familia
familia, the slaves in a household, a household establishment, family servants, domestics
master of the household
Orgetorix gathered his servants
- the slaves in a household, a household establishment, family servants, domestics (not = family, i. e. wife and children, domus, or mei, tui, sui, etc., but v. II. A. 3 infra): nescio quid male factum a nostra hic familia est ... ita senex talos elidi jussit conservis meis, Plaut. Mil. 2, 2, 11 (166); 17 (172); id. Trin. 2, 1, 28 (250); id. Am. 4, 3, 10 (1044): neque enim dubium est, quin, si ad rem judicandum verbo ducimur, non re, familiam intelligamus, quae constet ex servis pluribus, quin unus homo familia non sit: verbum certe hoc non modo postulat, sed etiam cogit, Cic. Caecin. 19, 55; cf. Dig. 50, 16, 40, § 3; Ap. Apol. p. 304: vilicus familiam exerceat, Cato R. R. 5, 2: familiae male ne sit, id. ib.: te familiae interdicere, ut uni dicto audiens esset, Cic. Rep. 1, 39: qui emeret eam familiam a Catone, id. Q. Fr. 2, 6, 5: cum insimularetur familia societatis ejus, id. Brut. 22, 85: conjugum et liberorum et familiarum suarum causa, id. N. D. 2, 63, 157: Petreius armat familiam, Caes. B. C. 1, 75, 2: alienae se familiae venali immiscuisse, Quint. 7, 2, 26: Aesopus domino solus cum esset familia, formed the entire establishment, Phaedr. 3, 19, 1.—Of the serfs belonging to a temple: illi Larini in Martis familia numerantur, Cic. Clu. 15, 43; cf. of the serfs, vassals of Orgetorix: die constituta causae dictionis Orgetorix ad judicium omnem suam familiam, ad hominum milia decem undique coëgit, Caes. B. G. 1, 4, 2.
- II Transf.
- A With the idea of house predominating.
- 1 In gen., a house and all belonging to it, a family estate, family property, fortune: familiae appellatio varie accepta est: nam et in res et in personas deducitur; in res, ut puta in lege XII. tab. his verbis: AGNATVS PROXIMVS FAMILIAM HABETO, Dig. 50, 16, 195; so, SI AGNATVS NEC ESCIT, GENTILIS FAMILIAM NANCITOR, Fragm. XII. Tab. in Collat. Legg. Mosaic. et Roman. tit. 16, § 4 (cf. agnatus): idcirco qui, quibus verbis erctum cieri oporteat, nesciat, idem erciscundae familiae causam agere non possit, Cic. de Or. 1, 56, 237; so, arbitrum familiae erciscundae postulavit, id. Caecin. 7, 19; cf.: familiae erciscundae, Dig. 10, tit. 2: decem dierum vix mihi est familia, means of support, Ter. Heaut. 909 Ruhnk.—
- b Paterfamilias, materfamilias, etc., or paterfamiliae, materfamiliae, filiusfamilias, etc. (also written separately: pater familiae, mater familiae, etc.), the master of a house in respect to ownership, the proprietor of an estate, head of a family; the mistress of a house, matron; a son or daughter under the father's power, a minor: paterfamilias appellatur, qui in domo dominium habet, recteque hoc nomine appellatur, quamvis filium non habeat; non enim solam personam ejus, sed et jus demonstramus. Denique et pupillum patremfamilias appellamus, Dig. 50, 16, 195; cf. Sandars ad Just. Inst. 1, 8 prooem.—
