ille

ille (old orthog., olle), a, ud (ollus, a, um, Enn. ap. Varr. L. L. 7, § 42 Müll.; Verg. A. 5, 197; in dramat. poets often ĭlle, v. Corss. Ausspr. II. p. 624), gen. illī̆us (usu. illĭus in epic and lyric poets; Cic. de Or. 3, 47, 183; illīus in the time of Quint; cf. Ritschl, Opusc. 2, 683 sqq.; 696; gen. sing. m. illi, Cato ap. Prisc. p. 694; dat. sing. f. olli, Verg. A. 1, 254; Cato R. R. 153 and 154; abl. plur. ‡ ab oloes = ab illis, Paul. ex Fest. p. 19 Müll.); pron. demonstr. [Etym. dub., v. Corss. Beitr. p. 301], points (opp. hic) to something more remote, or which is regarded as more remote, and, in contrast with hic and iste, to something near or connected with a third person, that; he, she, it (absol.).

• I In gen.
• • • • • α With substantives: ille vir haud magna cum re sed plenus fidei, Enn. ap. Cic. de Sen. 1, 1 (Ann. v. 342 Vahl.): si quid vos per laborem recte feceritis, labor ille a vobis cito recedet ... nequiter factum illud apud vos semper manebit, Cato ap. Gell. 16, 1 fin.: sol me ille admonuit, that sun, Cic. de Or. 3, 55, 209: in illa tranquillitate atque otio jucundissime vivere, id. Rep. 1, 1: cum omnis arrogantia odiosa est, tum illa ingenii atque eloquentiae multo molestissima, id. Div. in Caecil. 11, 36: in illa vita, id. ib. 1, 3: illum Aurora nitentem Luciferum portet, Tib. 1, 3, 93.—
        • β Absol.: illos bono genere gnatos, Cato ap. Gell. 10, 3, 17: ergo ille, cives qui id cogit, etc., Cic. Rep. 1, 2: tum ille, Non sum, inquit, nescius, etc., id. de Or. 1, 11, 45; cf. id. Rep. 1, 9; 1, 10: illum ab Alexandrea discessisse nemo nuntiat, id. Att. 11, 17, 3; cf.: de illius Alexandrea discessu nihil adhuc rumoris, id. ib. 11, 18, 1: ne illi sanguinem nostrum largiantur, Sall. C. 52, 12.—In neutr. with gen.: Galba erat negligentior, quam conveniret principi electo atque illud aetatis, Suet. Galb. 14: illud horae, id. Ner. 26.—
  • B With other pronouns: itaque cum primum audivi, ego ille ipse factus sum: scis quem dicam, Cic. Fam. 2, 9, 1; cf.: qui cum illis una ipsum illum Carneadem diligenter audierat, id. de Or. 1, 11, 45: ille quoque ipse confessus est, Cels. 1, 3: huic illi legato, Cic. Fl. 22, 52: hunc illum fatis Portendi generum, Verg. A. 7, 255; cf.: hic est enim ille vultus semper idem quem, etc., Cic. Tusc. 3, 15, 31: hic est ille status quantitatis, Quint. 7, 4, 15: est idem ille tyrannus deterrimum genus, Cic. Rep. 1, 42: eandem illam (sphaeram), id. ib. 1, 14: cum et idem qui consuerunt et idem illud alii desiderent, id. Off. 2, 15 fin.: illum reliquit alterum apud matrem domi, Plaut. Men. prol. 26.—
  • C Opp. to hic, to indicate that object which is the more remote, either as regards the position of the word denoting it, or as it is conceived of by the writer; v. hic, I. D.—
  • D Pleon., referring back to a subject or object already mentioned in the same sentence: sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat, Verg. A. 3, 490; cf. Cic. de Or. 1, 20, 91: non ille timidus perire, etc., Hor. C. 4, 9, 51; id. S. 2, 3, 204: Parmenides, Xenophanes, minus bonis quamquam versibus, sed tamen illi versibus increpant, etc., Cic. Ac. 2, 23, 74.
• II In partic.
• • A Pregn., that, to indicate some well-known or celebrated object, equivalent to the ancient, the well-known, the famous: si Antipater ille Sidonius, quem tu probe, Catule, meministi, Cic. de Or. 3, 50, 194: Xenophon, Socraticus ille, id. ib. 2, 14, 58: auditor Panaetii illius, id. ib. 1, 11, 45: a qua (gratia) te flecti non magis potuisse demonstras, quam Herculem Xenophontium illum a voluptate, id. Fam. 5, 12, 3: ut ex eodem Ponto Medea illa quondam profugisse dicitur, id. de Imp. Pomp. 9, 22: magno illi Alexandro simillimus, Vell. 2, 41: honestum illud Solonis est, Cic. de Sen. 14, 50: illa verba, Quint. 10, 7, 2: velocitas, id. ib. 8.—
  • B Particular phrases.
  • • • a Hic ... ille, this ... that, the one ... the other, of single objects in opp. to the whole: non dicam illinc hoc signum ablatum esse et illud; hoc dico, nullum te Aspendi signum, Verres, reliquisse, Cic. Verr. 2, 1, 20, § 53.—
      • b Ille aut or et ille, that or that, such and such: quaesisse, num ille aut ille defensurus esset, Cic. Rosc. Am. 21, 59: commendo vobis illum et illum, Suet. Caes. 41.—
      • c Ille quidem ... sed (autem, etc.), certainly, to be sure, indeed, etc., ... but still: philosophi quidam, minime mali illi quidem, sed, etc., Cic. Off. 3, 9, 39: ludo autem et joco uti illo quidem licet, sed, etc., id. ib. 1, 29, 103: Q. Mucius enucleate ille quidem et polite, ut solebat, nequaquam autem, etc., id. Brut. 30, 115: alter bellum comparat, non injustum ille quidem, suis tamen civibus exitiabile, id. Att. 10, 4, 3: sequi illud quidem, verum, etc., id. Fat. 18, 41.—
      • d Ex illo, from that time, since then (poet. and very rare): ex illo fluere et retro sublapsa referri Spes Danaūm, Verg. A. 2, 169 (for which in full: tempore jam ex illo casus mihi cognitus urbis Trojanae, id. ib. 1, 623): solis ex illo vivit in antris, Ov. M. 3, 394: scilicet ex illo Junonia permanet ira, id. H. 14, 85.— Hence, advv.
    • 1 illā (sc. viā=ab hac parte), in that way, in that direction, there (very rare): nunc ego me illa per posticum ad congerrones conferam, Plaut. Most. 3, 3, 27 (930); id. Mil. 2, 3, 17 (288): hac vel illa cadit, Plin. Ep. 2, 17, 18: ac ne pervium illa Germanicis exercitibus foret, obsaepserat, Tac. H. 3, 8; 5, 18; id. A. 2, 17: ipsum quin etiam Oceanum illa tentavimus, id. G. 34: forte revertebar festis vestalibus illa, qua, etc., Ov. F. 6, 395 Merk. (vulg. illac).—
    • 2 illō (sc. loco), to that place, thither (class.).
  • A Lit., with verbs of motion, = illuc: principio ut illo advenimus, ubi primum terram tetigimus, Plaut. Am. 1, 1, 48 (200): neque enim temere praeter mercatores illo adit quisquam, Caes. B. G. 4, 20, 3: nam illo non saxum, non materies advecta est, Cic. Verr. 2, 1, 56, § 147; Sen. Q. N. 4, 2, 28; Plin. 18, 33, 76, § 328: To. Vin' huc vocem? Do. Ego illo accessero, Plaut. Pers. 4, 4, 26 (584): positiones huc aut illo versae, Sen. Q. N. 2, 11, 1.—
  • B Transf.
  • • • a To that end, thereto: haec omnia Caesar eodem illo pertinere arbitrabatur, ut, etc., to that very purpose, Caes. B. G. 4, 11, 4: spectat, Dig. 47, 10, 7.—
      • b Post-class. for ibi, there, Dig. 48, 5, 23.—
    • 3 illim, adv., an early form (cf.: istim, exim) for illinc (i. e. illim-ce), from that place, thence (ante-class. and a few times in Cic.): sarculum hinc illo profectus illim redisti rutrum, Pompon. ap. Non. 18, 21 (Fragm. Com. v. 90 Rib.); Plaut. Poen. 5, 2, 98 (1058); Ter. Hec. 297; Lucr. 3, 879: illim equidem Gnaeum profectum puto, Cic. Att. 9, 14, 2 (al. illinc): quid illim afferatur, id. ib. 7, 13, b, 7 (al. illinc); id. ib. 11, 17, 3: omnem se amorem abjecisse illim atque in hanc transfudisse, i.e. from her, id. Phil. 2, 31, 77; id. Harusp. Resp. 20, 42.

