mundus
mundus, clean, neat, elegant
mundus2, toilet ornament, decoration, dress; cosmos, universe
the earth is located in the middle of the universe
- I Lit. (class.; syn.: lautus, nitidus, purus): supellex, Hor. Ep. 1, 5, 7: caena, id. C. 3, 29, 14: ager, Gell. 19, 12, 8: mundissimum cubile desiderat (animal), Col. 7, 9, 14: jam intus mundissimumst, Plaut. Truc. 2, 7, 7 (557).—Poet., with abl., = ornatus: Ostia munita est: idem loca navibus pulchris Munda facit, adorned, Enn. ap. Tert. p. 258 Müll. (Ann. v. 146 Vahl.).—
- B Transf.
- 1 Of mode of living, neat, fine, elegant, smart, genteel: cultus justo mundior, too elegant dress, Liv. 8, 15.— As subst.: mundus, i, m. (sc. homo), an elegant or nice person, Cic. Fin. 2, 8, 23.—
- 2 Of quality, not coarse, fine (post-class.): annonae, of wheat, Lampr. Alex. Sev. 42, 3: panis, id. ib. 37, 3.—
- II Trop.
- A Of speech, neat, fine, elegant (poet. and in postclass. prose): verba, Ov. A. A. 3, 479: versus, quibus mundius nihil reperiri puto, Gell. 19, 9, 10: in Gallos mundius subtiliusque est, quam cum Gallis aut contra Gallos, id. 17, 2 med.—
- B Subst.: mun-dum, i. n., only in the phrase: in mundo (esse or habere), in readiness (ante-class.): tibi vita seu mors in mundo est, Enn. ap. Charis. p. 181 P. (Ann. v. 457 Vahl.: in mundo pro palam et in expedito ac cito, Charis.): nempe habeo in mundo, Plaut. Pers. 1, 1, 46 (46): mihi in mundo sunt virgae, id. As. 2, 1, 16 (264); 2, 2, 50 (306): nescio quid vero habeo in mundo, id. Stich. 3, 2, 23 (476); id. Ps. 1, 5, 85 (499) Ritschl.—
- C In eccl. Lat., morally pure, upright, free from sin: cor mundum crea in me, Deus, Vulg. Psa. 50, 12: beati mundo corde, id. Matt. 5, 8.—Hence, adv., in two forms (both, for the most part, anteand post-class.).—
- a mundē, cleanly, neatly, prettily: (copia) in suo quaeque loco sita munde, Plaut. Poen. 5, 4, 5 (1178): verrite aedes, spargite munde, Titin. ap. Charis. p. 183 P.: parum munde et parum decenter, Sen. Ep. 70, 20: munde facti versus, Gell. 10, 17, 2: quam mundissime purissimeque fiat, Cato R. R. 66, 1.—
- b mun-dĭter, cleanly, neatly.
- 1 Lit.: cum sedulo munditer nos habeamus, Plaut. Poen. 1, 2, 26 (235).—
- 2 Trop., decently, with propriety: dicere, Ap. Apol. p. 296, 14.
- I Lit.: mundus muliebris est, quo mulier mundior fit: continentur eo specula, matulae, unguenta, vasa unguentaria, et si qua similia dici possunt, veluti lavatio, riscus ... Unguenta, quibus valetudinis causā unguimur, mundo non continentur, Dig. 34, 2, 25: munditiae et ornatus et cultus, haec feminarum insignia sunt: hunc mundum muliebrem appellārunt majores nostri, Liv. 34, 7, 9: virginalis, Att. ap. Paul. ex Fest. p. 142 Müll.: quamvis auro, veste, gemmis, omnique cetero mundo exornata mulier incedat, Ap. Met. 2, 9, 13. —
- II Transf.
