intellegentia
intellegentia, discernment, understanding, intelligence
- I Lit.: Deus intellegentiam in animo inclusit, Cic. Univ. 3: intellegentia est, per quam animus ea perspicit, quae sunt, id. Inv. 2, 53: pars animi, rationis atque intellegentiae particeps, id. de Div. 1, 32, 70: infixam nostram intellegentiam capere, etc., id. N. D. 1, 19, 49 fin.: fretus intellegentia vestra dissero brevius, id. ib. 1, 19, 49: quod in nostram intellegentiam cadit, id. Off. 3, 4; 2, 9 fin.: ratione et intellegentia tenere aliquid, id. ib. 3, 17 al.—
- II Transf.
- A Understanding, knowledge: quia difficilis erat animi, quid, aut qualis esset, intellegentia, nullum omnino animum esse dixerunt, Cic. Tusc. 1, 22: quae nos magis ad cognitionem intellegentiamque convertant, id. ib. 5, 24: juris, id. Phil. 9, 5: somniorum, the knowledge of dreams, i. e. the art of interpreting dreams, Just. 36, 2: eam calamitatem vestra intellegentia sedabit, discrimination, Ter. Hec. 31. —
- β Plur.: rerum omnium quasi adumbratas intellegentias animo ac mente concipere, Cic. Leg. 1, 22.—
- B In partic.
- 1 Art, skill, taste, connoisseurship: intellegentia in rusticis rebus, Cic. Rosc. Am. 17: in homine intellegentiam esse, non avaritiam, id. Verr. 2, 4, 21, § 46: pecuniae quaerendae, id. Inv. 1, 29.—
- 2 Perception, discernment by the senses: in gustu et odoratu intellegentia, Cic. Ac. 4, 7 (Luc. 20 PHI).
ex qua re [Deus ] non solum gloriosi conjugis vestri, immo totius gentis ‥ ~iam in amore sui facilius inflammaret
litterae ‥ corporali visione leguntur, et proximus spiritali imaginatione rememoratur, et dilectio sola mentis ~ia
intelligibilis est Deus ~ia
moralis discipline sententias ‥ que ‥ suavitate auditorum ~ias refovebunt
ut ~iae sensum de exemplis priorum caperet secutura posteritas
presta ‥ ut quae solemni celebramus officio purificatae mentis ~ia [AS: ] consequamurondgetnisse
singulorum que edisseruntur artificiosam ~iam nullam esse
ecclesiastici parentes ‥ filios, firmioris jam ~ie capaces, ad divini pabuli predas ‥ erudiunt
anima intelligendo creaturam venit in ~iam creatoris
eas [(v.libertates ] ad communem ~iam plenius declarare
[prima substancia ] hujus ‥ possibilis, me loqui in hac hora, habet duplicem ~iam, unam simplicis apprehensionis, quam [? l. qua ] necessario apprehendit vel intellectualiter illud possibile, et ‥ aliam secundum objectum ~iam intuicionis et assensionis
scripturarum arcana ~iae literalis oculo colligere
in sacra scriptura quot sunt exposiciones, totidem relucent ~ie
prefinit vir doctissimus ‥ ex causis dicendi sumendam esse dictorum ~iam
~ias quasdam spiritales
allegorica ~ia de sex ydriis [] per sex etates seculi; tropologica ~ia de sex ydriis per sex gradus etatis humane Joh. ii 6
moralis ~ia
que in Deuteronomio decernuntur ‥ servanda sunt secundum ~iam mysticam vel moralem
facere et firmare cum predictis rege et regina, consanguineis nostris, confederacionem, amiciciam, ligam et ~iam strictam vel minus strictam(
anima rationalis in qua convenit homo cum angelis et ceteris ~iis
voluisti ‥ scire quid sentiam de ~iis, hoc est de angelis
cum pura ~ia in lumine increato videt ipsum lumen increatum
~ie [] plene sunt formis : Trevisa spiritis þat beþ also iclepid ~ie
racionalis [sc. potencia ] est illa que est in habentibus racionem, sicut in ~iis et hominibus
spiritus racionales celestes non movencie seu motores a movendo, sed ~ie ab intelligendo appropriacius nuncupantur
- 1. inzicht, bevattingsvermogen, verstand [communis, popularis gezond verstand]; ➤ res -am alcis fugit overtreft iems. voorstellingsvermogen;
- 2. kennis of verstand van (m. gen.; in m. abl.) [iuris civilis; in rusticis rebus]; verstand van kunst, (goede) smaak;
- 3. (meton.) voorstelling, begrip, idee.