ille, illa, illud, Genet. illīus, Dat. illī, Pronom. demonstr. (viell. aus *is-le), jener, jene, jenes (bezeichnet in bezug auf den Sprechenden zunächst einen Gegenstand als in der Nähe des Besprochenen, dann übh. das sowohl im Raume als in der Zeit oder in der Vorstellung dem Redenden entfernter Liegende u. weniger Interessante, dah. auch das einer dritten Person Angehörige, an einem dritten Orte Befindliche, Ggstz. hic [dieser], der in der unmittelbaren Nähe [in Raum, Zeit od. Vorstellung] Befindliche), a) im allg.: ista beatitas... cur aut in solem illum aut in hunc mundum... cadere non potest? Cic.: loco ille (Catilina) motus est, cum est ex urbe depulsus, Cic. – in der Zeit, qui illorum temporum historiam reliquerunt, Cic.: Q. Catulus non antiquo illo more, sed hoc nostro fuit eruditus, Cic.: ex illo, seit jener Zeit, seitdem, Verg. u. Ov. – in der Vorstellung, quod προσκυνειν illi (die der Vorstellung entfernter liegenden Griechen) vocant, Nep.: si fiat melior Ennii, quam Solonis oratio. Hic enim noster: Nemo me lacrumis decoret, inquit. At vero sapiens ille: Mors mea ne careat lacrumis, Cic.: aber melior et tutior est certa pax, quam sperata victoria; haec (pax) in tua, illa in deorum manu est, jener (der Friede) liegt in deiner, dieser (der Sieg) in Gottes Hand, Liv.: sapientius nostri, quam Graeci: illi (die Griechen)... nos etc., Cic.

b) zuw. wird durch ille auf das Subjekt od. Objekt eines Satzes zurückgewiesen, wo nach deutschem Sprachgebrauch diese Zurückweisung ganz überflüssig erscheint, sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat, Verg.; u. so Cic. de or. 1, 91. Hor. carm. 4, 9, 51; sat. 2, 3, 204. – Parmenides, Xenophanes minus bonis quamquam versibus, sed tamen illis versibus (aber doch in Versen) increpant eorum arrogantiam, Cic.

c) in attributiver Beziehung zu einem Subst. = jener (im guten und üblen Sinne) wohlbekannte, jener berühmte (herrliche usw.) oder jener berüchtigte, unser ein, vafer ille Sisyphus, Hor.: ille Epaminondas, Cic.: illa Medea, Cic.: mit einem Anstrich von Ironie, ipsi illi philosophi etiam illis libellis, quos de contemnenda gloria scribunt, nomen suum inscribunt, Cic. – dah. auch verb. hic ille = dieser so herrliche u. dgl., instat hic nunc ille annus egregius, Cic.; u. so Tibull. 1, 3, 93 (wo ille auf die Herrlichkeit des Tages geht) u. s. – u. ohne Subst., hunc illum poscere fata reor, Verg.

