intellegere

intellegere (-lig-) [CL] 1 to grasp mentally, comprehend, understand; b (w. adv. or absol.); c to understand (person). [Cyprianus] invictum Christi tropeum ‥, licet paganus, prudenter intellexit Aldh. VirgP 43; quorum causam adventus cum intellexisset rex Æ., ait ‥ Bede HE II 2 p. 84; voluntatem ‥ Dei ~entes arma ‥ comprehenderunt Ord. Vit. VII 12 p. 207; ut ea que subtilius intuentibus ‥ comparant animi delicias, ea ‥ quasi videndo non videntibus et audiendo non ~entibus aures potius onerent quam delectent Gir. TH III 11. b quidam ‥ altius vel ~entes vel furentes deum vocare ausi sunt [sc. aplanem] Adel. QN 76; primum ‥ est studere, secundum ~ere, tertium memorari quod intellexeris, quartum dicendo ornare quod memineris Alb. Lond. DG 13. 5. c 601 semper te interius subtiliter judices ac ‥ ~as ‥ temet ipsum quis sis (Lit. Papae) Bede HE I 31 p. 67. 2 to grasp the meaning of, comprehend, understand (utterance, writing; also absol.). [Gregorius] eundem librum [sc. Job], quomodo juxta litteram ~endus ‥ sit, ‥ perdocuit Bede HE II 1 p. 75; haec epistula cum ‥ esset lecta ac ‥ ab his, qui ~ere poterant, in linguam ejus propriam interpretata Ib. V 21 p. 345; Anglicam locutionem ‥ sategit ediscere, ut sine interprete querelam subjecte gentis possit ~ere Ord. Vit. IV 7 p. 215; historiarum gnari ejus [sc. Merlini] dicta facile poterunt ~ere Ib. XII 47 p. 493; Sphinx ‥ proposuit Thebanis problema, quod non intellexerunt Natura Deorum 118; rehortatur Paulinum ad scripture sacre tam excellentis et intellectu difficilis eruditionem Gros. Hexaem. proem. 5; s748 cum ‥ Pipinus hanc epistolam intellexisset M. Par. Maj. I 339; maxime ‥ nudo modo sine exemplis ~untur Haudlo 178. 3 a to understand as existing, occurring, being applicable, etc.. b to infer (one thing from another). c to gather, understand (from utterance or writing). a veritas ‥ Patris aptissime dici potest Filius ‥ ut in eo ~atur non imperfecta quaedam imitatio sed integra veritas paternae substantiae, quia non est aliud quam quod est Pater Anselm (Mon. 46) I 62; fere omnes figure accipiuntur imperfecte, et hoc ~itur in discantu et ubicumque rectus modus accipitur Garl. Mus. Mens. III 18. b ut unum virtutis ejus, unde cetera ~i possint, testimonium referam Bede HE II 7 p. 94. c 1093 denique quidquid aliquis ~at in litteris meis de archiepiscopatu, ego certus sum quia in simplicitate cordis mei ‥ locutus sum Anselm (Ep. 159) IV 28. 4 to understand or supply mentally (word etc., which is not expressed). in hac dictione ‘A’ ~atur ‥ nomen ‘littera’ Neckam Corrog. f. 10 (v. concidentia 1); non esset hec subtrahere ‥ nisi sit quod subtractum ~i possit per aliquid positum in locutione ‥ potest etiam plurale precedentis ~i per singulare sequens, ut ‘illic illius arma hic cursus fuit’ et ~itur ‘fuerunt’ Ps.-Gros. Gram. 72; hoc verbum ‘vado’ exigit hoc quod dico ‘Romam’, set mediante preposicione, que ~itur Bacon XV 154. 5 a to understand or regard (in a certain manner, or as having a certain applicability). b (w. complement or pro) to understand (word etc. as having a certain reference or meaning). c (w. per, de) to understand (something) by (a word or sign). d to mean, refer to (by a certain word etc.). a non dicuntur tres personae quia sint tres res separatae sicut tres homines, sed quia similitudinem habent quandam cum tribus separatis personis. consideremus hoc in Patre et Filio, et id ipsum ~atur de Spiritu Sancto Anselm (Incarn. B 12) II 30; que dixerit advocatus ~antur quasi a cliente dicta Ric. Angl. Summa 27 p. 35; de duplici pausatione ‥ non intelligimus [v. c infra] duplare brevem vel longam, sed prout in ordine alicujus modi ~untur vel accipiuntur numeri punctorum Mens. & Disc. (Anon. IV) 62; ista regula ‥ habet ~i de semibrevibus ligatis Hauboys 328; 1451 idem ‥ non ~itur pro diffinitore, unde potest sequenti anno eligi diffinitor (Abbr. Stat.) Mon. Francisc. II 111. b unicam filiam, quae propria voluptas ~itur, ‥ mactavit [v.Jud. xi 39] Gildas EB 70; p675 domus ‥ haec secundum allegoriam ecclesia ‥ ~itur Aldh. Ep. 4; aloe quando simpliciter [? sc. ponitur] epaticum ~itur, licet apotecarii pro citrino ~ant SB 9. c per istam figurationem ~ebant sextum modum Mens. & Disc. (Anon. IV) 56; non ~imus duplare brevem Ib. 62 (v. a supra); quid ~itur per hanc diccionem bilage Thorne 2001. d Alexander Macedo ‥ viso tandem Achillis tumulo suspirans ait, “felicem te, juvenis, qui tanto frueris precone meritorum”, Homerum ~ens Map NC V 1 f. 59. 