- intellegens, discernment, understanding, intelligence: pars animi, intellegentiae particeps: in quibus (gustu et odoratu) est intellegentia.—Understanding, knowledge: iuris: Eam calamitatem vestra intellegentia Sedabit, discrimination, T.—Art, skill, taste, connoisseurship: in rusticis rebus: in homine intellegentiam esse, non avaritiam.—A conception, apprehension, notion: capere intellegentiam: rerum intellegentias mente concipere.
-
…arte ponitis, videte ne contra vos tota nata sit ; quae primo progressa festive tradit elementa loquendi et ambiguorum intellegentiam concludendique rationem, tum paucis additis venit ad soritas, lubricum sane et periculosum locum, quod tu modo dicebas…
M. Tullius Cicero, Lucullus
-
…oportere, et honestissimam et suavissimam esse arbitrantur. quid censes hunc ipsum Sex. Roscium quo studio et qua intellegentia esse in rusticis rebus Vt ex his propinquis eius, hominibus honestissimis, audio, non tu in isto artificio…
Cicero, pro S. Roscio Amerino
-
…id agere, ut ex alterius praedetur inscitia. Nec ulla pernicies vitae maior inveniri potest quam in malitia simulatio intellegentiae ; ex quo ista innumerabilia nascuntur, ut utilia cum honestis pugnare videantur. Quotus enirn quisque reperietur, qui…
M. Tullius Cicero, De Officiis
-
…, quae et aetheriam partem mundi incolant et marinis terrenisque umoribus longo intervallo extenuatis alantur. Sensum autem astrorum atque intellegentiam maxume declarat ordo eorum atque constantia nihil est enim quod ratione et numero moveri possit sine consilio, in quo…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…quid tibi adsentiar. Neptunum esse dicis animum cum intellegentia per mare pertinentem, idem de Cerere ; istam autem intellegentiam aut maris aut terrae non modo comprehendere animo sed ne suspicione quidem possum attingere. itaque aliunde mihi quaerendum est…
M. Tullius Cicero, de Natura Deorum
-
…gentem, si agnationem definias, quarum rerum nullum subest quasi corpus, est tamen quaedam conformatio insignita et impressa intellegentia, quam notionem voco. Ea saepe in argumentando defini tione explicanda est. atque etiam definitiones aliae sunt partitionum…
M. Tullius Cicero, Topica
-
…consentire naturae, quod esse volunt e virtute, id est honeste, vivere, quod ita interpretantur vivere cum intellegentia rerum earum, quae natura evenirent, eligentem ea, quae essent secundum naturam, reicientemque contraria. ita tres…
M. Tullius Cicero, de Finibus Bonorum et Malorum
-
…Andromacham, cum id nos ne suspicemur quidem. nihil necesse est de gustatu et odoratu loqui, in quibus intellegentia etsi vitiosa est quaedam tamen. quid de tactu et eo quidem quem philosophi interiorem vocant aut doloris aut voluptatis…
M. Tullius Cicero, Lucullus
-
…dicerent. cum autem quaereretur res admodum difficilis, num quinta quaedam natura videretur esse, ex qua ratio et intellegentia oriretur, in quo etiam de animis cuius generis essent quaereretur, Zeno id dixit esse ignem, non nulla…
M. Tullius Cicero, de Finibus Bonorum et Malorum
-
…ne verbis solum attingamus ea quae volumus ostendere, proponenda quaedam quasi moventia sunt, quae nos magis ad cognitionem intellegentiamque convertant. sumatur enim nobis quidam praestans vir optumis artibus, isque animo parumper et cogitatione fingatur. primum ingenio…
M. Tullius Cicero, Tusculanae Disputationes