d) zur Hervorhebung eines Prädikats od. Attributs: α) verb. ille quidem = er allerdings, er zwar, er freilich, ludo et ioco uti illo quidem licet, sed etc., Spiel und Scherz, sie sind uns zwar gestattet, aber usw., Cic.: o hominem semper illum quidem aptum, nunc vero etiam suavem, Cic. – β) ille, zur Hervorhebung eines einen Begriff beschränkenden od. näher bestimmenden Attributs, accepimus patres vestros, asperrimos illos ad condicionem pacis, legatos tamen... misisse, eure Väter, sie, die so schwer an Friedensvorschläge gingen usw., Liv. – bei Entgegensetzung vom Attribut, non ille... sed hic, s. Cic. or. 45: orator, non ille vulgaris, sed hic excellens.

e) bei Ankündigung von etwas Folgendem, wie unser dieser, der, namentl. im Neutrum = dieses, das, illud animarum corporumque dissimile, quod animi valentes morbo tentari non possunt, corpora possunt, Cic.: illud perlibenter audivi, te esse etc., Cic.: u. im Ggstz. haec dicta sunt: illa (das Folgende), Colum. – dah. ille (wie hic) mit einem Zeitbegriff (wie annus, dies, mensis), von dem laufenden, jetzt eingetretenen und dauernden Zeitabschnitt, illum esse vigesimum annum, das sei das zwanzigste Jahr, Sall.

f) verb. hic et (atque) ille = der und jener, der und der, der eine und der andere, flagret amore malo cum hic atque ille, Hor. – u. ille aut (vel) ille, ille et ille, der oder der, der und der, dieser und jener, quaesivit, num ille aut ille defensurus esset, Cic.: commendo vobis illam et illum, Suet.: in illo vel in illo templo, Augustin. de civ. dei 1, 2. – ➳ Verstärkt illece, illace etc., jener (dieser) da, Plaut., Cato u. Varro. – illemet, illemet ipse, Diom. 332, 11. – Genet. illi, Cato oratt. fr. 40, 5. – Genet. bei Dicht. oft illĭus gemessen, s. Spengel T. Maccius Plautus p. 64 sqq. – Archaist. ollus u. olle, s. ollus. Vgl. übh. Georges Lerik. d. lat. Wortf. S. 334 u. 335.