6 to understand as a fact, understand to be the case, realise, learn: a (w. acc. & inf.); b (w. quia, quod); c (w. indir. qu.); d (w. adv.); e (absol.). f (w. acc.) to learn of, discover (thing or occurrence). a arbore ‥ procera signatum jure tyrannum / mox intellēgit [cf. Dan. iv 19] Aldh. VirgV 344; puer ‥ post discessum viri precepto oboediens angelum Dei esse intellexit V. Cuthb. I 4; solebat eum hortari ad ~endum deos non esse posse qui hominum manibus facti essent Bede HE III 22 p. 171; 801 ejus opuscula vobis dirigere curavimus quia ejus maxime dicta vos desiderare intelleximus Alcuin Ep. 216; c1105 timeo ne tarde ~at se a recta via deviasse Anselm (Ep. 347) V 286; 1262 cum nuper concesserimus valetto nostro A. ‥ custodiam terrarum ‥ ac ‥ non intellexerimus conferre sibi custodiam terre quam prefatus T. tenuit ‥ Cl 25. b intellexerant quia ‥ opera ‥ fidei ‥ exsequi curavit Bede HE III 25 p. 182; ~ens quia vera karitas amplius laborat pro anima quam pro corpore Ord. Vit. VI 9 p. 78; ~atis [ME: understondeð], sorores, quod scribo de vita solitaria AncrR 50; 1208 intellexit per inquisitionem quam fecit quod M. interfecit sororem suam CurR V 256. c 601 (v. 1c supra); rex ‥ erat et quid ad principes pertineat ~ebat Anselm (Ep. 249) IV 160; de vestro dictamine ‥ mittite mihi et inde [? l. mihi exinde] intellecturo quantum proficiatis H. Los. Ep. 20. d si sic ~at [v. l. ~atur, cf. 5a supra] articulus Parisiensis, verus est Ockham Quodl. 28. e si quis dederit aut acciperit [sic] communionem de manu heretici, et nescit quod aecclesiae catholicae contradicit, postea ~ens annum integrum peniteat Theod. Pen. I 5. 7; amor, adhuc intellige, / dux est J. Howd. Cyth. 139. 1. f 1101 postquam intellexerunt institutionem quam audivi fieri in Romano concilio Anselm (Ep. 214) IV 112; dux manifestam suorum defectionem intellexit Ord. Vit. XI 24 p. 242. 7 to recognise or accept as a fact, to acknowledge, believe, consider (that): a (w. acc. & inf. or quod); b (absol.). a 1105 non intellexi me debere aut legationem ejus prohibere aut revestituram meam respuere Anselm (Ep. 388) V 332; 1214 intellexit quod ipsi non debuerunt facere nisi simplicem seisinam SelPlCrown 74; 1255 [viridarii] dixerunt per sacramentum suum quod nichil inde sciverunt; set melius ~unt quod falsum sit quam verum SelPlForest 115; 1279 prior venit et dicit quod ipse et conventus suus non intellexerunt contemptum nec prejudicium regis fecisse RParl Ined. 2. b requisitus utrum boscus ille sit in foresta episcopi, dicit quod non ~it Feod. Durh. 263. 8 (inf. act. or pass. w. dare, facere) to announce, give out, (w. dat.) to give to understand, inform (person) (also ~entem dare). ut palam daretur ~i quia Bede HE V 1; 1220 etc. (v. dare 12c); 1166 et hoc mihi homines mei ~ere faciunt, quod debeo inde regi servitium de l militibus (Ch.) RBExch 348; 1276 fecit ~i ‥ quod faceret reparare pontem de petra; et non fecit ‥ (v. cleta 1e); dat intelligentes / quod ‥ Latin Stories 151 (v. dare 12c). 9 (inf. ~ere as sb.): a (faculty of) understanding. b knowledge. a ita oportet quod ~ere nihil aliud sit quam esse speciei impresse in intellectu T. Sutton Quodl. 110; qualiter est tunc quod ~ere nostrum non est sine fantasmate? Quaest. Ox. 339; [intellectus primi] cujuslibet intelligibilis habet ~ere actuale et distinctum Duns PW 61. b 1479 quoad posse et ~ere nostrum Eng. Abbots to Cîteaux 57. 10 (pr. ppl. as adj., also as sb. m.) intelligent: a possessing the faculty of understanding; b possessing an adequate or high degree of understanding. a sunt quorum animus infantes damnari debere ‥ non vult accipere ‥ quia nondum justi et ~entes in tali aetate Anselm (Orig. Pecc. 28) II 171; infans ‥ putabatur ita reus ac si ~ens esset GAS 365 (v. githserus); talis est omnis intellectus creatus, quia nullius ~entis creati voluntas primo determinat rectitudinem contingentem convenientem sue praxi Duns Ord. I 217. b malorum hominum, ut vos quibusque ~entibus apparetis, denuntiatio est Gildas EB 105; quis ~ens hoc audeat cogitare? Anselm (Ver. 8) I 186; Joachim, quidam monachus Cisterciensis, a fere illiterato subito factus ~ens, scripsit super Apocalypsim R. Niger Chr. I 97; quam benigne fecerit semetipsum ‥ basim benedictionis oculis ~entium Lucian Chester 52.

intellegere

Saved

Recent