- α Form familias: paterfamilias ubi ad villam venit, Cato R. R. 2, 1: paterfamilias, Cic. Quint. 3, 11; id. Fragm. ap. Non. 497, 19 (Rep. 5, 3 ed. Mos.); Sen. Ben. 4, 27 fin.; Nep. Att. 4; 13 al.; cf., in gen., of a plain, ordinary citizen: sicut unus paterfamilias his de rebus loquor, Cic. de Or. 1, 29, 132; 1, 34, 159.—In plur.: patresfamilias, qui liberos habent, etc., Cic. Rosc. Am. 15, 43; 16, 48; id. Verr. 2, 3, 79, § 183 al.: (Demaratus) cum de matrefamilias Tarquiniensi duo filios procreavisset, Cic. Rep. 2, 19: materfamilias, id. Cael. 13, 32: id. Top. 3, 14; Dig. 50, 16, 46 al.—In plur.: uxoris duae formae: una matrumfamilias, etc., Cic. Top. 3, 14; id. Fam. 5, 10, 1; id. Verr. 2, 1, 24, § 62 al.— In an inverted order: familias matres, Arn. 4, 152: illum filium familias patre parco ac tenaci habere tuis copiis devinctum non potes, Cic. Cael. 15, 36: filiusfamilias, Dig. 14, 6, 1 sq. al.: tu filiafamilias locupletibus filiis ultro contulisti, Sen. Cons. ad Helv. 14.—
- β Form familiae: ex Amerina disciplina patrisfamiliae rusticani, Cic. Rosc. Am. 41, 120; so, pater familiae, Caes. B. G. 6, 19, 3; Liv. 1, 45, 4; Sen. Ep. 47 med.; Tac. Or. 22 al.: familiae mater, Enn. ap. Fest. p. 258 Müll.—In plur.: pauci milites patresque familiae, Caes. B. C. 2, 44, 1; Gracch. ap. Charis. p. 83 P.: Liv. 5, 30 fin.: matrem familiae tuam purpureum amiculum habere non sines? Liv. 34, 7, 3: mater familiae, id. 39, 53, 3; Tert. Verg. Vel. 11.— In plur.: matresfamiliae, Varr. ap. Charis. p. 83 P.; Caes. B. G. 1, 50, 4; 7, 26, 3; 7, 47, 5; id. B. C. 2, 4, 3.—
- γ In gen. plur.: civium Romanorum quidam sunt patresfamiliarum, alii filiifamiliarum, quaedam matresfamiliarum, quaedam filiaefamiliarum. Patresfamiliarum sunt, qui sunt suae potestatis, sive puberes sive impuberes; simili modo matresfamiliarum, filii vero et filiaefamiliarum, qui sunt in aliena potestate, Dig. 1, 6, 4: patresfamiliarum, Sisenn. ap. Varr. L. L. 8, § 73 Müll.; Suet. Calig. 26 fin.: matresfamiliarum, Sall. C. 51, 9: filiifamiliarum, id. ib. 43, 2; Tac. A. 3, 8; 11, 13: filiaefamiliarum, Dig. 14, 6, 9, § 2: patrumfamiliarum, ib. 50, 16, 195.—
- 2 In respect to relationship, a family, as part of a gens: addere nostrae lepidam famam familiae, Plaut. Trin. 2, 2, 98 (373): sororem despondere in fortem familiam, id. ib. 5, 2, 9 (1133): item appellatur familia plurium personarum, quae ab ejusdem ultimi genitoris sanguine proficiscuntur, sicuti dicimus familiam Juliam. Mulier autem familiae suae et caput et finis est, Dig. 50, 16, 195 fin.: qua in familia laus aliqua forte floruerit, hanc fere, qui sunt ejusdem stirpis, cupidissime persequuntur, Cic. Rab. Post. 1, 2: EX EA FAMILIA ... IN EAM FAMILIAM, Fragm. XII. Tab. ap. Dig. 50, 16, 195: commune dedecus familiae, cognationis, nominis, Cic. Clu. 6, 16: Laeliorum et Muciorum familiae, id. Brut. 72, 252; id. Off. 2, 12 fin.: nobilissima in familia natus, id. Rep. 1, 19: ex familia vetere et illustri, id. Mur. 8, 17: primus in eam familiam attulit consulatum, id. Phil. 9, 2, 4: hospes familiae vestrae, id. Lael. 11, 37: Sulla gentis patriciae nobilis fuit, familia prope jam exstincta majorum ignavia, Sall. J. 95, 3 et saep.—
- b Transf.: libros, qui falso viderentur inscripti, tamquam subditicios, summovere familiā, permiserunt sibi, Quint. 1, 4, 3.—
- 3 In gen., a family, the members of a household, = domus (rare): salutem dicit Toxilo Timarchides et familiae omni, Plaut. Pers. 4, 3, 32 (501): si haec non nubat, fame familia pereat, id. Cist. 1, 1, 46 (46): ne pateretur Philippi domus et familiae inimicissimos stirpem interimere, Nep. Eum. 6, 3.—