ille, illa, illud [CL] 1 (denoting person or thing in place spec. by the speaker) that. b (as def. article, without demonstrative force). currente trans fluvium navi, aspectans contra merentes suo abscessu fratres, ‥ nullatenus valuit ipse a singultu et lacrimis temperare. hoc autem solum crebra voce repetiit: “Christe, miserere ~i caetui! Domine omnipotens, protege ~am cohortem! ‥ Christe Deus, defende illos!” Hist. Abb. Jarrow 27; pretento digito in prefatum propositum, “domine”, inquit “uxor ~ius propositi nudius tercius venit ad me” Latin Stories 6; Knighton I 146 (v. iste 1a).  b c765 de Caderapulle in Becha bryge, de hoc ad introitum Hypes mor, de ipsa more in Coforet broc, in ~am hagan, post illud ad tumulum vocitatum Kett [AS: innon þone hagam, æfter þam hagan innon Kett] CS 219; ex illo loco recta occidentis semita in ~am dic Ib.; 836 illut monasterium in Heanbyrg ‥ liberamus a modicis et a magnis causis CS 416; c845 (10c) ego Cuðuulf ‥ Christi ecclesiae antestis necnon et ~a congregatio sanctae ecclesiae Herefordensis CS 429. 2 (indicating person or thing previously mentioned or implied); b (w. ipse); c (w. idem); d (w. word meaning ‘aforesaid’). eum in celis Christo credimus conjunctum ~umque esse super familiam suam servum fidelem et prudentem V. Greg. 110; cui [sc. Bonifatio] ‥ successit in pontificatum Justus, qui erat Hrofensis ecclesiae episcopus. ~i autem ecclesiae Romanum pro se consecravit episcopum Bede HE II 8 p. 95; vocatur locus ~e lingua Anglorum Hefenfelth Ib. III 2 p. 129; c765 ex ~o loco (v. 1b supra); sed hoc in loco nescientibus intimandum est quod ~e locus certaminis belligerantibus inaequalis erat Asser Alf. 39; castelli medium vacat ede; sed exhibet altum / ille locus puteum sufficientis aque L. Durh. Dial. I 412; ~ud unum et idem essent [sic] Duns Ord. IV 238 (v. idem 11c).  b plura voluminis illius, siqui scire delectat, vel in ipso ~o volumine vel in eo, quod de illo dudum strictim excerpsimus, epitomate requirat Bede HE V 17 p. 319; si aliquam in illis judiciis iniquitatem intelligere posset, ‥ ~os ipsos judices ‥ interrogabat Asser Alf. 106.  c 858 (v. idem 3b).  d dixerunt virum ~um prefatum ab eis per pecuniam inpetrasse ut ‥ V. Greg. 98; venit in mentem abbatissae pulvis ~e praefatus Bede HE III 11 p. 150; 838 a regibus prenominatis Ecgberhto et Ætheluulfo ~is CS 421; 858 ~a prenominata terra CS 496 (cf. ib.: hanc terram supranominatam); praefatus ~e B. rex Asser Alf. 14; c1130 ~e prenotatus locus Ch. Westm. 249; a1182 precipio quatinus predicti monachi ~am prenominatam elemosinam teneant ita libere ‥ sicut idem R. et uxor ejus eis dederunt (AncD B 12437) Ch. Chester 199. 3 the particular, that (defined by cl. etc.): a (w. qui & rel. cl.); b (w. other correlatives); c (w. ppl.); d (introd. dir. statement or quotation). a Gildas EB 1 (v. 4a infra); ensem in te vibrabit in brevi suum [cf. Psalm. vii 13] rex ~e, qui per prophetam ‘ego’ inquit ‘occidam ‥’ [Deut. xxii 39] Ib. 31; ab ~o enim tempore quo apostolicae tonsurae indicium suscepit Felix Guthl. 20; ~a destina cui incumbens obiit Bede HE III 17 p. 160; tres ~e, quas [philosophi] dicunt, anime sunt: anima vegetabilis, anima bestialis, anima rationalis Petrus Dial. 50; illa mee consumpsi tempora vite / in quibus ipse mihi sepe magister eram L. Durh. Dial. IV 125; ~ud bonum de quo loquitur ‥ est bonum in communi et per illud judicamus de occurrentibus hoc illo esse melius Duns Ord. III 118.  b de ~o loco ‥ ubi ‥ Bede HE III 10 (v. 21 infra); 875 in ~o loco ubi ‥ (v. 2 dicere 3a); 1285 ab ~a hora quando ‥ (v. disjungere 1).  c 1220 cum ~a chevicia prati ad illam acram pertinente Fines Warw 274 (v. chevicium b); 1299 pro taxacione ~arum vaccarum taxatarum (v. duodecimus 1c).  d si consideretur ~a gentilis sententia ‘dolus an virtus quis in hoste requirat’ [Verg. Aen. II 389] W. Malm. GR I 18; cui et versus ~e Serlonicus adaptari potest: ‘stet mola ‥’ [Serlo Wilt. 76. 2] Gir. SD 122; per implicacionem ~am ‘que est’ Duns Ord. II 373 (v. identicus); fundatur hec racio in ~o principio generali: quando proposicio verificatur pro rebus, si due res non sufficiunt ad verificandum proposicionem, oportet ponere terciam Ockham Quodl. 31; nec est ~e terminus ‘genus generalissimum’ distribuibilis, sicud nec ~e terminus ‘Sor’ Wycl. Univ. 87. 4 (indicating a person who, or thing that, is assumed to be known or known to be such): a that which you know; b (w. poss. adj.); c (impl. approval) the famous; d (impl. disapproval) the infamous; e (impl. contempt or doubt) the vaunted, so-called. a cui praeter illa nefanda immaniaque peccata, quae communiter cum omnibus mundi sceleratis agit, accedit etiam ~ud veluti ingenitum quid et indelebile insipientiae pondus et levitatis ineluctabile Gildas EB 1; Sidroc ~e senex comes et Sidroc junior comes Asser Alf. 39; mare ~ud Normannicum ‥ transibat T. Mon. Will. IV 10.  b ~e Columba vester, immo et noster Bede HE III 25 p. 188; dux erat ille meus veniens cum luce repente Alcuin SS Ebor 955; dic qua parte manet quondam meus ille magister / Higlac? Æthelwulf Abb. 743; ex ~a tua quiete J. Godard Ep. 242 (v. descandalizare 2).  c clavicularius ~e regni caelorum idoneus Gildas EB 73; Ine, ~e famosus Occidentalium rex Saxonum Asser Alf. 1; ille pater, pater ille pius, quo presule magnus, / quo pastore placens, quo patre gratus eram, / et cujus tunc cantor eram, pater ille beatus, / presul Cuthbertus, qui cohiberet erat L. Durh. Dial. I 491, 493; Willelmus ~e de Ipra G. Steph. 55; optimus ~e Willelmus de Barri Gir. SD 52.  d ferocissimi ~i nefandi nominis Saxones Gildas EB 22; Lucifer ~e de caelo projectus Ib. 74; infaustus ~e annus et omnibus bonis exosus usque hodie permanet Bede HE III 1 p. 128; hostis ~e antiquus H. Bos. Thom. IV 13 p. 361; ~e pseudopropheta et dampnate memorie, J. Wyclif G. Hen. V 1.  e ut insatiabilem corporis ad curam liber ~e animus ex toto captivetur Gir. EH pref. p. 222. 5 (expressing in general what would be specified by a name or sim. in a particular instance) such and such; b (ille vel ille); c (ille et ille). d (iste vel ille). do tibi ~am rem Alcuin Gram. 868D (v. dativus 1a); at ille [sc. Edwinus] ‥ multos olim amicos procliviores in hostem quam in fidem expertus, quia, ut ~e dixit, ‘cum fueris felix, multos numerabis amicos / ‥’ [Ov. Tr. IX 5] W. Malm. GR I 47; nuncupatim ~am et ~am, quecunque famosioris prostibuli esset, abbatissam vel priorem ceterasve officiales [se] institurum cantitans Ib. V 439 p. 510; summone ‥ clericum illum N. personam ~ius ecclesie quod sit coram me ‥ ad ~um terminum, ostensurus quo advocato se tenet in ecclesia ~a, cujus advocacionem miles ille M. ad se clamat pertinere Glanv. IV 8; quod ‥ reddat R. tantam terram, vel terram ~am, in ~a villa, quam ei invadiavit Ib. X 9.  