- A In gen., an implement (ante- and post-class.): operae messoriae mundus, implements for the harvest work, Ap. Met. 6, 1, 13; Cereris, the mystical casket of Ceres, id. Mag. p. 282 (the expression in mundo esse and habere belongs to the adj. mundus, v. mundus, II. B.).—
- B Like the Gr. κόσμος, the universe, the world, esp. the heavens and the heavenly bodies: ut hunc hac varietate distinctum bene Graeci κόσμον, nos lucentem mundum nominaremus, the heavens, Cic. Univ. 10: nam quem κόσμος Graeci, nomine ornamenti appellaverunt. eum nos a perfectā absolutāque elegantiā, mundum, Plin. 2, 4, 3, § 8: concussit micantia sidera mundus, heaven shook, Cat. 64, 206: aetherius, Tib. 3, 4, 17: arduus, Verg. G. 1, 240: aestuat infelix angusto limite mundi, Juv. 10, 169. Also: mundus caeli, Enn. ap. Macr. S. 6, 2 (Sat. v. 10, p. 156 Vahl.): o clarissima mundi Lumina, Verg. G. 1, 5 sq.: immensi copia mundi, Ov. M. 2, 157: ipse mundus deorum hominumque causā factus est...Est enim mundus quasi communis deorum atque hominum domus, aut urbs utrorumque, the world, Cic. N. D. 2, 62, 154: innumerabiles, id. Ac. 2 (Luc.), 17, 55: e tabulā pictos ediscere mundos, parts of the world, Prop. 5, 3, 37.—
- 2 Transf.
- a The world, i. e. the earth, the inhabitants of the earth, mankind (poet.): quicumque mundo terminus obstitit, Hor. C. 3, 3, 53: spes miseri mundi, Luc. 5, 469; Stat. S. 3, 3, 87: fastos evolvere mundi, Hor. S. 1, 3, 112: mundum laedere, mankind, Claud. Ruf. 1, 87: nullā in parte mundi cessat ebrietas, Plin. 14, 22, 29, § 149; 30, 1, 2, § 8; Flor. 2, 12, 1; Just. 30, 4, 9: (Alexander) scrutatur maria ignota, et, ut ita dicam, mundi claustra perrumpit, Sen. Ep. 119, 7: mundi principio, Juv. 15, 147.—
- b The heavens, i. e. the sky, the weather (post-class.): tepida indulget terris clementia mundi, Grat. Fal. 288: ad Eoos tractūs mundique teporem, Luc. 8, 365.—
- c The sun (perh. only in Manilius): quā mundus redit, Manil. Astron. 1, 36; id. ib. 3, 591.—
- d Euphemistically for the Lower World, the infernal regions. The opening into this mundus was at Rome, in the Comitium, and was kept covered with a stone (lapis manalis); three times in the year, on the 24th of August, the 5th of October, and the 8th of November, days sacred to the gods of the infernal regions, this round pit was opened, and all sorts of fruits were thrown into it as offerings, Varr. ap. Macr. S. 1, 16, 18; Paul. ex Fest. s. v mundus, p. 154 Müll., and s. v. manalem lapidem, p. 128 ib.—
- e Esp. (eccl. Lat.), the world as opposed to the church; this world, the realm of sin and death, as opposed to Christ's kingdom of holiness and life: non pro mundo rogo, Vulg. Johan. 17, 9: de mundo non sunt, id. ib. 17, 16: princeps hujus mundi (i. e. Satan), id. ib. 12, 31; 14, 30: regnum meum non est de hoc mundo, id. ib. 18, 36; cf. id. Eph. 2, 2; 6, 12.