- B A company, sect, school, troop (rare but class.): cum universi in te impetum fecissent, tum singulae familiae litem tibi intenderent, Cic. de Or. 1, 10 42: familia tota Peripateticorum, id. Div. 2, 1, 3; cf.: Aristoteles, Xenocrates, tota illa familia, id. Fin. 4, 18, 49: familiae dissentientes inter se, id. de Or. 3, 16, 21: familia gladiatorum ... familia Fausti, id. Sull. 19, 54: lanistarum, Suet. Aug. 42: tironum, a company of young soldiers, Cod. Th. 10, 1; Amm.20, 4 med.—A troop or company of players, Plaut. Men. prol. 74.—
- 2 Ducere familiam, in gen., to lead a company, i. e. to be at the head, be the first: Lucius quidem, frater ejus, familiam ducit, Cic. Phil. 5, 11, 30; cf.: accedit etiam, quod familiam ducit in jure civili, singularis memoria summa scientia, id. Fam. 7, 5, 3: gravissima illa vestra sententia, quae familiam ducit, id. Fin. 4, 16, 45.
Claudius tribunus ‥ cum lxx militibus et omni ~ia ac bernacula clientela
invenit puellam ibi neptem patris ~ias ‥ et familiares domus illius
offerente ei episcopo ut in sua ~ia manendi locum acciperet
excepto R. comite [(sc. Heref’ ] et ~ia sua
quodsi tertia nocte hospitatus fuerit, et ipse forisfecerit alicui, habeat eum ad rectum tanquam de propria ~ia, quod Angli dicunt:(tþa niht gest, þridde niht ogen hyþen
Melaz cum pedissequis et eunuchis nobilique ~ia sua de domo patris sui egressa est
eleemosynam ‥ quam cum dedisset materfamilias ‥
ligaverunt ipsum F. et totam ~iam suam et robaverunt domum
Willelmus de H. de ~ia dicti Nicholai
non solum pater debet admonere et disciplinare filios naturales sed filios ~ias. ipse enim dicitur pater ~ias. qui sic dictus est quia in ~ia sua omnibus positis servis tanquam pater filiis ‥ consulit
summa pastus famulie principis de nativis ‥
~iam ejusdem Elizabethe nequiter ‥ verberavit
quilibet laicus de scholasticorum ~ia
[Cyclops ] de ~ia hujus [Ulixis ] una manu duos tenuit et devoravitLib. Monstr. I 11add. ; [Leir ] reversus est ‥ ad primogenitam existimans se posse commovere illam in pietatem ut cum sua ~ia retineretur
quid prodest igitur multa familia, / quid opes, oppida ‥ ?
poterit contingere, quod uterque judex suam jurisdiccionem cupiens exercere citet reum pro eodem tempore, vel quod uterque ad ipsum capiendum mittat ~iam
cum famulia multa ‥ precedenti ‥ de modulatoribus sive ministrallis ac servientibus et ministris(
invitatis probissimis quibusque ex longe positis regnis [Arturus ] cepit ~iam suam augmentare
in cujus ~ia servierat in armis
rex ‥ Rodberto ingentem ~iam bellatorum ‥ adunare precepit
~ia [cf. W. ] ‥ Resi ‥ castellum Lanamdewi obsedit, quod Resus adveniens primo impetu cepitteulu
quod ‥ cum tam pauca ~ia et diminuto exercitu ‥ timerent vires extendere militares
omnia ‥ in ~ia propriae voluntatis existunt ‥ illique voluntati velut cuidam dominae oboediunt
actuum ~ia stipatus creator creaturam antecessit
qui in regali ~ia nutriebantur
sicut mos est ~ie regis
eum qui sanguinem fundet humanum nolo socnam habere in ~iam meam [(AS: ]to minum hirede
habere faciatis ‥ l m. ‥ ad expensas Edwardi filii nostri et libere ~ie secum apud Windles’ commorantis
qui fuit cum Petro de Stanford’ de ~ia domini regis
uni militum de ~ia regis
in donis datis ~ie domini regis et regine ij s. viij d.