b cumque ei medicus dicit ut ~am vel ~am potionem accipiat, ‥ Simil. Anselmi 77; Dial. Scac. II 4B (v. brevis 4a); inflexiones vero vocales tales vel tales et prolationes ~e vel ~e non a natura sunt sed ab humana imposicione Kilwardby OS 638.  c [nos] vana spes ‥ delusit, ‥ a quibusdam dicentibus quia in ~o et ~o loco magnus liber est de gestis ejusdem G. Herw. 320.  d ubicumque scribitur in lege ‘omnes hii filii’ istius vel ~ius S. Langton Chron. 102; nullus rei essencia importatur per istam definicionem nisi hominis singularis, ‥ nisi iste homo vel ~e Ockham Quodl. 558. 6 (hic ‥ ille): a the latter ‥ the former. b (w. ref. to time) this (present) ‥ that (future); cf. 1 hic. a 858 concedo ‥ Wullafe aliquam partem terrae . ‥ huic eodem agellulo ~oque Wullafe CS 496; ut qui nausiaverint in ~is obsoniis, in his mendicantes respirent reliquiis W. Malm. GR I 47 p. 47; dic, sodes, ubi sella nitet, ubi nobile frenum. / cur manet hec macies? cur fugit ille nitor? Walt. Angl. Fab. 42. 18; Siccav. PN 128; Duns Ord. III 118 (v. 1 hic 5).  b qui in hoc saeculo quasi per tempus sex dierum salutem operari neglexerit, ~o perpetuae quietis tempore de finibus Hierusalem beatae excludetur, illud evangelicum contemnens ‘orate ‥’ [Matth. xxiv 20] Bede Acts 942. 7 (w. ref. to time) that (past), of that period. b (in indir. statement repr. hic of dir. statement). ita ut merito patriae illud propheticum, quod veterno ~i populo denuntiatum est, potuerit aptari Gildas EB 21; cum successisset aetas tempestatis ~ius nescia et praesentis tantum serenitatis experta Ib. 26; ~o tempore tanti viri fama ubique notabunda vagavit [v. l. vagabatur] Felix Guthl. 44; s867 non enim tunc adhuc illa civitas [sc. Eboracum] firmos et stabilitos muros ~is temporibus habebat Asser Alf. 27.  b Guthlac ~um locum monstrari sibi a narrante efflagitabat Felix Guthl. 25; ille accedens salutavit eum et interrogavit quare ~a hora, ceteris quiescentibus et alto sopore pressis, solus ipse mestus in lapide pervigil sederet Bede HE II 12 p. 108; 1420 juravit quod ab ~a hora in antea non tenebit [sic] ‥ opinionem (v. dogmatizare 1a). 8 of that kind or degree, such (w. ut & subj.). sensus quicumque, quem colligunt ex scripturis divinis [episcopi], nisi alibi habeatur ex scripturis divinis, non est cum ~a reverentia suscipiendus, ut debeat allegari ad confirmandum aliquid in catholica fide Ockham Dial. 834. 9 (pron.) that person or thing (in a place spec. by the speaker); b (illi de, esp. w. place-name) the men of. illos Hist. Abb. Jarrow 27 (v. 1a supra).  b DB I 89v, etc. (v. de 14); in Wermouth et Tunstall sunt xxj villani et unusquisque tenet, reddit, et operatur, sicut ~i de Boldona Boldon Bk. 5; 1251 ~i de familia domini Nicholai ipsum [Willelmum] odio habent et ipse nunquam associatus fuit eis SelPlForest 100; 1267 super injuriis et dampnis que per ~os de Quinque Portibus vestris mercatoribus illata dicuntur Cl 387; 1269 impeditus fuit per ~os de Insula de Ely Cl 72; 1290 homines de Appelby petunt ‥ quod rex concedat eis tolnetum in mercatis, sicut ~i de Karliolo habent RParl I 51b; 1295 omnes ~i de eadem flota RGasc III 322; ~i de majori Britannia Ockham Pol. I 88; sustinuit magnum certamen et laborem cum ~is de Ramesey Chr. Rams. app. 351; 1405 ~i de Prucia dederunt querelam Lit. Cant. III 89. 10 (indicating person or thing already specified or implied): a (m. or f.); b (n.); c (n. repr. previous statement or sim.); d (n. repr. m. or f.). a haec diximus ut sciant summi sacerdotes quod, sicut non debent inferiores clerici eos despicere, ita et ~i nec clericos Gildas Ep. 4; in quo etiam bello ante ~um [sc. Æduinum] unus filius ejus, Osfrid, juvenis bellicosus, cecidit Bede HE II 20 p. 124; minister ‥ pulsans ad ostium nuntiavit abbatissae. at ~a aperiens januam monasterii exivit ipsa cum una sanctimonialium feminarum Ib. III 11 p. 149; quisquis vestrum discere citius istum codicem possit, dabo ~i ~um Asser Alf. 23; probavi te habere bonos socios . ‥ qui sunt ~i [AS: ic ahsie pa]? Ælf. Coll. 99; si inde aliquam auctoritatem habeas, michi, precor, ~am ostendas Petrus Dial. 111; s1180 H. rex Anglie fecit in Anglia novam monetam fieri et precepit quod ‥ non caperetur alia moneta in Anglia quam ~a nova G. Hen. II I 263; 1209 in j caretta ferrata et apparatu ad ~am Pipe Wint. 15; hec mathematica dicitur doctrinalis vel disciplinalis, quia omnes alie sciencie per hanc docentur et sine ~a non possunt doceri Bacon V 3; quando quis vocat ad warantum foris rectam lineam, et etiam ubi illemet injuriatur non potest vocare warantum Hengham Magna 10 p. 37; s1298 ut [rex] magnam cartam de libertatibus et ~am de foresta ‥ ratificaret Flor. Hist. III 297.  b qui sarculum perfrangit et ante fracturam non habuit, aut ~ud extraordinario opere restituat aut superponat Gildas Pen. 26; nec distulit ille, mox ut adpropiabat ad fanum, profanare ~ud, injecta in eo lancea quam tenebat Bede HE II 13 p. 113; de hoc manerio scira attestatur quod E. ‥ deliberavit †illum [sic] filio suo ‥ ut ad firmam ~ud teneret DB I 59rb; sed da quod superest et satis illud erit L. Durh. Dial. I 460; quatuor ergo modis quibus ad celum properatur / nititur, insistens ut ad †illus [l. illud] perveniatur Nig. Paul. 46v. 139.  c ecce beatus Bartholomaeus ‥ sese coram obtutibus obtulit illius; nec sopor ~ud erat, sed palam splendentis caelicolae cognovit vultum Felix Guthl. 29 p. 96; tristis ais quod segnis amo; me sic et amicum / esse negas: nec enim segnis et illud ero L. Durh. Dial. I 150; “dic, Petre, mihi, pietasne solutum / corripit et flagris corrigit? ” illud agit Ib. III 426.  d c765 in illam hagan, post ~ud (v. 1b supra); 1468 transmisit xiij bollas et farlotam versus Leith cum majori quantitate brasii in una cimba et ~ud destructum erat per influctuationes marinas ExchScot 579. 11 (used in indir. statement for the more usu. refl. pron.). Abraham ‥ dicens Sarrai uxorem suam esse sororem ~ius Eul. Hist. I 32. 