domina
domina, a mistress, dame, lady, she who rules
domina , ae, f.: mistress, queen, 3.438; goddess, 3.113. (dominus)
dŏmĭna, ae (dat. and abl. plur. only dominis, Curt. 3, 12, 8; Inscr. Orell. 1629), f. [dominus].
- I Prop., mistress, she who rules or commands, esp. in a household, = hera, materfamilias, Plaut. Cist. 4, 2, 107 (777); id. Stich. 2, 1, 24 (297); Ter. Heaut. 298; Quint. 5, 11, 34 sq.; Ov. M. 4, 5; Juv. 6, 376; 377 al. —
- II In gen., like the Gr. δέσποινα, a mistress, lady: sit sane Fors domina campi, Cic. Pis. 2; cf.: haec una virtus omnium est domina et regina virtutum, id. Off. 3, 6, 28: voluptates blandissimae dominae, id. ib. 2, 10, 37: cupiditas honoris, imperii, provinciarum quam dura est domina! id. Par. 5, 2 fin.: juncti currum dominae subiere leones, i. e. of Cybele, Verg. A. 3, 113; 438; of Venus, Ov. A. A. 1, 148; Prop. 3, 3, 31 (4, 2, 31 M.); of Juno, id. 2, 5, 17; of Diana, Mart. 12, 18; of Isis, Inscr. Grut. 82, 2; cf. Inscr. Orell. 1884; Vulg. Gen. 16, 4 al.—
- b As adj.: domina Urbs, the queen city, Mart. 12, 21, 9.—
- B In partic.
- 1 The appellation of a lady belonging to the imperial family, Suet. Dom. 13; id. Claud. 39.—
- 2 A term of endearment,
- a Wife, Verg. A. 6, 397 Serv.; Ov. Tr. 4, 3, 9; 5, 5, 7; Inscr. Orell. 2663.—
- b Sweetheart, Tib. 1, 1, 46; 3, 4, 74; Prop. 1, 4, 2 et saep.
domina, ae, f. (dominus), I) die Herrin vom Hause, als Gebieterin, die Wirtin, Hausfrau, Komik., Verg. u.a.: d. cauponae od. tabernae, die Wirtin (Ggstz. magistra cauponae, die Kellnerin), Cod. Iust. – II) im weitern Sinne: A) eig., wie δέσποινα, die Herrin, Gebieterin, a) als ehrendes Beiwort der Göttinnen (s. Thiel Verg. Aen. 3, 438), v. der Venus, Ov.: v. der Chbele, Verg. – b) v. Damen aus dem kaiserl. Hause, Suet. – c) v. der Geliebten, Catull., Tibull. u.a. Dichter. – d) attribut., domina Roma, Hor. carm. 4, 14, 44: domina Urbs, die hochgebietende Stadt, v. Rom, Mart. 12, 21, 9: manus domina, Ov.: hasta domina, Iuven. – B) übtr., die Herrin, Gewalthaberin über usw., sit sane Fors d. campi, Cic.: iustitia d. virtutum, Cic. – ➳ Abl. Plur. dominis, wie Curt. 3, 12 (30), 8. Corp. inscr. Lat. 2, 1164; doch auch domnabus, Corp. inscr. Lat. 5, 774. – Synk. domna, Ven. Fort. 8, 18. Greg. Tur. hist. Franc. 9, 20. Corp. inscr. Lat. 4, 1375 u. 5, 774. – Nbf. domnina, Corp. inscr. Lat. 2, 1836.