contencio mota fuit inter ~iam hospicii domini regis et communitatem villate
pro quibusdam de ~ia regis et regine
Gulielmum Pagetum, militem, ~ie nostre antigraphum seu contrarotulatorem
cum nos cum hospicio nostro et alias cum secreta ~ia nostra per diversos comitatus regni nostri Anglie transire oporteat
foedera ‥ S. Bonifatio ejusque ~iae conlata sunt
Deneberhto episcopo et ejus ~iae
ut nostra ~ia, viz. fratres nostri, ‥ in Domino fruerentur
in ipso quoque coenobio cum ~ia tua consumens bona monachorum octo dierum moram fecisti
[papa ] processit ‥ cum domestica ~ia
quod [archidiaconus Winton’ ] sine mora exeat regnum Anglie ‥ cum competenti ~ia et cum rationabilibus expensis suis
[canonicorum ] ~ia non est de aliqua parochia, et sunt sub cura dominorum suorum, vel cui canonicus ~ie sue curam committit
in donis datis diversis de hospicio et ~ia episcopi
a quodam clerico ~ie
tibi ‥ abbati tuaeque ~iae consistenti in monasterio quod nominatur Ricuulfi
~iae liberorum monasteriorum
ego Æðelgarabbod et tres ~iae in hac civitate, hoc est ~ia in Vetusto monasterio, et ~ia in Novo monasterio, et ~ia in monasterio monialium
quatinus in ipso loco ejusdem ‥ ordinis ~ia jugiter regulari more sub abbate tunc sibi praelato juxta [regulam ] S. militans Benedicti adgregetur
quedam bona dicti prioratus de quibus ~ia prioratus ejusdem sustentari debebat
de ~iis ‥ utriusque monasterii firmiter est statutum quod ‥
historia ‥ abbatum Cisterciensis ~ie monasterii a Kynlos
interea volente Deo purgare ~iam suam
Aldhelmus bernaculus ~iae Christi
~iam tuam [AS: ], quaesumus, Domine, ‥ custodihiorad ðin
beatam caeli ~iam
nob[ili ] ~ia: e bona [sic ] genere
rex ‥, quod ipse non susceperat liberos, ‥ misit ad regem Hunorum ut filium fratris Edmundi, Edwardum, cum omni ~ia sua mitteret, futurum ut aut ille aut filii sui succedant regno
revocavit inde filium fratris sui ‥ Eadwardum, cum tota ~ia sua. ‥ venit igitur Eadwardus cum filio suo Eadgaro et filiabus Margareta et Christiana
alimentis illuc [sc. Limerici ] undique contractis, et de ~ia militibus quadraginta ‥ ibidem relictis ‥
relicte apud Limericum ~ie subventio
de ~ia illius ciulae quae relicta est propter fractionem tota Hibernia impleta est
dicti [magister et constabularius ] fuerunt ad mensam domini regis cum tota ~ia ejusdem navis ‥ per lxx dies
sperando et intelligendo patronum et totam ~iam dicte navis Januensis cum toto vigore eorum sic sibi fecisse
~ia hujus scaccarii sunt homines hujus mundi
j scaccarium cum ~ia pertinente de jaspide et cristallo
j scaccarium cum ~ia
j ~ia pro scaccario de jaspide et cristallo in j coffro
j ~iam de ebore pro scaccario
tenuit ‥ per serjanciam, viz. ad narrandum famuliam scaccarii domini regis in camera regis et ad ponendum in loculo cum dominus rex ludum suum perfecerit
j scaccarium de cristallo et jaspide cum ~ia
ceperunt aedificare monasterium ‥ accepta ab eo [Egfriðo ] terra ‥ ~iarum quinquaginta
Tanatos insula non modica, id est magnitudinis juxta consuetudinem aestimationis Anglorum ~iarum dc
cui rex Vulfheri donavit terram l ~iarum ad construendum monasterium
➳ gén. arch. familiās maintenu, concurremment avec le gén. familiæ, après pater, mater, filius, filia, v. ci-dessus.
