παρὰ τό δίκαιον s. unter den Präpositionen. – Sehr gewöhnl. δίκαιόν ἐστι, mit folgdm inf., τὸν σέβοντʼ εὐεργετεῖν Aesch. Eum. 695 ; ἐμὲ φράζειν, es ist recht, billig, daß ich sage, Her. 1.39 ; Plat. u. A.; wofür noch üblicher die Attraktion : δίκαιός εἰμι τῶν δʼ ἀπηλλάχθαι κακῶν, es ist billig, daß ich befreit bin, Soph. Ant. 396 ; vgl. Ar. Nub. 1265 ; δίκαιός εἰμι οὔνομα τοῦτο φέρεσθαι, ich verdiene, Her. 1.32 ; u. so bei Att.; Thuc. 1.40 ; δίκαιοί εἰσιν ἀπιστότατοι εἶναι, sie sind berechtigt, bes. mißtrauisch zu sein, 4.7 ; δίκαιοί ἐστε γνώμην ἔχειν, ἐλεεῖν, Andoc. 1.3 ; Isae. 5.35 ; δικαιότατος γὰρ εἶ τοὺς λόγους ἀπαγγέλλειν, es ziemt sich, daß du gerade, Plat. Symp. 172b, wie auch Xen. An. 5.9.3 οὓς ἐδόκουν δικαιοτάτους εἶναι die richtige Lesart ist ; τούτου τὴν αἰτίαν ἔχειν οὗτός ἐστιν δ., es ist recht, daß er, Dem. 18.4 ; – Sp. Der Zusammenhang entscheidet, ob es zu übersetzen : wert, befugt, verpflichtet sein.
• Adv. δικαίως , z.B. μνᾶσθαι (s. oben), gerechter, billiger Weise, bei Dichtern u. in Prosa ; δικαίως ἐμός Soph. Aj. 456, in Wahrheit mein eigen. – Kompar. gew. δικαιότερος, nach EM. 31.8 u. Eust. 1441.23 auch δικαιέστερος ; – δικαιοτέρως, Isocr. antid. §.181 ; δικαιότατα, Ar. Av. 1222.

…τὸ τοῦ κρείττονος συμφέρον ἔλεγεν ὃ ἡγοῖτο ὁ κρείττων αὑτῷ συμφέρειν · τοῦτο ποιητέον εἶναι τῷ ἥττονι, καὶ τὸ δίκαιον τοῦτο ἐτίθετο. ἀλλʼ οὐχ οὕτως, ἦ δʼ ὃς ὁ Πολέμαρχος, ἐλέγετο. οὐδέν, ἦν δʼ ἐγώ…

Plato, Republic
…ζῆν ἢ τεθνάναι ἄνδρα ὅτου τι καὶ σμικρὸν ὄφελός ἐστιν, ἀλλʼ οὐκ ἐκεῖνο μόνον σκοπεῖν ὅταν πράττῃ, πότερον δίκαια ἢ ἄδικα πράττει, καὶ ἀνδρὸς ἀγαθοῦ ἔργα ἢ κακοῦ. φαῦλοι γὰρ ἂν τῷ γε σῷ λόγῳ εἶεν τῶν…

Plato, Apology
…, κἂν πάνυ σμικρὸν ἔχῃ τὸ ὅμοιον. καὶ ἐγὼ θαυμάσας εἶπον πρὸς αὐτόν · ἦ γὰρ οὕτω σοι τὸ δίκαιον καὶ τὸ ὅσιον πρὸς ἄλληλα ἔχει, ὥστε ὅμοιόν τι σμικρὸν ἔχειν ἀλλήλοις ; οὐ πάνυ, ἔφη, οὕτως…

Plato, Protagoras
…δʼ ἂν ἐξεῖναί μοι παρʼ ὑμῖν καὶ ἐκ τῶν ἄλλων ἐπιδεῖξαι τὴν τούτου πονηρίαν, ἵνα ἠπίστασθε ὅτι πολὺ ἂν δικαιότερον αὐτὸς περὶ θανάτου ἠγωνίζετο ἢ ἑτέρους ὑπὲρ τῆς πατρίδος εἰς κίνδυνον καθίστη. τὰ μὲν οὖν ἄλλα ἐάσω · ὃ…

Lysias, Speeches
…μᾶλλον ἕλοιτο ὑπʼ ἄλλου ἢ ἄλλον ὠφελῶν πράγματα ἔχειν. τοῦτο μὲν οὖν ἔγωγε οὐδαμῇ συγχωρῶ Θρασυμάχῳ, ὡς τὸ δίκαιόν ἐστιν τὸ τοῦ κρείττονος συμφέρον. ἀλλὰ τοῦτο μὲν δὴ καὶ εἰς αὖθις σκεψόμεθα · πολὺ δέ μοι δοκεῖ μεῖζον…

Plato, Republic
…τὸν λόγον ἐλέγχεις ; οὐδέν, ἦν δʼ ἐγώ. ἀλλὰ τόδε μοι πειρῶ ἔτι πρὸς τούτοις ἀποκρίνασθαι · ὁ δίκαιος τοῦ δικαίου δοκεῖ τί σοι ἂν ἐθέλειν πλέον ἔχειν ; οὐδαμῶς, ἔφη · οὐ γὰρ ἂν ἦν ἀστεῖος ,…

Plato, Republic
…ἐλέγχεις ; οὐδέν, ἦν δʼ ἐγώ. ἀλλὰ τόδε μοι πειρῶ ἔτι πρὸς τούτοις ἀποκρίνασθαι · ὁ δίκαιος τοῦ δικαίου δοκεῖ τί σοι ἂν ἐθέλειν πλέον ἔχειν ; οὐδαμῶς, ἔφη · οὐ γὰρ ἂν ἦν ἀστεῖος, ὥσπερ νῦν…

Plato, Republic
…γε. τί δὲ ἂν ἐν δυοῖν ἐγγένηται ; οὐ διοίσονται καὶ μισήσουσιν καὶ ἐχθροὶ ἔσονται ἀλλήλοις τε καὶ τοῖς δικαίοις ; ἔσονται, ἔφη. ἐὰν δὲ δή, ὦ θαυμάσιε, ἐν ἑνὶ ἐγγένηται ἀδικία, μῶν μὴ ἀπολεῖ…

Plato, Republic
…μεγάλα δυνάμενον πλεονεκτεῖν · τοῦτον οὖν σκόπει, εἴπερ βούλει κρίνειν ὅσῳ μᾶλλον συμφέρει ἰδίᾳ αὑτῷ ἄδικον εἶναι ἢ τὸ δίκαιον. πάντων δὲ ῥᾷστα μαθήσῃ, ἐὰν ἐπὶ τὴν τελεωτάτην ἀδικίαν ἔλθῃς, ἣ τὸν μὲν ἀδικήσαντα εὐδαιμονέστατον ποιεῖ ,…

Plato, Republic
…συμφέρει τὰ βόεια κρέα πρὸς τὸ σῶμα, τοῦτο τὸ σιτίον εἶναι καὶ ἡμῖν τοῖς ἥττοσιν ἐκείνου συμφέρον ἅμα καὶ δίκαιον. βδελυρὸς γὰρ εἶ, ἔφη, ὦ Σώκρατες, καὶ ταύτῃ ὑπολαμβάνεις ᾗ ἂν κακουργήσαις μάλιστα τὸν λόγον .…

Plato, Republic

Menu

Word wheel

δίκαιος

Saved

Recent