quia jocundum nobis et satis ~um in corde tuo habitaculum praeparasti
nam nobis mundum tribuisti in corde sacellum / quo jucundantes semper laetabimur ambae
abbas ‥ vidit omnia vasa ~issima ac solum scopatum
[(pagella ] non mendosa set magis ~a ‥ ab omni fermento furfuris
lectisternia valde ~a
pro xij paribus ocrearum ‥ factis in ~um ‥ pro sutura xij parium galage et arracione earumdem in ~um
examinare ea que sunt facta et ordinata necdum in ~um redacta
ministrata fuit eisdem quedam nota supplicacionis in Anglicis per dictum reverendum patrem concepta, que postmodum in ~um redacta fuit et in manibus ‥ archiepiscopi ‥ remansit celsitudini regie presentanda
meque inlumina per ~issimam margaritam, mundi rector et amator totius castitatis
duos modios de ~o grano et nichil foras ad poenam
xxvj quarteria de meliori et ~iori frumento
illud frumentum quod bonum erat et ~um mutavit pro frumento putrido et calefacto
corpus ‥ ~um est stannum
capiunt ~um siliginis et frumenti, renuentes capere pisas ad liberaciones suas
dies festos celebrant, sacra ~o corde oreque conficiunt
in hoc hereticos infeliciter imitantur, qui se catharos, id est ~os, nuncupare voluerunt
sperans quia mox baptizatus ‥ ad aeterna gaudia jam ~us transiret
‘nunc autem sancti sunt’, id est ~i
clericus ergo clarus atque castissimus, monacus debet esse mitis atque ~issimus
~i ministeriales et judices justi
similiter peniteant quae intrant aecclesiam ante ~um sanguinem post partum, id est, xl diebus
nec in istis omnibus [mulier ] ~a erit nisi puer circumcidatur
nisi prius ~os eos David a mulieribus fateretur
ille damnabiliter peccat, qui non est ~us a sanguine subditorum
nam quod ~a quidem haec animalia juxta legem, sed timida sunt et inbellia
ego projiciam inmundos [pisces ] foras, et sumo mihi ~os [AS: ] in escamclæne
hec est archa Noe, in qua sunt animalia ~a et immunda, et corvus et columba
delectatus vita ~issima sanctorum
contra luxuriam est ejus nativitas de munda [ME: ] virgine et tota ejus ~a [cleane ME: ] vitacleane
scientes quod benefactorum retributio optima est ~a frui conscientia
quamvis faciat opera perfecta, non est perfecte ~a ista anima
~orum est munda contingere
quatinus per penitenciam ejus quandoque ~iorum recipias animam
hostia divina mundis [(gl.: quia per illud sacramentum ~i salvabuntur ] fiet medicina
unam partem [(pecunie latronis ] habeat uxor ejus, si in eo ~a [AS: ] sit et ipsius facinoris conscia non fueritclæne
si ad aquam ~us fuerit, inveniat plegios(
cujus pectus est ~um a pilis
~um muliebrem
hoc ~um ‥ i. munditie pretium, unde in libro Hester [cf. ] accipiant ~um muliebre ‥ i unguenta et pigmenta ‥ quibus mulieres mundatiores et ornatiores habenturEsth. ii 3
fauni de veteribus pastoribus fuerunt in principio ~i
est enim re vera orbis idem in medio totius ~i positus
aestimo quia ~us antequam fieret nihil erat
utrum pronoea que Latine providentia vocatur ~um regat ‥ an non
velle dinumerare ~i duracionem valde temerarium est et impium
sicut mondus non est eternus a parte ante, sic nec motus
mondus non habet virtutem infinitam ergo non debet habere durationem infinitam
priusquam Deus originalem ~um cataclysmo dilueret
omne bonum fecunda parit, majorque minori / obsequitur mundus
rerum ‥ quas vel ~o majori ad ornatum vel minori ad usum natura produxit
major ~us ‥ minor mundus ‥ ut homo
microcosmum id est minorem ~um
facta est ‥ species hominis inter omnes species animalium melior et elegantior ‥ unde haud injuste minor ~us vocatur
non sine causa dicitur homo minor mundus, quia quecumque sunt in superiori et in inferiori mundo. in majori quippe sunt vij planetarum orbes ‥. in minori similiter, quia cerebrum nature vim Lune retinet, pulmo Mercurii, testes Veneris, cor Solis, renes Martis, epar Jovis, splen Saturni, compago corporis circuli fixarum
post hoc [sc. principium rerum ] est ~us anime universalis, post illum vero materia
sane nunc celum empyreum, nunc ~us archetypus, nunc ~us sensilis, nunc sola regio sublunaris, nunc homo, nunc renovatio rerum ejusdem generis ~us nuncupatur. empyreum celum ~um dixerim propter sui munditiam ‥ ~us quoque sublunaris regio nominatur ‥ sane ~us a motu, quo semper movetur, sic dicitur
~us sensibilis factus est ad similitudinem ~i architipi
peccata, quae communiter cum omnibus ~i sceleratis agit
qui falsas mundi contemnunt pectore pompas
praesentis ~i tenebras transiens supernam migravit ad lucem
non que Dei sed que ~i sunt sapientes
nullum denarium nec aliquam ~i pecuniam(v.