- 1. alle familieleden en bedienden die samen in één huis wonen: huishouding; ➤ pater familias heer des huizes; mater -as en -ae vrouw des huizes; filius, filia -as en -ae zoon, dochter des huizes;
- 2. familie (als onderdeel v.e. gens) [nobilissima; antiquissima; honesta];
- 3. geslacht, stam (= gens) [Aemiliorum et Fabiorum -ae];
- 4. slaven, personeel; horigen;
- 5. vermogen, bezit; ➤ decem dierum vix mihi est ~ genoeg om van te leven;
- 6. (metaf.) groep (zwaardvechters);
- 7. filosofenschool [Peripateticorum]; ➤ -ae dissentientes inter se.
家。家人。九族。黨。 Fabiorum vel Fabia familia 法比氏之族。Gladiatorum familia 舞刀之門。Familiam ducere 管家。
Suggest a Translation
See an image
Et Truncinum villam, cum Familia utriusque sexus, et omni re ad se pertinente.
Ut Familia nostra bene conservata sit, et a nemine in paupertate missa.Appendix ad Marculfum. Formul. 8 :
Fultus per hunc libellum manumissionis te fratrem nostrum, quem servilis conditio hactenus addictum tenuit inter hujus ecclesiæ Familiam, etc. Familiain Capitul. Aquisgran. ann. 816. cap. 6. Capitular. lib. 1. cap. 82. lib. 5. cap. 210.Ecclesiæ,
Familia Familiæ Ecclesiæ, hoc est, Servi eorum qui Ecclesiæ servitio addicti sunt, in Charta Humberti Dalphini inter Ordinat. Regum nostrorum tom. 3. pag. 272. Adde Baluzii notas ad Capitul. et Chartam Henrici Imp. ann. 1102. apud D.
Brusseltom. 2. de Usu feud. pag. 802.
Monasterii Familiain Walafrid. Vita S. Otmari cap. 12. Sæpe in Statut. antiq. S. Petri Corbeiensis.
Familiæin Historia Novientensis Monasterii, inter Anecd. Marten. tom. 3. col. 1128. ubi sic habetur :
His itaque curtibus subjecta Familia trifarie secernitur. Prima ministerialis, quæ etiam militaris recta dicitur, adeo nobilis et bellicosa, ut nimirum liberæ conditioni comparetur. Secunda vero censualis et obediens permagnifica et sui juris contenta. Tertia nihilominus est, quæ servilis et censualis dicitur. Sed tamen omnes sub dominio Episcopi et ab ipso rectoris constituti consistunt.Ibidem col. 1131. memoratur
Familia ministerialis, servilis et censualis.
Cum tota familia tam libera quam servili, in chart. Otton. II. Imper. ann. 977. ibid. num. 160. Chart. S. Petri Carnot. ann. c. 1120. ap. Guerard. Chartul. tom. 1. pag. 371 :
Cunctis Famulis, tam servituti obnoxiis quam liberis.Contra Familia a ministerialibus segregatur in chart. Adelbert. Archiep. Mogunt. ann. 1130. in Guden. Cod. Dipl. tom. 1. pag. 92 :
Ut ipsi ministeriales majori præposito serviant... familia autem tota ad fratres omnino pertineat.Medium locum inter liberos et servos
Familiaresoccupant in chart. Maurimonast. ann. 1120. in Alsat. Dipl. num. 247 :
Facta est autem hæc traditio per..... præterea per multos alios sapientes et probos, tam liberos, quam Familiares et servos.