12 (defined by cl. or sim.): a (ut ille qui ‥ or sim.) (inasmuch) as (‥ is) that which (cf. OF come cil qui, Prov. com cel qui; cf. L. Foulet Petite syntaxe de l’ancien français [Paris, 1930] pp. 171–2). b (w. ppl.). a 1196 ipse coluit terram illam ut ~am que est crofta sua CurR I 27; 1219 petit septem libratas terre ‥ ut ~as unde ‥ fuit seisitus ‥ tempore regis Johannis Ib. VII p. x; ipse tenuit terram illam ‥ ut ~am que ei descendit de ‥ fratre suo Ib.; 1269 recognoverunt ‥ maneria ‥ esse jus Johannis ut ~a que idem J. habet de dono ‥ comitis Cl 145; 1294 vos, tanquam ~um qui nobis pluries bonum ‥ servicium impendit, requirimus ‥ quod ‥ RGasc III 229.  b 1317 postquam exitus ducatus predicti a manibus ~orum dictos exitus nunc habencium ad manus nostras redierunt RGasc IV 1805. 13 (n.): a (w. rel. cl.); b (w. quod & indir. statement or sim., esp. prec. rel. pron.); c (w. indir. qu.); d (w. ut & subj.). a preter ~a que superius notavi W. Malm. GR I 92.  b p675 ~ud vero quam ‥ ab evangelica traditione discordat quod ultra Sabrinae fluminis fretum Demetarum sacerdotes ‥ nostram communionem ‥ abominantur Aldh. Ep. 4 p. 484; ~ud scio ego, quod ‘co’ Hebraice Latine ‘sic’ reddat Petrus Dial. 123; attende et ~ud, quod, si gens Anglorum ‥ per adulteria defluit, nascitura ex tali commixtione sit gens ignava W. Malm. GR I 80 p. 81 (cf. Bonif. Ep. 73 p. 151); ~ud vero percelebre magnificumque fuit quod ‥ Id. HN 500 p. 61; illud satis constat, quod ‥ Ib. 524.  c neque ~ud nunc arguo cur [luna] eclipticam patiatur obscuritatem Adel. QN 62; ~ud quoque animadvertere par est, quante antiquitatis sit ecclesia que tunc etiam dicebatur vetusta W. Malm. GR I 28.  d licet parentibus debeam affectionem naturalem, ~ud tamen non debeo ut pro eis me perdam P. Blois Ep. 20. 73A. 14 (n. introd. dir. quotation) the following, this (esp. w. implication that the reader knows what is meant). secundum ~ud ‘fecerunt sibi reges ‥’ [Os. viii 4] Gildas EB 109; ut est ~ud ‘da partem his ‥’ [Eccles. xi 2] Aldh. Met. 2 p. 64; etsi approbamus affectum, improbamus exemplum, juxta ~ud ‘qui offert sacrificium ‥’ [Sirach xxxiv 24] W. Malm. GR I 34 p. 33; S. Langton Quaest. f. 279v (v. deletio); debet enim elevari punctus post illud ‘in patibulo’ [Gen. xl 22] Bacon Tert. 251. 15 (n. w. gen. of person or pers. adj. or sim.) the (well-known) saying (of); b (w. quod & indir. statement). secundum ~ud Philonis Gildas EB 20; ~ud propheticum Ib. 21 (v. 7a supra); ~ud evangelicum contemnens Bede Acts 942 (v. 6b supra); 931 etc. (v. evangelicus 2c); juxta ~ud Dominicum ‘filii hujus seculi ‥’ [Luc. xvi 8] W. Malm. GR I 59 p. 64; 1166 sane impletum est ‥ hodie propheticum ~ud ‘quasi vulpes ‥’ [Ezech. xiii 4] J. Sal. Ep. 183 (175 p. 158); Gir. SD 6 (v. ibidem 3); a1237 juxta ~ud poeticum, ‘queritur Egistus ‥’ [Ov. Rem. 161] Conc. Syn. 212; ita ut de eo verissime preconizetur ~ud beati Job ‘cum ab infancia crevit mecum miseracio ‥’ [Job xxxi 18] Capgr. Hen. 1.  b expositum est ~ud Prisciani quod ‥ Bacon CSTheol. 46; juxta ~ud vulgare, quod quis magis amat magis laudat J. Sheppey Fab. 54. 16 (w. hic or is): a (hic ‥ ille) the latter ‥ the former; b (hic aut ille or sim.) this one or that one; c (hic et ille or sim.) this one and that one. a hi jejunant . ‥ illi caritatem ‥ perficiunt Gildas Ep. 3 (v. 1 hic 9c); Bosa ‥ qui Derorum et Eata qui Berniciorum provincia gubernaret; hic in civitate Eburaci, ~e in Hagustaldensi Bede HE IV 12 p. 229; quanto secunda captivitas major graviorque fuit quam prima, tanto majorem in hac quam in ~a Dei super vos liquet indignationem fuisse Petrus Dial. 61; dum hi Hors fratrem Hengestii, ~i Catigis alterum regis filium magno justitio desiderarent W. Malm. GR I 8; est lupus, est agnus. sitit hic, sitit ille Walt. Angl. Fab. 2. 1.  b ergo, quod hic aut ille suis mea laudibus effert / carmina, me spectans, pondero lance levi L. Durh. Dial. IV 153; Dial. Scac. I 6B (v. 1 hic 9a).  c sumet pro meritis plus is et ille minus L. Durh. Dial. IV 496; tociens hoc et ~ud [ME: þis & þis] feci AncrR 122 (v. 1 hic 9a). 17 (w. iste): a the former (i. e. the first subj. or sim.). b some ‥ (others). a una se angelicae castitatis comitem fore gratulatur, altera se maritalis lasciviae fomitem laetatur. ista collum lunulis ‥ ornari ‥ concupiscit, ~a ‥ pudicitiae cultu splendescere ‥ desiderat Aldh. VirgP 17; p781 sepe melior est defensor quam accusator, quia ~e ad pacem defendit, iste ad discordiam accusat Alcuin Ep. 58; “dic ergo, passer et alauda cur adeo sursum volando ascendunt, anser autem et gallina similiter facere non possunt? ” quia et ~i parvi sunt corporis et ideo leviores et isti majoris et ideo ponderosiores Petrus Dial. 121; s1126 notabile ‥ fuit certamen inter Robertum et Stephanum, ‥ ~o privilegium filii, isto dignitatem nepotis spectante W. Malm. HN 452; mendax quam claudus plus claudicat, atque prehendi / quam tener iste pedes ocius ille potest L. Durh. Dial. I 218; Gir. TH I 15 p. 49 (v. imitatrix 1b); unus in edicula Christi, alter in basilica Petri, ~e decanus diu extitisse dinoscitur, iste devotus famulus apostoli scitur Lucian Chester 51.  b ~isque vulneratis et istis occisis, omnibus autem reliquis captis G. Steph. 43. 18 a (w. alter) the one ‥ (the other). b (in enumeration) one, another. a conperiens tanti viri potentia fuisse alteram [sc. manicam] sibi reddere sicut et ~am Felix Guthl. 40; Anselm I 56 (v. etenim c); dissecat illa genas, nudum ferit altera pectus J. Herd Hist. IV Regum 160.  b proprias singulorum secum cohabitantium virtutes imitari studebat. ~ius enim oboedientiam, istius humilitatem, ipsius patientiam, alterius longanimitatem ‥ imitabatur Felix Guthl. 23. 19 (in contrast w. pers. pron.). Judas ‥ loculos compilabat; vos ecclesiae donaria ‥ vastatis. ~e adiit Judaeos ut Deum venderet; vos ‥ Gildas EB 107; ~e [sc. Paulus] dixit fidelem et dignum [sc. sermonem; cf. I Tim. iii 1], vos ut infidelem et indignum sprevistis Ib. 108; aliquid ‥ illi quidem dispensatorium, nobis autem necessarium Ad. Scot Serm. 426B (v. disponere 2c). 20 (ille quidem) he indeed. adeo in ejus [sc. Ethelfridi] et sequentium laudibus Bede vigilavit ingenium et ~ius quidem in confines sibi Northanhimbros, eo familiarius quo propinquius, prospiciebat intentio W. Malm. GR I 47 p. 46. 21 that of that kind or degree, such a one; (in quot., n. w. gen.) that piece (of), that amount (of). devenit in ~ud loci ubi rex ‥ occubuit Bede HE III 9 p. 146 (cf. ib. 10 p. 147: de ~o loco ‥ ubi regis ‥ sanguis fuerat effusus).