tu ostendisti ~o Dominum suum ‥. partus tuus ‥ ~um captivum redemit, aegrum sanavit, mortuum resuscitavit
caro enim et ~us sunt canes diaboli venatici
ipso dicente Domino, victore ~i hujus
in primo quidem spiritu, opitulante Deo ~um vicimus
mirum quod homini, quem patria tota diligit, ‥ aeris inclemencia gravis oves omnes ‥ sic ademit. †illi [l. ille ] vero, quem totus, nec immerito, ~us exosum habet, nec pecudum aut pecorum nec etiam armentorum ‥ ulla penitus dampna persensit
qui postea, ex nimio pavore quem habuit, ~um reliquit
dicunt quod nunquam sciverunt quod aliquis in ~o locutus fuit cum eodem Salamone in turri antequam de turri cecidisset(
caveret quod nulli homini viventi de ~o solveret quicquam ‥ nisi per litteras ‥ ejusdem Aymerici
an quia spreta lates mundoque infensa priori / nos etiam noscenda fugis?
Mathildis ‥ cum pervenisset ad ~um muliebrem, opportuno tempore illustrissimo comiti de Huntedunia ‥ nupsit
➳ ce mot ne se distingue pas du précédent ; pour sa double acception, cf. le grec κόσμος.
- 1. wereld, heelal, uitspansel [immensus]; ➤ ornatus -i volmaakte harmonie;
- 2. hemellichamen, hemel [lucens; ardens];
- 3. (poët.) aarde; ➤ pars -i zone; quicumque -o terminus obstitit;
- 4. (poët.) (meton.) mensheid;
- 5. (eccl.) het aardse, profane.
- 1. schoon(gemaakt), zuiver;
- 2. verfijnd, netjes, elegant [homo; cultus];
- 3. (v. taal) verfijnd [verba];
- 4. aardig, flink [frigus];
- 5. in mundo in voorraad, aanwezig, in petto; ➤ mihi in mundo sunt virgae.
Restitit hæc Mundo, semper cœlestia quærens, etc.
Habet Mundus veredarios, commentarienses, ..... habet Ecclesia acolytos, lectores, etc.Ita apud Palladium in Hist. Lausiaca cap. 54.
sæculumLatini Patres vocant :
Ἠρώτα ἧμας τὰ ἐν τῷ κόσμῳ πραττόμενα.Hinc
in mundi statu.
Frater autem Aicardi juvenis,Constantius in Vita S. Germani Autissiodor. ubi de S. Genovefa :Mundialis ac sæcularis animi, etc.
Cæterum universa aliaAdde Monast. Angl. tom. 1. pag. 52.Mundialis pulchritudinis ornamenta, auri gemmarumve compacta fulgoribus, numquam tuis vel collo vel digitis inseri patiaris ?
Ductor aulæ Mundialis ire ad aram jusserat.
Sicque post lucis Mundanalis occasum, in basilica S. Leocadiæ tenet habitationem sepulcri.Charta ann. 1424. apud Stephanot. tom. 2. Antiquit. Occitan. Bened. MSS. pag. 497 :
Porro nos Geraldus memoratus episcopus considerans quod corpora humana sine aliqua Mundanali sustentatione in terris non possunt vivere, etc.
Per quemcumque judicem ecclesiasticum seu Mundanum.Alia ann. 1329. in Tabular. Eduensi :
In omni loco dominationis et alio quovis et coram quibuscumque judicibus ecclesiasticis et Mundanis.Litteræ ann. 1313. apud Rymer. tom. 3. pag. 461 :
In quacumque curia ecclesiastica vel Mundana.Ita tom. 10. pag. 122. et Ordinat. Reg. Fr. tom. 2. pag. 159.
Plasmator parce mœstis Mundialibus, Succurrat fletus intimis doloribus : Pascat mœrentes singultuum gemitus, Humanum decus dum rapit interitus.
Sæculares potestates, Dionysio Exiguo, etc. Apud Tolosanos,
Moundivocantur, præcipui e civitate adolescentes delicate vestiti et viventes, quasi
mundiales.