Mansus, carucata, hida. Beda lib. 3. Hist. cap. 3 :
Donavit terram 50. Familiarum ad construendum Monasterium.Cap. 13 :
Habens terram Familiarum 7000.Ita et cap. 16. et 22. Quibus locis Interpres Saxonicus
hidamhabet. Ita etiam hanc vocem usurpat lib. de Monasterio Wiremutensi cap. 4. 9. 15. ut et Simeon Dunelm. in Hist. Regum Angl. :
Ut confestim ei terram 70. Familiarum largiretur.Brompton. :
Dedit ei Monasterium 30. Familiarum in loco, etc.Infra :
Donavit Episcopo... terram 40. Familiarum ad Monasterium construendum.Eadmerus in Vita S. Wilfridi cap. 47 :
Donavit servo domini terram 87. Familiarum.Stephanus Eddius in Vita ejusdem Wilfridi utitur voce
mansionum, cap. 8. et 39. Vide Mansio. Hist. Translat. S. Sebastiani :
Cauciacum, quæ septingentarum Familiarum esse perhibetur, ad templi fabricam spatiandam dedit.
Conventuales Monachorum congregationes Familiæ nominantur... quia Præfectus Monachis eos non aliter, quam pater filios tractare debet.
id est, summitas. Matthæo Silvatico.
- famulus, the slaves in a household, a household establishment, family servants, domestics: familia, quae constet ex servis pluribus: emere familiam a Catone: armare familiam, Cs.: Aesopus domino solus cum esset familia, his one servant, Ph.: Martis, serfs of the temple: omnem suam familiam undique cogere, vassals, Cs.—An estate, family property, fortune: herciscundae familiae causam agere: decem dierum vix mihi est familiā, means of support, T.— A household, family; genit. (familias or familiae), with pater, mater, or filia: pater familias, head of a family, householder: sicut unus pater familias loquor, as a plain citizen: pater familiae, Cs.: pauci milites patresque familiae, Cs.: patres familias, qui liberos habent, etc.: patres familiarum: mater familias, a matron, mistress of a household: mater familiae, L.: matres familiae, Cs.: matribus familias vim attulisse: matres familiarum, S.: filii familiarum, minors, sons in tutelage, S.—A family, family connection, kindred(as part of a gens): tanta, T.: nobilissima: familiam dedecoras, T.: dedecus familiae: primusin eam familiam attulit consulatum: familiā prope exstinctā, S.—A family, the members of a household: Philippi domūs et familiae inimicissimi, N.—A company, sect, school, troop: singulae familiae litem tibi intenderent: tota Peripateticorum: familiae dissentientes inter se: gladiatoriae, S.: Lucius familiam ducit, is first: familiam ducit in iure civili, stands highest.
-
…; insperatis ac repentinis pecuniis sumptuosius insolentiusque iactarunt. hi dum aedificant tamquam beati, dum praediis lectis, familiis magnis, conviviis apparatis delectantur, in tantum aes alienum inciderunt ut, si salvi esse velint, Sulla sit…
Cicero, in Catilinam
-
…honestissima sunt enim locupletes voluntas vero et causa impudentissima. tu agris, tu aedificiis, tu argento, tu familia, tu rebus omnibus ornatus et copiosus sis, et dubites de possessione detrahere, adquirere ad fidem quid enim…
Cicero, in Catilinam
-
…quam ob rem Ariovistus proelio non decertaret, hanc reperiebat causam, quod apud Germanos ea consuetudo esset ut matres familiae eorum sortibus et vaticinationibus declararent utrum proelium committi ex usu esset necne ; eas ita dicere non esse fas Germanos…
Julius Caesar, Gallic War
-
…coegerunt ; damnatum poenam sequi oportebat, ut igni cremaretur. Die constituta causae dictionis Orgetorix ad iudicium omnem suam familiam, ad hominum milia decem, undique coegit, et omnes clientes obaeratosque suos, quorum magnum numerum habebat ,…
Julius Caesar, Gallic War
-
…saevitia esset, quae victis acciderent, enumeravere rapi virgines, pueros, divelli liberos a parentum complexu, matres familiarum pati, quae victoribus conlubuissent, fana atque domos spoliari, caedem, incendia fieri, postremo armis, cadaveribus…
Sallust, Catilina
-
…dissimulanda omnia, demisso voltu, voce supplici postulare a patribus coepit, ne quid de se temere crederent ea familia ortum, ita se ab adulescentia vitam instituisse, ut omnia bona in spe haberet ; ne existumarent sibi ,…
Sallust, Catilina
-