Joseph, / qui dominam sprevit nectentem retia luxus [cf. ]Gen. xxxix 7–8
Christi famula Torctgyd ‥ post obitum ~ae [sc. abbatissae ]
~a,hlæfdige
ipse [Wilfridus ] ‥ ob amorem dilectissime ~e sue, ‥ sc. regine [Etheldride ]
cum domina dormire viri scelus est scelerosum
hec regula [exterior ] non est nisi ut subserviat alteri [interiori ], altera quasi ~a [ME: ], hec quasi ancillaalswa lavedi
Edwardus P‥. fecit fidelitatem ~e servilem(
posuit filium suum ad scholas sine licencia ~e
rex W. dedit Rogero D[eus ] Salvaet ~as iij virgatas
Johanni de F. et uxori sue faciant habere duas robas militi et ~e convenientes
multociens nudus gladio cinctus ~as illius patrie visitabat
assignavimus vos ‥ ad recipiendum fines ‥ ab ‥ episcopis ‥, viris religiosis, personis ecclesiasticis, ~abus, viduis et aliis mulieribus ‥ ac eciam ab aliis ‥ qui fines nobiscum facere voluerint pro servicio quod nobis debent ‥ in ‥ expedicione nostri Vasconie(
congregatis comitibus, baronibus, militibus et quam plurimis ~abus ‥ fecit rex ‥ convivium
ubi hastiludia prosequebantur, quasi in quolibet loco, ~arum cohors affuit ‥ in diverso ‥ apparatu virili ad numerum quandoque quasi xl ‥ ~arum de speciosioribus et pulcrioribus †non [? l. necnon ] melioribus tocius regni
fiebant hastiludia ‥ presentibus rege, regina, majori milicia Anglie ‥ aliarumque regionum et excellencioribus ~abus Anglie
rotulus de ~abus, pueris et puellis de xij comitatibus
de ~abus dicunt quod Emma de B. F. tenet feodum dim. militis in S. de domino rege ‥ et est maritanda
de ~abus dicunt quod Alicia que fuit uxor Rogeri de Burgo est de donacione domini regis et est maritanda
de ~abus que sunt de donacione domini regis sive sunt maritate sive maritande(
de viduis quarum domini obierunt seisiti de tenementis que tenuerunt de rege, si sint maritate vel non
ad opus regine, ~arum et domicillarum sibi assistentium
Alienore consorti E. primogeniti regis, ~abus, domicellis et familie sue
mandatum est ‥ emptoribus Garderobe regis quod habere faciant ‥ ~abus ‥ consortis filii regis robas suas ut ~abus ‥ regine
procurator mulieris agentis potest ad statim petere sumptus litis et alimoniae ~ae suae decerni
spiritus malignus ‥, qui in quosdam tanta ‥ licencia debaccatur ut quod in spiritu patiuntur ‥ credant in corporibus evenire; quale est quod nocticulam quandam vel Herodiadem vel presidem noctis ~am concilia ‥ de nocte asserunt convocare
que dicebat se cum quibusdam ~abus de nocte super quasdam bestias equitare et multa terrarum spacia una hora pertransire
~ae gloriosae filiae Aedilbergae reginae(
saluta ‥ domnam reginam et meae parvitatis nomine
ego Aþelfled ~a Merciorum
M. imperatrix regis H. filia et Anglorum ~a
~e Hibernie(v.
~e ‥ regni Scocie(v.
~a I. regina Anglie peperit filium suum primogenitum
sequebantur ~a regina juvenis et ~a regina mater
virtute brevis ~e regine(
~a Roesia de la Rokel
terras ‥ que fuerunt ‥ Margarete Corbet ~e de Malkerston’
obiit ‥ ~a Elizabetha, ducissa Clarencie
Annam ~am Roos
dilectis nostris consanguineo et consanguinee Davidi domino Drummond et ~e Lilie Ruthvene sue sponse
me veteres falso dominam vocitare solebant
~a Fortuna ‥ projecit eum regem quasi subito a summo usque ad yma
vos, ~a abbatissa, precor ut [etc. ]
concedo Deo et B. Marie de Casa Dei et ~abus ibi Deo servientibus(
sciatis vos monachas vel moniales dicendas esse, non ~as, sicut nec monachi possunt sine ridiculo domini appellari
~a Mabilia, sanctimonialis de Stodeley
quandam ~am Agnetem de L. conventus [de Mallynges ] elegit in abbatissam
religiosas ~as Margaretam F. priorissam de Nun Monktone et ejusdem loci conventum
~a Elizabet Gayton priorissa
frater Helias ‥ contra generalem prohibitionem generalis ministri sine licentia accessit ad loca Pauperum ~arum
regina angelorum, ~a mundi, mater ejus qui mundat mundum
capellanum ‥ qui missam de ~a ‥ in perpetuum celebrabit
unus [sacerdos ] celebrabit pro defunctis, alius missam de ~a cantabit, tertius de die
fratrum de ~a(v.
ad secundarium servicium de ~a unus de junioribus cantabit †invictatorium
matutine et hore ac vespere de ~a ‥ ante incepcionem vesperarum et matutinarum diei ‥ dicantur(
pictor quidam in partibus Flandrie ~am pro posse venerabatur per omnia
prepositus ecclesie collegiate Nostre ~e de Campis prope Edinburgh’
j nouch’ cum j magna ~a posita
unus mantellus pro nostra ~a borderatus cumly velvate
mentis monarchia regnet, / ut non insultent animam fantasmata carnis / nec vincat dominam stolido bernacula gestu
conturbatae gentes contra olim ~am orbis [sc. Romam ]
hec ‥ regina propria est voluntas, omnium inoboedientium ~a
[aqua vite ] omnium medicinarum mater et ~a
hec est ~a regula. omnes alie ei serviunt
commemorat idem Haly stellam de genere cometarum, quam dicit ‘~am capillorum’, que signat mortalitates regum et principum
dŏmĭna, (8) æ, f. (dominus), ¶ 1 maîtresse de maison : Pl. Cist. 773 ; etc.; Ter. Haut. 298 ; Cic. Cæl. 62 || [qqf.] épouse : Virg. En. 6, 397 ; Ov. Tr. 4, 3, 9 ; 5, 5, 7 ¶ 2 maîtresse, souveraine [pr. et fig.] : Virg. En. 3, 112 ; Cic. Off. 3, 28 ¶ 3 nom donné à lʼimpératrice : Suet. Dom. 13 ¶ 4 amie, maîtresse : Tib. 1, 1, 46 ; Prop. 1, 4, 2.