illĕ, (2) illă, illŭd, gén. illīus [poét. -ĭus ], dat. illī, adj.-pron. dém., celui-là, celle-là, cela ; ce, cet, cette, ¶ 1 [désigne par rapport à celui qui parle ce qui est le plus éloigné dans lʼespace et dans le temps, alors souvent opposé à hic, v. hic ; ou encore il se réfère à une troisième personne ou un troisième objet] : hic illest lepidus quem dixi senex Pl. Mil. 155, voici [sous nos yeux] ce charmant vieillard dont jʼai parlé [tout à lʼheure] ; quantum inter hunc (Metellum) et illum Numidicum intererat ! Cic. Verr. 2, 4, 147, quelle différence il y avait entre ce Métellus-ci et lʼautre, le Numidique ! sed ille Græcus ab omni laude felicior Cic. Br. 63, mais lʼautre, le Grec, a plus de chance sous le rapport de la considération en général, cf. Cic. Tusc. 1, 117 ; [poét.] ex illo Virg. En. 2, 169 ; Ov. M. 3, 394, depuis ce temps-là ; cur ista beatitas aut in solem illum aut in hunc mundum cadere non potest ? Cic. Nat. 1, 95, pourquoi cette félicité dont vous parlez ne peut-elle être le partage soit du soleil là-bas, soit ici de notre monde ? in his undis maluit jactari quam in illa tranquillitate vivere Cic. Rep. 1, 1, il aima mieux être ballotté ici [à Rome] dans les flots de la politique que de vivre là-bas [à Tusculum] dans la tranquillité ¶ 2 ille repris par is pléonastique : ille, qui..., is Cic. Phil. 2, 30, tandis que lʼautre qui..., celui-là... ¶ 3 ille pléonastique : in quibus (sive ille inridens sive...) me proferebat Cic. de Or. 1, 91, parmi eux (soit quʼil voulût railler soit...) il me citait, cf. Hor. O. 4, 9, 51 ; S. 2, 3, 204 || reprise oratoire : Parmenides, Xenophanes, minus bonis quamquam versibus, sed tamen illi versibus increpant... Cic. Ac. 2, 74, Parménide, Xénophane, dans des vers certes assez médiocres, mais enfin dans leurs vers ces gens-là gourmandent... ; surtout joint à quidem : hæc, quæ sunt extrinsecus, id est quæ..., sunt illa quidem... Cic. Fin. 5, 68, ces biens-ci qui sont en dehors de nous, cʼest-à-dire qui..., ces biens-là certes... ; philosophi quidam, minime mali illi quidem, sed... Cic. Off. 3, 39, certains philosophes, qui ne sont certes pas méchants, mais..., cf. Cic. Off. 1, 103 ; Br. 115 ; Att. 10, 4, 3 ¶ 4 : emphatique : Antipater ille Sidonius Cic. de Or. 3, 194, ce fameux Antipater de Sidon ; Xenophon, Socraticus ille Cic. de Or. 2, 58, Xénophon, cet illustre disciple de Socrate ; Medea illa Cic. Pomp. 22, cette fameuse Médée ; « qua de re agitur » autem illud... Cic. Br. 275, quant à ce fameux « point en question » ; hic est ille Demosthenes Cic. Tusc. 5, 103, voilà ce fameux Démosthène ¶ 5 renvoyant à ce qui précède : nec vero M. Antonium consulem... putare debuistis ; quo enim ille die... contionatus est Cic. Phil. 3, 12, vous ne deviez pas non plus croire M. Antoine consul ; car le jour où il harangua... ; quicquid habuit, quantumcumque fuit, illud totum habuit e disciplina Cic. Br. 268, tous ses moyens oratoires, quelle quʼait été leur importance, il les tenait entièrement de lʼétude || interlocuteur dʼun dial. : tum ille... Cic. de Or. 1, 45, alors lui... ; quæ cum dixisset, finem ille ; ego autem... Cic. Fin. 4, 1, ayant dit cela, lui sʼarrêta ; quant à moi... || avec attraction : si omnia populi arbitrio reguntur, dicitur illa libertas Cic. Rep. 3, 23, si tout se règle par la volonté du peuple, on appelle cet état liberté ; nec vero de gravitate provinciæ Galliæ taceri potest ; est enim ille flos Italiæ... Cic. Phil. 3, 13, il nʼest pas non plus possible de taire la fermeté de la province de Gaule ; cʼest le fleuron de lʼItalie... ¶ 6 annonçant ce qui suit : illa pars epistulæ tuæ minime fuit necessaria, in qua... Cic. Att. 1, 17, 5, cette autre partie de ta lettre nʼétait pas du tout nécessaire, où tu... ; [alors souvent opposé à hic qui renvoie à ce qui précède, v. hic ] : hæc illa sunt tria genera quæ... Cic. Ac. 1, 22, telles sont ces trois classes que..., cf. Cic. Tusc. 3, 31 ; Nat. 3, 40 ; Rep. 6, 18 ; Off. 3, 56 ; hoc nimirum est illud, quod... Cic. Fl. 66, cʼest évidemment ce qui explique ce fait que..., cf. Cic. Sest. 96 ; Clu. 184 ; illud audivi, te esse... Cic. Fam. 7, 14, 2, jʼai appris que tu étais... ; illud Catonis « melius de quibusdam inimicos mereri quam amicos » Cic. Læl. 90, ce mot de Caton : « des ennemis rendent plus de services à certains que des amis. » ¶ 7 hic et ille, tel et tel, v. hic ; ille aut ille Cic. Amer. 59, un tel ou un tel.