…quibus insidiae parabantur, fieret ; Cethegus Ciceronis ianuam obsideret eumque vi aggrederetur, alius autem alium, sed filii familiarum, quorum ex nobilitate maxuma pars erat, parentis interficerent ; simul caede et incendio perculsis omnibus ad Catilinam erumperent…
Sallust, Catilina
-
…, praemium servo libertatem et sestertia centum, libero inpunitatem eius rei et sestertia ducenta itemque decrevere, uti gladiatoriae familiae Capuam et in cetera municipia distribuerentur pro cuiusque opibus, Romae per totam urbem vigiliae haberentur iisque minores magistratus praeessent…
Sallust, Catilina
-
…eripiundum sollicitabant, partim exquirebant duces multitudinum, qui pretio rem publicam vexare soliti erant. Cethegus autem per nuntios familiam atque libertos suos, lectos et exercitatos, orabat, ut grege facto cum telis ad sese inrumperent. Consul…
Sallust, Catilina
-
…ita sit non dubitabitis. si ita iudicium daretur ut id concluderetur quod a familia factum esset, si quae familia ipsa in caede interesse noluisset et homines aut servos aut liberos coegisset aut conduxisset, totum hoc iudicium et praetoris…
Cicero, pro Tullio
FAMI´LIAin Old Latin famelia, in Oscan famelo, in Umbrian famedia, is probably in its original sense a body of persons belonging to a house, a household (Osc. faa-ma =house, Sanskr. dhâ = to settle, dhâman = settlement). The etymology of Festus (s. v. famuli), deriving familia from the Oscan famel, meaning a slave, is now commonly rejected; and the view of Corssen (Kuhn, Zeitsch. f. verg. Sprach. 2.292), that the fundamental conception of the word is inheritance, property, has met with little favour. (Voigt, XII. Tafeln, 2.72, n. 3; Rossbach, Röm. Ehe, A. 42; Curt. Gr. Etym. p. 228.) The adjective familiares and the substantive famuli signify generally the members belonging to a house (Festus, s. v. familiaris; Paul. Diac. 86, 16), though the latter word came to denote the slaves of a familia or household. The Latin word for the house or homestead, which was the principal family possession, is domus; and the combination domus familiaque, for which familia pecuniaque was substituted, designates the family in respect of its familiares or members, and in respect of its dwelling-place with the property attached to it (Voigt, l. c.). The meaning of the word familia, which appears to have originally included only the group of familiares, was extended so as to comprehend all that is subject to the manus or control of a paterfamilias, both free persons, slaves and other objects of property, in this sense corresponding to the Greek οἶκος. But the word has generally narrower significations ( familiae--appellatio et in res et in personas diducitur, Dig. 50, 16, 195.1). Thus it sometimes means property; that is to say, property as an adjunct or appendage of a household, as e. g. in the phrase familiae erciscundae judicium and in the connexion of words ex Cassia familia datum (Liv. 2.8, 15.41-Z2).
The Greek οἶκος has a similar sense, and we may perhaps also compare the use of familia in the writings of Bede as equivalent to the Anglo-Saxon word hŷd, which probably means the quantity of land appropriated to a family (Earle, Land Charters, p. 457). In the description of the mancipative will given by Gaius (2.102) the word familia is explained by the equivalent patrimonium, and the person who received the succession from the testator by mancipation ( qui a testatore familiam accipiebat mancipio) was called familiae emptor. It is to be noticed that in the formula adopted by the familiae emptor, when he took the testator's estate by a fictitious sale, the word pecunia is coupled with familia, Familia pecuniaque tua endo mandatelam custodelamque (Gaius, 2.104: cf. Cic. de Inv. 2.5. 0, 148; de Leg. 3.3, 7; Sueton. Nero, 4), familia probably meaning the family and pecunia the property. Various interpretations, however, of the words familia pecuniaque in this passage have been proposed. Kuntze (Excurs. 107) maintains, though without sufficient ground, that familia comprises res mancipi of the testator, and pecunia res nec mancipi. Rudorff (Recht der Vormundsch. 1.168, A. 3) suggests that familia signifies the slaves and pecunia cattle (pecus). Another conjecture is that familia is the property that was originally inalienable, and pecunia alienable chattels.