- 1. meesteres, gebiedster (ihb. als vererende bijnaam v. godinnen; ook metaf.); ➤ voluptates blandissimae -ae; cupiditas honoris quam dura est ~!; iuncti currum -ae subierunt leones (v. Cybele); Fors ~ campi;
- 2. huisvrouw;
- 3. echtgenote; vrouw; (poët.) geliefde;
- 4. (Suet.) dame aan het keizerlijk hof.
Missa de Domina, non semel in Chronico Archiepisc. Upsaliens. pag. 219. 225. in Monastico Anglicano tom. 3. pag. 151. et apud Franciscum Dominic. Pragens. etc.
Maria,...
sermone Syro Domina nuncupatur.
Maria,
Syriace Domina. Vide S. Hieronym. de Locis Hebraic. in Evangelio Matthæi.
Dominam, Deiparam nude appellari ægre ferunt hæretici, atque in primis Calvinus Epist. 128. Vide Lambecium lib. 8. Biblioth. Cæsar. pag. 132. et supra in voce Domicellæ.
Domina, sæpius addita est hæc
nostra. Hinc Gallis nostris quasi uno verbo effertur
Nostre-Dame. Statuta Academiæ Paris. apud Acherium Spicil.
In quinque festis gloriosæ Virginis Mariæ non legitur in Nonis Nostra-Domina in vico Brunelli.Regula Toribii Archiep. Limæ, Concil. Hispan. tom. 4. pag. 669. col. 2 :
Officium Dominæ nostræ dicetur diebus consuetis in hac sancta Ecclesia et recitabitur totum tono summisso, excepto hymnoAve maris stella.
IpsosDomina autem Ecclesia dicta est quia ibi de regno Apuliæ sermo est, quod ceu feudum Romanæ Ecclesiæ esse existimabatur.(Comites et Barones) citavit summus Pontifex, ut parendo mandatis ipsius ipsum regnum manibus Dominæ Ecclesiæ resignarent.
Brusselde Feudorum usu tom. 2. pag.
Proiii. paribus robarum quas Dominæ habueruntxviii. l.
Dominasappellatas fuisse post Ægidium Menagium testis est Mabillonius Diplom. pag. 90.
PaterCam. Comput. Paris. fol. 173. r° :
Promittimus etiam nos curaturos et facturos, quod carissima consors nostra Domina Elizabet, regina Romanorum illustris, præmissis omnibus assensiet.
Colin Garin fils moyen-né de laditte Colette et Philippot Garin puisné... ledit Philippot vint à saditte mere criant et plorant, Madame, pour Dieu mercy, mon frere me vuelt tuer et occire.
ceteris Dominabus assentientibus. Charta Lucianæ Abbatissæ Farensis Monasterii ann. 1168 :
Ad pelliciasque Dominarum decem libras per singulos annos iterum concessi.
Dona, quod nomen est discretivum sexus, non titulus honoris. Acta B. Torelli Puppiensis, tom. 2. Martii pag. 501 :
Quidam Comes Carolus de Puppio, valde notus B. Torelli, cum sero carnisprivii advenisset, illi scutiferum cum canistro referto carnibus et pane misit, et cum iret, Dominæ Puppienses dederunt aliqua comestibilia quæ fratri portaret.
Ingeniaque, Biddæ, Dominæ, et Mangonelli fiunt, Imperatore mandante.
Hoc anno Ludovicus rex, de consilio matris suæ et aliorum quorumdam, mandavit sibi dari in conjugem Marguaretam comitis Provinciæ filiam, per Galterum archiepiscopum Senonensem et dom. Johannem de Nigella, eamque duxit Senonis in uxorem, et eandem coronari et inungi fecit a dicto archiepiscopo in Dominam Francorum et reginam.
Item quod abstineat(facilem)(regina) a Dominabus vocandis vel aliis magnis personis, et eas, cum venerint, diutius retinendis ; et quo(quod) se non redat(reddat) nimis falicem
ad loquendum cum tot venientibus;
sed aliquotiens se excusari faciat,
sicut decet.