➳ forme renforcée illemet Diom. 332, 11 || gén. illi Cat. d. Prisc. Gramm. p. 694 || arch. ollus, olle, v. ollus.

ille , illa, illud. pron. gen. illius. dat. illi.
彼。其。伊。— dixerit 或有人日。\Illae pro* Illi. f. v. hic.

Suggest a Translation
See an image

ille illa, illud,

• gen.illīus or illius (old forms: dat.ollī, C., V.; plur.ollī, ollīs, C., V.; ollōs, olla, C.), prondem.—In reference to something remote from the speaker, or near or related to a third person, that: sol me ille admonuit, yon sun: in illā vitā.—As subst, he, she, it: tum ille, Non sum, inquit, etc.: de illius Alexandreā discessu: ne illi sanguinem nostrum largiantur, S.—Opp. to hic, of that which is more remote, or less important: huius (Catonis) facta, illius (Socratis) dicta laudantur: hic enim noster (Ennius) . . . at vero ille sapiens (Solon).—In partial enumeration: hic et ille, one and another, one or two, a few: non dicam illinc hoc signum ablatum esse et illud.—In emphatic reference: in quibus etiam, sive ille inridens, sive . . . me proferebat: Sic oculos, sic ille manūs, sic ora ferebat, V.—Praegn., that, the ancient, the well-known, the famous: Antipater ille Sidonius: auditor Panaeti illius: testulā illā multatus est, that well-known custom of ostracism, N.: ille annus egregius: idem ille tyrannus.—In phrases, ille aut ille, such and such, one or another: quaesisse, num ille aut ille defensurus esset.— With quidem, followed by sed, autem, or verum, certainly . . . but still, to be sure . . . however, indeed . . . but yet: philosophi quidam, minime mali illi quidem, sed, etc.: ludo autem et ioco uti illo quidem licet, sed, etc.—Ex illo (sc. tempore), from that time, since then, V., O.