In the passage of the Twelve Tables which declares that in default of any suus heres the succession of the deceased shall go to the next agnatus, the word familia signifies the succession agnatus proximus familiam habeto.
Familia sometimes signifies only persons; that is, all those who are in the power of a head of a family, such as descendants, and slaves who were not only objects of dominion, but also in a sense objects of potestas. In another sense familia denotes only the free persons who are in the power of a paterfamilias, including natural and adoptive descendants and the wife in her husband's manus. In a more extended sense familia includes all those who are connected by agnation; that is, all who are sprung or who are supposed to be sprung from an ascertained common ancestor, and would be in his power if he were living. With this sense of familia is connected the status familiae, by virtue of which a person belonged to a particular familia, and thereby had a capacity for certain rights which only the members of a familia could claim. A person who changed this status ceased to belong to the familia, and sustained a capitis deminutio minima. [ADOPTIO; CAPUT. ] Members of the same familia were familiares, and hence familiaris came to signify an intimate friend.
Familia was properly the civil family connected by subjection to patria potestas or by agnation, not the natural family connected only by cognation; but familia is sometimes used to signify a natural family. The extent of the terms agnati and cognati and their legal import are explained under COGNATI
The word familia may be equivalent to gens, which comprehended a group of agnatic familiae. The relation of the agnatic familia and gens is explained under GENS
Familia is frequently used to signify only the slaves belonging to a head of a family (Cic. ad Fam. 14.4; ad Quint. Fr. 2.6). Slaves who belonged to the same familia were called, with respect to this relation, familiares. Generally familiaris might signify anything relating to a familia, e.g. familiaria sacra.
The head of a familia or household, known originally as esus or erus (Voigt, XII. Tafeln, 2.79, n. 9), was a Roman citizen who was sui juris. As master of his house (domus) and its belongings he was dominus; as governor of the familiares or members of the household, he was paterfamilias. His wife, subject to his manus, was materfamilias or house-mother. [MATRIMONIUM] A filius- or filia-familias was a male or female descendant in the power of a paterfamilias. The legal incapacities of filius- and filia-familias and a wife in manu may be most appropriately considered under PATRIA POTESTAS
Familia has also the meaning of a body of persons united in a society for a particular purpose: thus it is applied to a school of philosophers, e. g. familia Peripateticorum (Cic. Div. 2.1, 3), to a school of gladiators, and to a corps of recruits. In a sense still more remote from the original, it is sometimes applied to signify a man's living, a man's means of subsistence (Ter. Heauton. 5.36). (Savigny, System des heutigen röm. Rechts, i. pp. 345, 356; Voigt, Das Civil-und Criminalrecht der XII. Tafeln, 2.72; Rollet, De la Famille et la Propriété sous la loi des XII. Tabl.; Schupfer, La Famiglia secondo il Diritto Romano; Muirhead, Introduction to Law of Rome, ch. iii.; Maine, Ancient Law, chaps. v. and vi.; Roby, Introduction to the Digest, p. 48.)
[E.A.W]The Latin name for a household community, consisting of the master of the house (pater familias), his wife (mater familias), his sons and unmarried daughters (filii and filiae familias), the wives, sons, and unmarried daughters of the sons, and the slaves. All the other members of the family were subject to the authority of the pater familias. (For the power of the husband over his wife, see manus.) In virtue of his paternal authority (patria potestas), the pater familias had absolute authority over his children. He might, if he liked, expose them, sell them, or kill them. These rights, as manners were gradually softened, were more and more rarely enforced; but they legally came to an end only when the father died, lost his citizenship, or of his own will freed his son from his authority. (See emancipatio.) They could, however, be transferred to another person if the son were adopted, or the daughter married. A son, if of full age, was not in any way interfered with by the patria potestas in the exercise of his civil rights. But in the exercise of his legal rights as an individual, he was dependent always on his father. He could, for instance, own no property; but all that he acquired was, in the eye of the law, at the exclusive disposal of his father. The pater familias alone had the right of making dispositions of the family property by mortgage, sale, or will. See McLennan, The Patriarchal Theory (1885).