Item quadraginta libras ceræ et quadraginta solidos pro jocalibus Dominæ animarum, ratione mercati villæ prædictæ.An Deipara Virgo Maria ?
Dame, eadem ratione qua socer,
Sirenuncupabatur. Lit. remiss. ann. 1389. in Reg. 136. Chartoph. reg. ch. 144 :
Comme le suppliant se feust marié à la fille d'une femme appellée Guillemete le Gaz ; ... icelle Guillemete sa Dame, etc.Aliæ ann. 1396. in Reg. 151. ch. 4 :
Icellui Perrot et la mere de la femme dudit Belotin lui osterent la barre qu'il tenoit : lequel Belotin doubtant que ledit Perrot et sa Dame ne le batissent, etc.Rursum aliæ ann. 1403. in Reg. 158. ch. 166 :
Lequel exposant demanda audit Popile pourquoy il avoit fait semondre lui et sa Dame mere de sa femme.Hinc
Dame-grant, pro
Grand'mere, avia materna, in Lit. remiss. ann. 1456. ex Reg. 185. ch. 340 :
Lesquelles orphelines demourerent ou gouvernement d'une bonne femme, leur Dame-grant.
domina (domna, Ct.) ae, f
- dominus, a mistress, dame, lady, she who rules(esp. in the house): rem dominae indicavit: famulae dominaeque suorum, O.: iuncti currum dominae subiere leones (i. e. Cybele), V.: Ditis, wife, V.—Fig., a mistress, lady: Fors domina campi: humanarum rerum, Fortuna: voluptates blandissimae dominae: Roma, H.—A sweetheart, Tb., Pr. — Poet.: hasta, that which conveys ownership, the auction spear, Iu.
-
…sint modo fata tuis mollia carminibus nos, ut consuemus, nostros agitamus amores, atque aliquid duram quaerimus in dominam ; nec tantum ingenio quantum servire dolori cogor et aetatis tempora dura queri. hic mihi conteritur vitae modus ,…
Propertius, Elegies
-
…durus uterque deus, subiecto leviter positam temptare lacerto osculaque admota sumere et arma manu, non tamen ausus eram dominae turbare quietem, expertae metuens iurgia saevitiae ; sed sic intentis haerebam fixus ocellis, Argus ut ignotis cornibus Inachidos…
Propertius, Elegies
-
…, supplicis a longis tristior excubiis. ille meos numquam patitur requiescere postis, arguta referens carmina blanditia Ianua vel domina penitus crudelior ipsa, quid mihi tam duris clausa taces foribus cur numquam reserata meos admittis amores, nescia furtivas…
Propertius, Elegies
-
…nostra tenere sinu a pereat, quicumque ratis et vela paravit primus et invito gurgite fecit iter nonne fuit levius dominae pervincere mores quamvis dura, tamen rara puella fuit, quam sic ignotis circumdata litora silvis cernere et optatos quaerere…
Propertius, Elegies
-
…bene quam puella matrem, nec sese a gremio illius movebat, sed circumsiliens modo huc modo illuc ad solam dominam usque pipiabat. qui nunc it per iter tenebricosum illuc unde negant redire quemquam. at vobis male sit ,…
Catullus, Carmina
-
…vias. at vos, deductae quibus est fallacia lunae et labor in magicis sacra piare focis, en agedum dominae mentem convertite nostrae, et facite illa meo palleat ore magis tunc ego crediderim vobis et sidera et amnis posse…
Propertius, Elegies
-
…gelu tu sola humanos numquam miserata dolores respondes tacitis mutua cardinibus. o utinam traiecta cava mea vocula rima percussas dominae vertat in auriculas sit licet et saxo patientior illa Sicano, sit licet et ferro durior et Chalybe, non…
Propertius, Elegies
-
…dolores, est quiddam in nobis maius, amice, fide. possum ego diversos iterum coniungere amantis, et dominae tardas possum aperire fores ; et possum alterius curas sanare recentis, nec levis in verbis est medicina meis .…
Propertius, Elegies
-
…alis. illa fuit lacrimis ultima cura meis. Quid mihi tam multas laudando, Basse, puellas mutatum domina cogis abire mea quid me non pateris vitae quodcumque sequetur hoc magis assueto ducere servitio tu licet Antiopae formam Nycteidos…
Propertius, Elegies
-
…queror manibus, et mihi non desunt turpes pendere corollae semper et exclusis signa iacere faces. nec possum infamis dominae defendere noctes, nobilis obscenis tradita carminibus ; nec tamen illa suae revocatur parcere famae, turpior et saecli vivere…
Propertius, Elegies