Cujus quidem Principis.... Mundanitas conversa fuit in religiositatem.
Refrixit caritas, subintravit Mundialitas.
Si maritus uxorem suam dimittit, quadraginta solidos ipse componat, et de Mundosuo non habeat potestatem, et omnia ei reddat quod ei per legem obtingit.
Mundummuliebrem sic describit lib. 1. de Cultu fem. cap. 4 :
Habitus feminæ duplicem speciem circunfert, cultum et ornatum. Cultum dicimus, quem Mundum muliebrem vocant : ornatum, quem immundum muliebrem convenit dici. Ille in auro, et argento et gemmis, et vestibus deputatur : iste in cura capilli, et cutis et earum partium corporis quæ oculos trahunt.
Legavit quidam uxori Mundum omne, penumque.
Quod dominus dux Andegaviæ haberet promittere regi Aragonum in adjutorium certum Mundum gentium armorum, etc.
- with comp, clean, cleanly, nice, neat, elegant: nil videtur mundius, T.: supellex, H.—Fine, elegant, smart: cultus iusto mundior, too elegant dress, L.—As substm. (sc. homo), an elegant person.—Fig., neat, choice: verba, O.
- toilet ornament, decoration, dress (of women): muliebris, L.—The universe, world, heavens: mundi magnitudo, Cs.: cum ipse mundus cumque agri contremiscunt: o clarissima mundi Lumina, V.—The world, earth, inhabitants of the earth, mankind: Quicumque mundo terminus obstitit, H.: toto mundo, V.
-
…enim haec meliora sunt quam ea quae sunt his carentia, nec mundo quicquam melius. ex quo efficietur esse mundum deum. Idemque hoc modo Nullius sensu carentis pars aliqua potest esse sentiens ; mundi autem partes sentientes sunt ;…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…quorum insignem vim et inlustrem faciem videremus, solem dico et lunam et vagas stellas et inerrantes et caelum et mundum ipsum et earum rerum vim quae inessent in omni mundo cum magno usu et commoditate generis humani, efficitur omnia…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…adseverant ex corpusculis non colore non qualitate aliqua quam ποιότητα Graeci vocant non sensu praeditis sed concurrentibus temere atque casu mundum esse perfectum, vel innumerabiles potius in omni puncto temporis alios nasci alios interire quod si mundum efficere potest concursus…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…, qui providet, qui tam regit et moderatur et movet id corpus, cui praepositus est, quam hunc mundum ille princeps deus ; et ut mundum ex quadam parte mortalem ipse deus aeternus, sic fragile corpus animus sempiternus…
M. Tullius Cicero, De Republica
-
…, numquam profecto sapientiam consequetur ; ita erit homine deterior. quod quoniam absurdum est, et sapiens a principio mundus et deus habendus est. Neque enim est quicquam aliud praeter mundum quoi nihil absit quodque undique aptum atque perfectum…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…arte sine litteris, insultantem in omnes, sine acumine ullo sine auctoritate sine lepore. Dico igitur providentia deorum mundum et omnes mundi partes et initio constitutas esse et omni tempore administrari. Eamque disputationem tris in partes nostri fere…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…et lunam et vagas stellas et inerrantes et caelum et mundum ipsum et earum rerum vim quae inessent in omni mundo cum magno usu et commoditate generis humani, efficitur omnia regi divina mente atque prudentia. Ac de prima quidem…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…conditas esse, omniaque quae sint in his urbibus eorum populorum recte esse dicuntur, sic quaecumque sunt in omni mundo deorum atque hominum putanda sunt. Iam vero circumitus solis et lunae reliquorumque siderum, quamquam etiam ad mundi cohaerentiam…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…appellari recte possit Graece enim πρόνοια dicitur, haec potissimum providet et in is maxime est occupata, primum ut mundus quam aptissimus sit ad permanendum, deinde ut nulla re egeat, maxume autem ut in eo eximia pulchritudo sit…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…figura conformatioque membrorum tantam naturae sollertiam significat quantam ipse mundus aut igitur nihil est quod sentiente natura regatur, aut mundum regi confitendum est. Etenim qui reliquas naturas omnes earumque semina contineat, qui potest ipse non natura administrari ;…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum